काव्यदर्शन - २:
दऱ्याक उजो पेटला? - चा. फ्रा. देकोस्ताच्या बंडाय कवितेचें काळातीत दर्शन
दऱ्याक उजो पेटला
सुशेगाच्या आमच्या गांवांत
आज आकांत सुटला
काळजाक घाम फुटला
एकच बोबाळ उटला
दऱ्याक उजो पेटला!
दोतोर सायब, वकील सायब
मंत्री सायब, तंत्री सायब
पाद्री सायब, बीप सायब
मार्कीटांतलो मटन सायब
थर्थरयांनी आटला.
माद्री बाय, व्हडली बाय
ओफीसांतली आपूट बाय
मुक्री बाय, मेसतीर्ण बाय
आड पडला तांचो पाय
पेंकटा नाडो तुटला.
आकांताक वोडको ना
पेंकटार तांच्या कुडको ना
गांवचो सुशेग लुटला
आज आकांत सुटला
एकच बोबाळ उटला
दऱ्याक उजो पेटला.
हांवगा कोण, कडचें मेण
गांवाक सांगूंक भिंयावीण
जळटा जीण करतीत म्हण
सायब, सायबीण राग शीण
रग्ता शेळेर आटला.
दऱ्याक उजो पेटनांगा
सांगूंक उतर सुटनांगा
तरय तांच्या आगट्या फुडें
म्हजो धुंवर उटनांगा.
देकून मोनको घोटला
राजांव पेल्यान लोटला
आत्मो पिंर्गत सुटला
दऱ्याक उजो पेटला !
सोसचें पूरयान पुरो सोसलां
आतां दऱ्यावेळेर बसलां
शिंतीद तासलां, सयराण लासलां
मनांत मेकळें चिंतप पोसलां
वोक्ता उंडो वाटला.
रडून रडून रडून रडून
दोळ्यांतुलीं दुकां तांडून
दऱ्या मात्यार वोत्तां वोत्तां
दऱ्याउजो पालववंक सोधतां
सायबाबाबा, सायबीण माना
म्हणूनाका मना मना
फिर्कीस आमकां भेटला
दुबाव तुमकां उटला
काळजाक घाम फुटला
दऱ्याक उजो पेटला?
(कुर्पा: सोंशाचे कान कविता पुसतक, चा.फ्रा. देकोस्ता)
काळ आपलो इतिहास घडता; काव्यें ताका साक्षी जाता. चाफ्राच्या कवितेंक तांच्या काळाच्या सामाजीक, सांसकृतीक अनी इतिहासीक वासतविकतांच्या पाटभुंयचेर समजोन घेवंक जाय. पूण तांचो आत्मो त्या पाटभुंयत बंद जावंक ना. मनशाच्या मूळभूत अनभोगांक – दूक, भिरांत, आशा आत्रेग अनी बंडायाक स्पर्श कर्न चा. फ्राच्यो थोड्यो कविता काळाच्यो मेरो उत्रोन काळातीत आवाज जातात
चा. फ्रा देकोसताची (१९३२–२०१२) ‘दऱ्याक उजो पेटला’ अशीच काळातीत जिवीत जोडलेली एक बंडाय कविता. पांच दशकां पयलें आपल्या काळाच्या सांसकृतीक पोकळपणाक आनी सांस्थीक डोंगिपणाक विरोध बंडायाची बोबाट जावन उदेल्ली ही कविता आजय आमच्या समाजाच्या काळजाक घाम फुटयता. तिच्या वोळिंनी त्या काळाचो अक्रोश आसा; तिच्या प्रतिमांत आजय उजो जळता. कवीन पेटयिल्लो दऱ्याचो उजो एका घडितांत सीमीत उरना. तो अन्याय, अधिकाराचो अहंकार, आमचें मौन आनी आमच्या अंतरंगांत दांबून दवरल्लो प्रतिरोध - ह्या सगळ्यांचें रूपक जाता.
सुशेग - सवय जाल्ली भिरांत!
कवितेची सुर्वात आमच्या वळकिच्या चित्रांत जाता – सुशेगाच्या आमच्या गांवांत’. गांव शांत आसा. मुनीस सुशेगात दिसता. ह्या सवकासायेच्या निदेंत अचानाक -
सुशेगाच्या आमच्या गांवांत
आज आकांत सुटला
काळजाक घाम फुटला
एकच बोबाळ उटला
दऱ्याक उजो पेटला!
हो सुशेग खरेंच शांती? वा भिरांतीन घडलेलें मौन?
