कन्नड लिपिंत कोंकणी चळवळ?

थोड्या वर्सां’धीं म्हजेलागीं एका संस्थ्यान "वल्ली बाब, आमच्या कोंकणी लोकाक, आवय‌भासेचेर अभिमान उभजाशें कर्चें, कोंकणी चळवळेचेर एक लेखन धाडशिगी?" म्हण विचारलेल्या वेळार हांवें तांकां दिल्ली जाप; "अपल्ये जल्म दिलेल्या आवयक प्रायवंतांच्या आश्रमाक लोटून मर्जेन जियेतेल्या बाळांक, आवय‌भासेचेर अभिमान कसो येतलो?".

पूण ’चळवळ’ (Activism) कितलेल्यांक लागू जाता म्हळ्ळें अन्येक सवाल. गोंयांत कोंकणी एक अस्मितायेची गजाल जावनासली. जेदनां समाजेंत अपलें अस्थित्व रिसकेर आसताना थंयचर चळवळेशिवाय विकल्प ना. देकून गोंयांत सुटकेचें झूज चल्चेखातीर जायत्यांनी अपल्या जिवाचें बलिदान दिल्लें कांय काल्पनीक कथा न्हय. ह्या चळवळेक लागोन सर्व धर्माचो कोंकणी लोक एकवटीत जावन ह्या चळवळेंत वांटेलिकार जाले. ह्या चळवळेंत फुडकार‌पण घेतलल्या थोड्यांक तर‌यी हांव वयक्तीक जावन मेळ्ळां, आयकलां; जांव बाब नागेश कार्मली, बाब उदय भेंबरे, बाब पुंडलीक नायक, बाब तोमाजिनो कार्डोजो, बाब वेरोनिका फेर्नांडीस आनी तवळचे जायते तर्नाटे अजून चळवळेकार कोंकणिंत सक्रीय जावनासचे; बाब प्रकाश द. नायक, बाब शैलेंद्र मेहता आनी हेर सभार.

ह्या पाठ‌भुंय‌चेर पळेताना कर्नाटकांत असल्या चळवळेची गर्ज कर्नाटकांत नातली. कर्नाटकांतल्या (गोंया भायर जियेतेल्या) कोंकणी लोकाक हेर रितिचें संघरष करुंक आसलें.

चळवळ सब्धाक ’भारताच्या सुटकेच्या’ पाठ‌भुंय‌चेर घेतासतां सामाजीक, रजकीय, सांसकृतीक, परियावरण वा हेर परिवर्तनाक लग्ती जाल्ली क्रिया वा वावर म्हळ्ळो अर्थ जाता. पूण कोंकणिच्या नद्रेन हो सब्ध घेतलो तर; कोंखणी भास, साहित्य, संसकृती, समाज, आचार-विचार, संगीत, कला... अशें विसतृत अर्थ करुयेता. पूण कोंकणी वावर केल्ले तशेंच करून आसचें कांय थोडे वेक्ती आनी संस्थे आसले/आसात. तांचेर एकोडो नियाळ कर्चोच म्हज्या ह्या बर्पाचो इरादो.

