[संपादकीय - ३३] काळ आनी बदलोंचीं मनशामोलां
काळ बदल्ता वा वेळा-काळाक सरी जावन संसार बदल्ता? हें प्रश्न विसकळांवचें तर संसार बदल्ता वा मनीस बदल्ता?
इतिहासाचो दाकलो घेव्यां; औद्योगीक क्रांतिचो (Industrial revolution) काळ आमच्या पुर्वजांनी जियेल्लो काळ. एका तेंपार चडतावां अपलें घर, अपलीं शेतां, भाटां, तोटां, बेटां म्हणून अपल्याच कुटमासवें सुकान-दुकान सांगात दिवून जियेल्लो काळ तो. पोटाच्या व्याप्तेक लागून आपापल्या जमीनेर कृशी करून जियेलो. चडतीक जाल्ल्या फळ-वसतुंक व्हरून सेजारा वांटून घेंवचो काळ तो. मान धांपुंक वसतूर, पोट भरुंक खाण, विशेव घेवंक एक पाकें आनी सांगात दीवंक घरभर मनशां, तशेंच जीवी; जशें माज्रां, पेटे, गोट्यांत गाय, पाडे, बोकडी, दुकोर... शिकप उणें आसलें आनी शिकप दिंवचीं माध्यमां सयत उणीं आसलीं, इसकोलां उणीं, आसतीत तरयी, इसकोलाक वचुंक मयलांगटले चलून वचुंक आसलें. घरांनी धर्मीक रिती-रिवाजी, वेळानुसार मंदीर/तेंपलांनी पुजा-पाठ, काणिको दिवून दीस सारल्ल्या दिसांनी चडताव लोक काम करून आसलो. तेदनां मशिनांचो सोध जालो, आनी सुर्वेर मनीस चिंतुंक लागलोकी, हीं मिशिनां अपणाचें काम होगडायशें कर्ता म्हळ्ळी भिरांत उदेली. मिल्लां उदेलीं आनी मिल्लांचें मालक लोकांक कामाक लावून जियेलो. मुनाफो म्हळ्ळी धांवणी भोवशा चडीत वेगान धांवुंक लागली, मुनाफो कमावंक चडीत उदपादनाची गर्ज आसली, चडीत उदपादन जावंक चडीत लोकांक्नी काम कर्ची गर्ज आसली; देकून भुर्गीं, बायलां सयत मिल्लांनी काम करुंक लागलीं. लोकांक त्या मिल्लाक गर्ज पडचें दीवंक सर्कारान फर्माण दिलें देकून सभारांनी अपली कೄशी करून आसच्या जाग्यांनी कापूस दिंवचे रूक वाडवंक धरलें, इतलेंच न्हय, घरांनी आसले दादले शेरातेवशीन पावले. कामाक लागून शेरांनी थोडे दीस/हफ्ते/मयने जियेले, कोणे अपल्या कुटमाक सयत शेरांनी वेलें म्हणतच ’श्हेरीकरणाक’ चडीत प्रामुख्यता लाभली. पूण तेदनांय कुटमा भांद जिवे आसले, मनशा मोलां वयर आसलीं, सत-नीत, पात्येणी-भर्वसो जिवाळ आसलो, भोव महत्वाचें; भूक आसली, पाकें कोलवाचें तरयी सूक-शांतेचीं पिलां-फळां तांतूं आसलीं. पुर्वजांनी तांचें पोट भरलें मात्र न्हय, अपल्या मुकल्या पिळगेन पोटाक नासतां उपाशीं पडानाये म्हळ्ळ्या इराद्यान जोडलें, पुंजायलें आनी जोगासाणेन सांबाळ्ळें. हांतूं आसत-जागो-संसकृती-भास सयत आसली.