न्यायनीत, विश्वास आनी परस्पर मान हांच्या भोंवारांत नीज शांती फुलोन रावता. भिरांत, गुलामगिरी आनी अन्याय दांबून दरच्या ताणांत मौन पुगोन रावता. ‘सर्व बरें आसा’ म्हण दिसचो भ्रम समाजाक सुशेग दिता. हो सुशेग खोटो आनी नकली. प्रभुत्व ह्या भ्रांतेचो फायदो घेता. लोक सवालां विचारल्यार सुशेग पिड्ड्यार जाता म्हण भियेतात अनी अन्याया सांगाता जियेवंक शिक्तात.
मनीस जल्माक गुलाम जायना. तो स्वतंत्र असता. ताच्या असतित्वावयर अक्रमण करन ताका गुलाम करतात. ह्या जुलुमाचो इतिहास पिळगी-पिळगीन फुडें सर्ता: पयली पिळगी जुलूम सोसता, दुस्री पिळगी ताका सवय करता, तिस्री पिळगी ताका संसकृती म्हण मानान स्वीकार करता. आज भ्रषटाचार असोच मान सन्मान घेवन ‘आमचोच’ जाला! कवितेंतलो सुशेग ह्या खोट्या सामाजीक वासतवाचें चित्र जाता.
अतां त्या सुशेगाचा दऱ्याकच उजो पेटताना, व्यवस्थेच्या शोषणाची मीतमेर तुटल्या म्हळ्ळो क्रांतिकारी धडबडो सुरू जाता. आज घाम फुटला आंगाक न्हय, गांवच्या काळजाक! काळजाक अघात जांवच्या पयलें, अकांत सुटोन गांव नीद मोडन उटता! त्या जागिंत एकच बोबाळ उटता. एकल्याचें धयर दूसऱ्यांच्या भिरांतेक सवाल कर्ता. आवाज आवाजाक सांगात दिता. सगळ्यांचो आवाज एकच जावन सामूहीक सकत जावन उटताना कवी सांग्ता -
’दऱ्याक उजो पेटला'
(image by AI)
हो आकांत सुटंवचो घाम आनी एक उपराटी बोबाळ अधिकाराच्या कपटाक थर्थरांवचो असतित्ववादी प्रतिरोद.
दऱ्यो आनी उजो
दऱ्यो आनी उजो - प्रकृतींत एकामेकाक विरोधी दोन घटकां. दऱ्याक उजो पेटचें प्रकृतिच्या नियमाक उल्टें. पूण ह्याच असंभवतेंत कवितेचें सगळें बंडाय आसा.
कवी अर्थ उगडून सांगिना. तो आमकां पेटच्या दऱ्या मुखार उबे कर्ता. समाज ज्या बदलाक असाध्य म्हणता, ज्या क्रांतीक असंभव म्हणता त्या बदलापाचें चित्रण तो ह्या असंभव प्रतिमेंत कर्ता. दऱ्याची अगाधता आनी उज्याचो उपराटो स्वभाव एका पोंतार भेटतात. सुशेगाच्या दऱ्याक उजो पेटल्यार तो जागो जाता. होच संघरष - होच प्रतिरोध.
सायबांचो पंगड आनी बायांचो नाडो
दोतोर सायब, वकील सायब
मंत्री सायब, तंत्री सायब
पाद्री सायब, बीफ सायब
मार्किटांतलो मटन सायब
थर्थरयांनी आटला.
हो पंगड म्हळ्यार एक पवर-स्ट्रकचर, सत्तेचें एक जाळें! सत्ता एका म्हनशान चलाना. ती एक सांकळेच्या रूपांत चल्ता. गिन्यानाचे, भलायकेचे, कानून व्यवसतेचे, राजकीय आनी धार्मीक रक्षक आनी तांचे संगी रग्ता हाताचे व्यापारिसत हे सगळे अधिकाराच्या जाळांत एकामेकाक जोडलेलीं आसात. . समाजाच्या सर्व प्रमूख संस्थांचें प्रतिनिधित्व करचे व्हडील भ्रषटाचाराच्या माटवांत एक जावन गांवच्या साद्या मनशाक गुलाम करन सुशेग लुटतात.
प्रभुत्वाक खुद्द जावन कितेंच सकत ना; लोकान दिल्लो अधार आनी भिरांतच ताचें बळ!
ह्या सांकळेंतलो व्हडलो गुलाम खंय सांपडता? आमी आनी आमचो ‘सुशेगाचो गांव’. कवी आर्सो समाजाच्या मुखार दवर्ता; तांतू आमकां आमचें प्रतिबिंब दिसुंकी पुरो!.