कोंकणी भाषीक लोक कारणांतर जावन थळांतर जायीत आयिल्लो जावनासा. गोंया थावन मंगळुरार जांव, उपरांत मंगळूर थावन घाटाक, मंगळूर थावन बोंबोय वा हेर थळांनी तो पावलो दिस्पोडतो ग्रास जोडचा मूळ शेवोटाक तर‌यी, अपणासवें अपलो धर्म आनी अपली भास संगीं घेवन गेल्लो. हांगासर ’मंगळूर’ फकत गांवचा अर्थान हांव घेनासतां, कन्नड भासेच्या समाजेंत जियेतलो सर्व कोंकणी लोक. जांव तो कार्वार थावन कासरगोड, तशेंच मयसूर-बेळगांव अशें वेवेगळ्या वठारांत वचोन जियेवंक लागललो. ह्या वेवेगळ्या थळां पयकिंत ’बोंबोय’ एक महत्वाचे थळ जावंक पावलें. हेर प्रांत्याचो जायतो लोक, जांव गोंयकार, मंगळूर‌कार, कोचीन‌कार, सिंधुदूर्ग-मालवाण‌कार अशें सर्व प्रांत्यांचो पूण कोंकणी भाषीक लोख बोंबोंयत जियेवन आसलेवेळार कोंकणी चळवळेचो बुन्यादी वावर सुरू जाल्लो. त्या वावराचें मूळ थळ वेवेगळ्या प्रांत्यांत सुर्वातलो. जशें कोंकणी नेमाळ्यांची सुर्वात पुणेंत (१८८९ इस्वेंत) सुरू जालो, उपरांत तो वावर बोंबोय, मंगळूर, गोंय आनी हेर प्रांत्यांत विसतारलो. कोंकणी चळवळेचो वावर १९३९ इस्वेंत कार्वारांत सुरू जालो. १९४२ इस्वेच्या एपरील ५ तारिकेर बोंबोंयत ’कोंकणी भाषा मंडळ’ स्थापीत जालें. १९६२ इस्वेंत गोंयांत ’कोंकणी भाषा मंडळ’ स्थापीत जालें. १९५० इस्वेंतल्या एपरिलाच्या २४ तारिकेर ’मोगाचो आंवडो’ कोंकणी फिल्म मोकळीक जालें. पूण १९४९ इस्वेंत मोकळीक जावंक जाय आसलें ’सुखी कोण’ फिल्म (जी.एम.बी. रोड्रिगस) थियेटरांनी मोकळीक जालेंच ना.    

हो सर्व बुन्यादी वावर संस्थ्यांनी सुरू केल्लो. पूण संस्थो म्हळ्यार एकापरास चडीत वेक्तिंनी घाल्ल्या मिनतेचो फळ.

कोंकणी समाजेक जेराल रितीन मुकार येंवचाक ’बोंबोय’ श्हेराक थळांतर जाल्ल्याचो महत्व भोव व्हड आसा. कुडांनी जियेंवचें जिवीत, बोंबोंयत कोंकणी नेमाळीं, पुसतकां, संगीत, नाटक-तियात्र, फिल्मां. १९५० इस्वेथावन २००० पऱ्यांतलो काळ कोंकणी साहित्याचो भांग्राळो काळ म्हण हांव पात्येतां. कोंकणी नेमाळ्यांचो इतिहास पळेलो तर गवाय मेळता, ह्या काळार कोंकणी साहित्याचें साहित्य, आनी तें साहीत अपणांवचो लोक आसलो.

वेळाकाळानुसार बदलावण सयत नितंतर जावन सक्रीय जावनासता. आतांचो (२०२५ उपरांतलो) काळ आनी १९५० चो काळ आमी घेतलो तर, चडुणें सर्व बदल्लां. बोंबोय आतां फकत एक श्हेर जावन उरलां. कोंकणी भाशीक लोक जियेवन आसा पूण कोंकणी साहित्य जांव, संगीत जांव हेर प्रांत्यांत जांवचा वावरासवें तुलन कर्ताना कांय मयलां पाटीं उरला. आनी मुकार येंवची वाट मयलां पयस दिश्टीक पडाना. हीं उत्रां निराशावादेचीं म्हण दिसतीत पूण हकीगत अशी आसा.