उपरांत आयलो माहेते क्रांतेचो (Information revolution) काळ, हांतूं लोकांनी अपल्या जियेंवच्या रितिचेर वोरावंक धरलें. तांचीं पोटां भरल्लीं पूण तांकां फ्लेटां, घरां, गाडी घेवंक आसली. समाजीक अंतसत गर्ज आसली जाल्ल्यान चडीत शिकून चडीत कमांवचे दिशेन ताणीं वावर केलो. ह्या काळार समाजीक अंतसत चड प्रमूक जाली देकून अपल्या भुर्ग्यांनी सयत चडीत शिकुंक वाटो तयार केल्यो, नवीं इसकोलां, कोलेज्यो जाल्यो. मयलांगटले चलून वेच्या बदलाक तांकां इसकोलाच्या बस्सांनी वा खासगी गाडियांनी इसकोलाक वेची सवलताय लाभली. टिवी आयली, कंप्यूटर आयलें, लोक चडीत जाण्विकायेन भरलो, अपल्या समाज-वर्तुलाभायर पळेवंक, पार्कुंक लागलो आनी एका रितीन चडीत गिन्यान अपणावंक सकलो. श्हेरीकरण ह्या काळार दोड्या मापान चडलें देकून गांवांनी शेतां-भाटां पणगील पडलीं. गांवांनी फेकटरी उदेल्यो देकून शेतांनी घोळचीं उणीं/नां जालीं. घरांनी वसती कर्चीं उणीं/नां जालीं. लोक पर्गांवाक गेलो, चडीत कमावंक लागलो, कोण अपलो गांव, अपली समाज मात्र न्हय, अपली भास-संसकृती सयत विस्रून गेलो. पूण अपरूप मनशाभांद आसलो, सूक-शांती पातळ जाल्ली देकून मनशामोलां सयत असकत जावन कुसकोन आयलीं. हांगासर मुनाफो कमांवच्या दिशेन एकामेकाक शोषण (exploit) कर्चें दोडते मापान जालें. भळवंत चडीत भळवंत जाल्लेपरिंच असकत्यांक लाचार आनी कंगाल करून सोडलें. समानता म्हळ्ळी फकत आदर्श बुकांनी सब्ध जावन उरले. अपल्या पुर्वजांसवें तुलन कर्ताना ही पिळगी मातशी आळशी जाली; चिंत्पान जशें जिण्येरितिंत.
उपरांतलो काळ आयचो काळ; समाजीक क्रांतेचो (Social revolution) काळ. आतां मनीस भुको ना, मनशालागीं पोटाक आसा, मनशाक समाजीक अंतसत सयत आसा; रावुंक घर/फ्लेट आसा, भवुंक गाडी आसा, सलीसायेन दुडू गर्ज पडल्यार तो कमांवच्यो वाटो आसात जाल्ल्यान आयच्या काळार मनशाक अपलें समाजीक स्टेटस सांभाळचें प्रमूक जालां. चडीत सवलतो मनीस आशेता, अपूण कांय ल्हान न्हय, अपूणच वर्तो, अपूणच शाणो, अपूणच भळवंत म्हल्लें चिंतप सामान्य जालां. आतां इसकोलाक वेचीय गर्ज ना, अपल्या घरांनी बसून शिकप जोडच्यो वाटो सलीसायेन मेळतात. एका तेंपार आमच्या पुर्वजांनी जियेवन/पात्येवन/मांदून आयिल्ल्या जिण्ये रितिंचेर, विचारांचेर लब्दोन रांवची गर्ज ना. जशें मान धांपुंक वसतूर पुरो, फोट भरुंक पेज पुरो म्हळ्ळें चिंतप उत्रोन येवन जियेंवची रीत हेरांक दाकवपाची जाल्या. देकून कुटमा भांद, मनशा भांद सयत दाकवंक सेलफी काडून समाजीक जाळिजाग्यांनी पोसट कर्चेंच सदांचें जालां. कुटमा नातीं सयत दाकवपाचें जालां. एका तेंपादीं सत-नीत, भास-संसकृती म्हणून मांदून आयिल्ल्यांक त्या संग्तेंनी नवीं व्याख्यानां (Definition) सोधल्यांत. चडताव पोकोळ/डोंगाक सताचो रंग सारवन समाजीक जाळिजाग्यांनी एका रितिचो हैप (hype) कर्चें आनी ताका हजारांनी लैक/शेर/कमेंट कर्चेंच लोकामोगाळायेचें जालां. हें सर्व वोरावंक मनशालागीं वेळ ना जाला; अशें म्हणून दिसाची चोवीस वोरां आसलीं आतां वीस व धा वोरां जावंक नांत पूण मनीस धांवुंक लागला शेवोट नेणासच्या दिशेन.