कवी अधिकाराच्या हरयेका मुखेल्याक आनी हरयेका संस्थाक अपल्या नैतीक कोडतिंत उबें करता: हांगा ‘सायब’ म्हळ्ळ्या सब्दा पाटल्यान कविच्या वैयक्तीक अनभोगांची साय झळकता. ताचो घाय दिसता. पूण, बदलल्ल्या काळाक चा.फ्रान उबारल्लो ताळो खंयच्याच एका धर्माक वा व्यक्तीक सीमीत न्हय, तो उपराटता साद्या लोका मनांत "सर्व बरें आसा" म्हळ्ळ्या भ्रमेंत दवर्च्या, हिक्मतेन ’कपटी सम्मती’ तयार कर्च्या प्रभुत्व सक्तेक.
सायब सगळे थर्थर्तात कित्याक? कवीन व्यापारी संसकृतिच्या मुळाकच धाड घाल्या. दऱ्यो जळ्ळो तर तांची सायबगिरी जळतली. तांची मार्केट मर्तली!
माद्री बाय, व्हडली बाय
ओफीसांतली आपूट बाय
मुक्री बाय, मेसतीर्ण बाय
आड पडला तांचो पाय
पेंकटा नाडो तुटला.
अधिकाराच्या जाळांत पुरूष-प्रधान व्यवस्थेचो प्रभाव आसा; ताच्या परिणामांत बायलांचें जिवीतय सांपडता. तांचो पाय आड पडता; पेंकटाचो नाडो तुटता. ह्या प्रतिमांत आधार होगडांवचें, समतोल भिगडचें आनी स्वाभिमानाक धको पावचें — ह्या अर्थांचीं पदरां उगडतात.
आकांताक वोडको ना
पेंकटार तांच्या कुडको ना
गांवचो सुशेग लुटला.
पेंकटाचो कुडको सांडचें – ह्या प्रतिमेंत कसलें शोषण दांबून ऊरलां? स्त्रीयेचो मान, स्वातंत्र आनी असतित्वाचेर जांवचो अक्रमण हांगा दिसता. ’गांवचो सुशेग लुटला’ ह्या वोळिंत कवी वोडको नातल्ल्या अकांताक एक सामूहीक अयाम दिता. “लुटला” म्हळ्ळ्ळ्या सब्दांतल्यान गांवच्या सुशेगा पाटल्यान दांबून दवरलेलो अमानूष अन्याय बायर पडला.
काळोकाचें राज आनी कडचें मेण
व्यवस्थेलागीं झुजोंक कवी आयुधां घेवन येना. ताच्या हातांत असात सब्द; ताच्या उस्वासांत असा सताचो उमाळो. कवी हिंसेक प्रचोदन कर्ना, पूण अन्याया मुखार आपलें नैतीक जिद्द आनी धयर उटवन धर्ता. ताचें झूज तात्वीक. तो सांग्ता:
“हांवगा कोण, कडचें मेण”.
मेण सात्वीक त्यागाचें प्रतीक. मेण स्वताक कडवन गळता. स्वताचो आकार होगडावन घेता. आपलें असतित्व उज्वाडांत विलीन कर्ता. काळोकाचेर जयत जोडता. काळोकाचें राज ह्या ल्हान उज्वाडाक थर्थरता. मेण कडता—पण काळोकाचें राज जळयता!
मेणाची प्रतिमा कविच्या स्वंत असतित्वाचेरय एक सवाल उबें करता. काळोकाच्या प्रभुत्वांत उज्वाड दिवचो मनीस आपलें असतित्व जळोंक तयार आसा. “जळता जीण” म्हणता तो. ताचो उज्वाड ताच्या स्वंत जिण्ये आवदी मटवी मटवी करता. ह्या प्रतिमेंत कविचें बंडाय, ताचें नैतीक धयर आनी त्यागाची तयारी एक जातात.
रडून रडून रडून रडून - पुनरनिर्माणाची सुर्वात
चा. फ्रा. रडण्याचो पारंपरीक अर्थ बदलून चोडता:
“रडून रडून रडून रडून
दोळ्यांतुलीं दुकां तांडून
दऱ्या मात्यार वोत्तां वोत्तां
दऱ्याउजो पालववंक सोधतां
सामान्य जावन रडणें म्हळ्यार असहायक उदगार म्हण अमी समजतांव. पूण चा. फ्रा. चो, ‘रडून रडून रडून रडून’ म्हळ्ळें काव्यात्मक आवर्तन अधिकाराक भियेवन केल्लो विळाप खंडीत न्हय!. रग्ता शेळेर आटताना जिवाच्या गुंडाये थावन उटल्ल्या प्रतिरोधचो छंद जावन असा हें रडणें. कविचें एक उंचलें कलात्मक प्रकटण.