कोंकणी समाजेंत पाटीं उरललो प्रकार जावनासा ’कोंकणी चळवळ/वावर’. संस्थे कशें आसात तशेंच वेक्तिंनी कोंकणी चळवळेक अपलें मिसांव कर्न कांय मोटो वावर केल्लो आमीं पळेव्येत. गोंयांत कोंकणी चळवळ म्हळ्यार तांच्या जिण्येचो अनिवाऱ्य झूज जावनासलो. कोंकणी अस्थित्वाचें झूज तें जावनासलें. देकून कांय थोडेशे कोंकणी चळवळेकार ह्या झुजांत वांटेलिकार जाले. पूण कर्नाटकांत कोंकणी चळवळेंत वेगळें झूज आसलें. कोंकणी भाषीक जावन कोंकणी भाषेक नेगार कर्तेल्यां सवें जावनासलें हें झूज. निरंतर जावन जेमेवन आसतेल्यांक परत परत जागंवचें हें मिसांव जावनासलें. जांव मोगान पोशेवन, हालवन, कुट्टून, धाडावन, बडवन उटवन. पूण ह्या मिसांवांत ’अपूण/अपलें’ चिंतप उत्रोन मुकार वेची गर्ज आनी धयर गर्जेचें जावनासलें. पूण एका थराचें हठ आनी कोंकणी पाशांवी चिंतप मतिंत धर्न हें मिसांव कांय थोड्यांनी घेतलें. समाजेन ह्या कोणायकी तांकां जोक्तो मान-स्थान दिल्लें ना.

जी.एम.बी. लुद्रीक बोंबोंयत कोंकणी संघटनाचो तशेंच भाषीक वावर घट करुंक पेचाडललेविशीं आयकोंक मेळता पूण ताचेविशीं खंच्याय संस्थ्यान वा वेक्तीन सविसतार रितीन चित्रण केल्लें ना. जे. बी. मोरायसान जी.एम.बी. रोड्रिगसाच्या वावराविशीं थोडें बरयलां. पूण अध्ययनाच्या नद्रेन तें चडतीक विवर दिवंक सकाना.

वी.जे.पी.सलडान्हा (खडाप): पयलें बोंबोंयत, उपरांत मंगळुरांत पूण कोंकणी संघटन आनी साहित्याक हाणें दिल्ली देणगी अपार जावनासा म्हणच्यांत दुभाव ना. १९५० इस्वेंत पयणारिचो स्थापक संपादक जावन ताणें कोंकणी साहित्याचो भांग्राळो काळ उदेशें केल्लो म्हळ्यार‌यी चूक जांवचिना. वी.जे.पी. सलडान्हा सवें चा.फ्रा.दे’कोसतान पयणारिचें संपादक‌पण (१९५७ उपरांत) सांबाळून, साहित्यीक वावराक नवें आयाम दिलें. अजीक पन्नास-साठ वर्सां’ध्लो काळ तो. दोत-देणें, सोरो-बेकार्पण समाजेक भोकूर्न खांवची पिडा जावनासली. आनी तेदनां बोंबोय पार्श्यांगेर वा कोणाकोणागेर घर्ची आया-बोटलेर जावन काम कर्न आसच्यांचेर (प्रत्येक जावन बायलांचेर) जांवचें शोषणाचेर समाजीक जागृती हाडंवचें तशेंच असल्यांक कुमोक कर्चें सामाजीक संघटन ’स.सू.संघ’ (समाज सुधारण संघ), जें वी. जे. मिनेजस (बाप मेल्की होस्पेट) हाणीं सुर्वातललें तर‌यी, चा.फ्रा.देकोसतान ह्या संघटनांत सयत जायतें योग‌दान दिलां म्हळ्ळें वाचुंक मेळता.

पयलें बोंबोंयत, उपरांत मंगळुरांत ह्या दोगांयनी जायतो कोंकणी वावर केला.

जे.बी.मोरायस अन्येक कोंकणी वावराडी, जो बोंबोंयत कोंकणी संघटनाचो वावर केल्लो साहिती. संघटनासवें भर्पूर साहित्यीक वावर सयत ताणें केला.