ह्या तीन काळांचो उल्लेक हांगासर कित्याक? औद्योगीक काळ न्हय, हांव जियेवन आयिल्लो काळ माहेतेचो काळ, पूण आतां समाजीक काळ जाल्ल्यान ह्या दोन काळांत बदलून आयिल्लें मनशा चिंतप समजुंक, पार्कुंक चड त्रास नांत. पूण ह्या तीन काळांचेर खोलायेन न्हय तरयी भारीकायेन नदर घाली तर; औद्योगीक काळार मनीस जितलो उणो शिकपी, जितलो कश्टी, जितलो असकत आसलोकी तितलोच भळवंत रितीन अपलें कुटम, अपली भास-संसकृती, अपलीं नातीं सांभाळुंक सकल्लो काळ. माहेत काळांत हीं मातशीं सदीळ जावन कुटमां मधें तूट-फूट येवून वांटे-फांटे जावन एका घरांत वणती उभ्यो जाल्यो. चडावत जावन ’हांव, म्हजें, म्हजीं’ चिंत्पाभंवतोणी उदेवंक लागलें. सेजार सोड्यां, अपल्या कुटमासवें सयत वांटून घेवंक एकारितिचो सुरात उदेलो. भाव भावाक पर्की जालो, आवय-बापूय भुर्ग्यांक नाका जालीं देकून उतर प्रायेर तांकां आश्रमांत लोटचें सयत चडून गेलें. अपल्या आवयकच आश्रमांत लोटून मर्जेय जियेतेल्यांक आतां आपली ’आवय-भास’ कंय पडोन गेल्या? ह्या काळार ही परिगत तर आतांचो काळ समाजीक काळ, डिजिटल काळ, आनी सर्व सवलतो, यंत्र-तंत्र आसूनयी मनीस वेळाचो गुलाम जाला. इतले सर्व भांदपासांक रेवडावन सयत अपूण शातिवंत म्हण हेरांक दाकवंक पेचाडता देकून अपणान वयर येवंक तो हेर कोणायकयी सकला घालुंक नर्गाना. धर्म-सत-नीत सगळें दाकवपाचें जालां.
पूण सक्कड संपलां म्हणून सांगचो म्हजो इरादो न्हय. कशें आमच्या पुर्वजां थावन देंवून आयिल्ल्या चिंत्नांक नवीं रुपां लाभल्यांत म्हळ्ळें वेक्त कर्चो. कोंकणी भास एका तेंपार आमच्या पुर्वजांनी तकलेर चडयिल्ली, उपरांतल्या काळार ती मधें देंवयिल्ली आतां सकला देंवयल्या. आनी ही भास परत आमी उभारुंक जाय, आनी हें चिंतप आमचो कायदो म्हणून समजून घेतलेल्यांनी लागीं येंवची गर्ज आसा शिवाय आवय-भाशेक दंदो कर्तेल्या दळदीर्यांच्या गोमट्याक दांत्या-फातर भांदून गुंडियेंत लोटून घालिजय म्हळ्यार कांय गुन्यांव जायत?
पूण व्हडलें सवाल - माज्राच्या गळ्याचेर कांपीण (bell) भांदीत कोण?
सगळें वेळाकाळाचेर सोडतां
- वल्ली क्वाड्रस [जनेर, २०२१]