कवी दोळ्यांतुलीं दुकां तांडता. ह्या प्रतिमेंत दुखाचें रूपांतर दिसून येता. हीं दुकां वेयक्तीक न्हय; तांतून वर्सांवर्सां सोसल्लो अक्मान, अन्याय, घायेल्लो स्वाभिमान आनी दांबून दवरल्ल्या आवाजांचो खत्कतो आसा. काट तुटोन वाळच्या ह्या दुकांचो लोट ‘दोतोर, वकील मंत्री, तंत्री, सायबांच्या’ सांस्थीक भद्रतेक कोसळांवची जवाब्दारी जातानांच क्रांती सुर्वात्ता.
कवी उजो पेटवन ध्वंस करूंक सोधिना, तो दऱ्याच्या मात्यार आपलीं दुकां वोत्तां वोत्तां “दऱ्या उजो पालववंक” सोधता. ही प्रतिमा कवितेक आनी एक नवो तात्वीक आयाम दिता.
हांगा रडणें पुनरनिर्माणाच्या पयल्या पावलांक पावता. दोळ्यांतुलीं दुकां दऱ्याक पावतात; दऱ्या उजो पालववंक सोदचें मनशाचा नैतीक धयराचें प्रतीक जाता. वेयक्तीक दूख सामूहीक जागृतींत रूपांतर जावन, प्रतिरोधाची सकत जाता. हीच कवितेची खरी सकत.
कितलें रडचें? रडण्याकयी अंत्य असा. दुकां सुकोन रडणें रावताना भिरांत पोळून धांवता. ऊरता उज्वाड, नवें धयर. आनी तेदना, त्या पवित्र मौनांत, काळोकाक धांवडावन नवो संसार बांदचो अचल संकल्प जल्म घेता!
फिर्किसाचें सवाल - दऱ्याक उजो पेटला?
कवितेच्या निमाण्या वोळिंत उदगार ना. बदलाक एक प्रश्न चिन्ह (?) घाल्ता: ’दऱ्याक उजो पेटला?’ ही चा. फ्रा. ची बुधंत्काय. हो बदल अत्यंत महत्वाचो. पयलें ताण्ं सांगलें – दऱ्याक उजो पेटला (एक घडीत). आतां तो विचार्ता – दऱ्याक उजो पेटला? एक सवाल सवाल आमच्या गांवाक, देशाक, समाजाक, व्यवस्थेंक, धर्माक, राजकारणाक आनी सगळ्या पयलें आमच्या काळजाक - दऱ्याक उजो पेटला?
अमर, जागृत आनी सलवोंक तयार नातल्ल्या मनश्यापणाच्या इतिहासाचो प्रश्नचिन्ह हो. देकून कवी आपणाकच “फिर्कीस” म्हण आपयता.! तो जाणा, समाज ताच्या विचारांक, सवालांक आनी बंडायाच्या अरगांटाक पिशेंपण म्हणता. कवी तें लेबल अपण्यायता!
हो फिर्कीस वाचप्याक आराम आनी विराम म्हळ्ळें दिंवचो ना. समाजान स्विकार केल्लेल्या मौनाक आनी सवय जाल्ल्या सुशेगाक इनकार कर्न्ंच असता. वाचप्याक तो हालवन विचार्ता—खरेंच उजो पेटला? खरेंच सामूहीक जागृती उदेल्या? खरेंच आमी आयच्या काळाचो अकांत आयकाल्यांव. ताच्याकी पयलें, आनी आमच्यास्वंत काळजाच्या आकांताक आमी ओळकल्यांव?.
दऱ्याक उजो पेटला?
हे सवाल हऱ्येका युगाच्या मनशाच्या असतित्वाक कवीन धरल्लो आर्सो. काळ बदल्ता, व्यवस्थेचें रूप बदल्ता, सायबांचें नांव बदल्ता. पूण भिरांत, मौन आनी गुलामगिरी नव्या रूपांत परत जल्म घेतात. तांका विरोध उबो रावचो उजो मंद जांवचोच न्हय. तो निरंतर पेटोन उरोंक जाय.
सुटका सोदचे तळमळे रावनांत, म्हनशापण मागची बोबाट थांबाना. कविच्या गांवांत सुशेग म्हळ्ळोच ना!
Comments
No comments yet. Be the first to say what you thought of it.
Leave a comment