सेवा/वावर: हे दोन सब्ध एकाच अर्थाचे तर, दोन सब्धांची गरज आसतिना. सेवा म्हळ्यार पाटीं कितेंच अपेक्षा करिनासतां दिंवची. आतां चिंत्यां, एकलो एक गुडा आंगड घाल्ता आनी तांतूं तांतीं, बिसकिटो, ब्रेड विक्ता आनी अपलो दिस्पडतो ग्रास जोडता. ही कशी सेवा जांवची चिंता. कोंकणिंत सयत अशें फकत ’कोंबियेन अपल्या पांयांपंदा उसतुंचेपरीं’, अपल्या नेमाळ्याक लागोन वावर कर्न वर्गणी, जाहिरातां जोडून कर्चें काम खंच्या नद्रेन सेवा जाता म्हळ्ळें म्हज्या मतीत गमाना.

कोंकणी वावर जो हेरां पासत केला, त्या वावराक मतिंत घेतलो तर, भोव थोडीं म्हज्या नद्रेक पडचीं जावनासात;

आसटीन डिसोज प्रभू: मुळेल्पणांत हाचो वावर थोकणायेक फावो जाल्लो, जांव तें मुळेल्पण कोंकणी संस्थ्यांनी आसूं, कोंकणी नेमाळ्यांनी संपादक‌पण करून, समाजीक वावरांत, मंगळूर थावन सर्वां प्रास पयस आसोन‌यी सर्वांच्याकी लागशिलो वावर करून आसचा हाचो कोंकणी चळवळेचो वावर खरोच जावन थोकणायेक फावो जाल्लो.

एरीक ओझेरियो, मेलवीन रोड्रिगस, चा.प्र‍आ. दे’कोसता हांच्या मुखेल्पणार उदेल्लें ’मांड-सोभाण’ आज जागतीक स्थरार एक उंचलें नांव. कोंकणी संगीत हांतूं पर्जळोन आसचें व्हड नक्तीर म्हणचांत दुभाव ना.

बसती वामन शेणय: विश्व कोंकणी केंद्र: कोंकणी साहित्य, कला, संसकृती आनी जानपद ह्या समग्र कोंकणी शेतांनी भर्पूर वावर करून आयलां आनी आज हेर संस्थ्यांक एक देखिभरीत जावनासा. रेलिजियोसांचो चळवळेचो वावर: बाप प्रताप नायक, बाप विल्ली डिसिलवा हाणीं करून आसचो कोंकणी वावर ह्या दिशेन उल्लेखनीय जावनासा.

आज समाजीक स्थरार मनीस उग्त्यान एक्सुरो जावन जियेता. एका तेंपाद जोड-कुटम (Joint Family) आसलें, आतां जोड सोड्यां, कुटम सयत सांगाता जियेवंक सकाना. देकून भुर्गीं एकडे, आवय-बापूय एकडे. शेरांनी/फ्लेटांनी जियेतलीं सयत बायल एका कुडांत घोव अन्येका कुडांत. बायलेक अपली गाडी, घोवाक अपलो गाडी. दाकवंक काजारी पूण जियेवंक एक्सुरीं. हें कांय अतिशयोक्त न्हय, हकीगत.

ह्या परिस्थितेंत माय‌भास वा संघटनाचो/चळवळेचो वावर कितलो महत्वाचो म्हळ्ळें सवाल अधुरेंच उर्ता.

२००० वर्सा उपरांतलो काळ डिजिटल काळ, आनी ह्या डिजिटल काळार कोंकणी चळवळेचो वावर नव्या हुमेदीन सुर्वात जांवची गर्ज आसा. कोंकणी संगीत, कोंकणी साहित्य, कोंकणी कला आज मुकार वेच्या वाटेर आसा आसतां, कोंकणी चळवळ सयत ह्या दिशेन पाटीं पडानाये, ह्या दिशेन कोंकणी चळवळेकार आमचेमधें उदेवन येंवची गर्ज आसा. पूण अखेरीक मेळची जाप‍च सवाल जावन उर्ता ’माज्राक घांट भांदची तर‌यी कोणें?’