बूक समीक्षा - ३
कयद्याच्यो कविता
बूक: कयद्याच्यो कविता
कवी: एच्चेम, मुंबय
प्रसतावन: आंड्रू एल. डी’कुन्हा
छापल्ली लिपी: कानडी आनी देवनागरी.
पानां: ९४
मोल: रू. ५०
प्रकाशक: आशावादी प्रकाशन
पर्गट जाल्ली इस्वी: २००५
समीक्षा चलयणार: मेलवीन जे. वास, केलराय
तारीक: १५ एपरील २००५
जागो: साल्मिया, कुवेयट
कविची व्हळोक:
हेनरी एम. पेर्नाल (एच्चेम) कोंकणेंतल्या विंचणार कवीं पयकी एकलो. एच्चेम हाचा कवितांनी दिसचो इमाज्योच एक सोभ. हाचा कवितांनी, वाचप्यांचा मतिंत विचार उटाशें कर्ची श्याथी आसा. पूण हाचीं चडताव कविता गूंड चिंत्पाचीं कविता. हाचाधीं हाचो ’चलियांक चत्राय’ कविताजमो पर्गट जालासतां, ’कयद्याच्यो कविता’ हाचो दुस्रो कविताजमो जावनासा. एक कवी मात्र न्हय आसतां, एक विमर्शक, विचारवंत बरवपी, काण्येगार आनीं अंकणकारय जावनासा.
एच्चेमाक सभार कवितास्पर्ध्यांनी इनामां लाभल्यांत.
समीक्षा लेखन
कयद्याचो मोगा पेळो चाक्ताना.....!
जिवितांत एकेक पावटीं एक व्यक्ती या एक विचार सगळ्या जिविताकच बदलुंक काराण जातात. ह्या एक व्यक्ती आनीं एका विचारांत एच्चेमय एक म्हण्येत. व्यक्ती एक आनी विचार एक. एच्चेम आनी मोग.
हो मोग कसलो? त्या मोगाचे विचार कसले? मोगाचा बलिदानाक कांट्यांक आपल्या काळजाक तोपून फुलाक रंगयिल्लें तें सुकणें बहुशः आज बुकांच्या पानां मधें मोगाक सोभयता आसतेलें. पूण कवीन हांगा आपल्या ल्हानां दुबळ्यांचा मोगांत बुडोन आपल्या काळजारुपांत माखून उटयिल्ली कयद्यांची क्रांती निजायकयी मांदचे तसली.
’कयद्याच्यो कविता’ कविता जमो नव्या विचारांक नवी क्रांती दिंवचो नव्या शैलिचो कविता जमो. ह्या जम्याचें नांवच सांगचेपरीं ह्या संसारांत कयदी जाल्ल्यांचे जीवन भोवच सोभीत रितीर काळजाक दोन धारिची तालवार पाप्सुंचे परीं वर्णिलां.
जम्यांतली पयली कविता ’आटेविटे’ हांवें म्हज्या दोळ्यांनी सोभयताना पयले पावटीं हो कवितानायक खंडीत एका मोगाचा पिंजऱ्यांत शिर्काला म्हणोन हांवें आम्सोरान फैसल दिल्लें तरयी उत्रांच्या सोभायेक हांवे दूसऱ्या पावटीं तिच्च कविता वाचताना म्हज्या दोळ्या मुखार, म्हज्या काळजांत, म्हज्या उस्वासांत, म्हज्या पाटल्यान, चारयी कुशिंनी चाचार इमाज्यो उभ्यो जाताना पयले पावटीं कविचा शैलेक मान भागायला हांवें. जर्तर एक कविता हऱ्येक पावटीं वाचताना नवी नवी रूच दीवंक सक्ता, तेंच कवितेची ग्रेसतकाय आनी हिच्च ग्रेसतकाय ’कयद्याचो कविता" कविता जमो वाचताना उमाळोन येता.
ह्याच कविचा दुखी उचार्चा उत्रांनी सांगचें तर कविताक अर्थ कर्च्या पयलें वाचप्यान कविताचा मट्टाक पांवचें गर्जेचें. ह्या मट्टाक पावानातल्ल्याक कोंकणेचो महान कवीं पयकी एकलो चा.फ्रा. न सांगचापरीं उण्या सवयेचीं उत्रांचा सोभायेन वोळल्लीं, प्रासांत वीणल्लीं, पिसोळ्या फुलांनीं भागिंत सुंर्गारायिल्लीं पदां कोंकणेचा पालवांत भर्फूर आसात. तर ह्या कविंचें दूख कितें? ह्या दुखीक कवितांची गर्ज कितें? कवितांचें मट्ट कितें? कविंचा वयल्या दुखीक उंचल्या मट्टाचीं कवितां गर्ज तर हें मट्ट कितें? कवितांचें मट्ट पळवंक गेल्यार एच्चेमाचा कवितांनी तें आपल्या आंगार रस्माचो साडो वोडलेल्ल्या परीं दिसता.
आबोल्यांनी सोबचा होकलेचा मात्यार आन्येक कळो तोपलेल्ल्यापरीं दिसता. कवितां अध्ययन कर्चो हांव एकच पावटीं रुकार थावन तळ्यांत उडकी मारून थळाचो उभीर पायांनीं कद्वळांवचो नेणतो भुर्गो न्हय. हो भुर्ग्यापणा वयलो खेळ. कविताचा तळ्यांत उप्येताना एकेकच थेंब्या उदकाक वेंगेंत जिरवन ताचो स्वाद सेवून थळार लिपोन आसल्ल्या मोतियांक मोगान वेंग मार्चो हांव.
आतां कविचा ह्या जम्यांतल्या मोतियां तसल्या सब्दांची रूच पळंव्या.
"गो...." देडा अक्षराचा ह्या सब्दाक कवीन ताच्या कविता नायकाचा मोगांत बरेंच सोभयलां. ह्या सब्दाचो अर्थ पळंवचें भोव गर्जेचें. कवीन ताच्या एक्सूरपणांत आपल्या भंवतीं रचल्ल्या संभंदा पयकी हो एक उंचलो संभंद म्हण्येत.
काराण, ह्या संभंदाक ताणें आपल्या चिंत्पाचा, आपल्या काळजाच्या, आपल्या आत्म्याचा, आपल्या उगडासाचा, आपल्या कुडिचा, आपल्या समाजेचा चड जावन आपल्या स्वतंत्राचा चड लागीं दवरलां. दुस्रो कसलोय संभंद हांगा कवीक ताच्या विंचणार भगणांक इतलें सोभीत रूप दिवंक सक्तो म्हणोन हांव पात्येनां. रे... म्हळ्ळो सब्द सगळ्या जम्यांत केवल चलिये लागिंच संभंद नियाळता. क्रांतीक उग्त्या पाचार्चो सब्द ह्या जम्यांत "रे..." ’कयद्याचो कविता’ कविता जम्यांत गो सब्दाक दोन रुपांनी आमी पळव्येत.
पयलें: म्हज्या चिंत्पा प्राकार नेणत्या बाळाक पयली वेंग ताच्या आवयची. ह्याच काराणा खातीर भुर्गें आवयचा उसक्यार पयल्या शांतीक वेंग्ता. मुकल्या ताच्या जिवितांतय आवयच्या उसक्यार मेळची शांती दूसऱ्या कोणाचाच उसक्यार ताका लाभाना. नेणतें भुर्गें जाणतें जातानांय जिविताची शांती चलियेचा उसक्यारच आशेता. हांगासर हाचें रूप बदलाता जावंक पुरो. कवीनय ताच्या कविता नायकाक एका चलियेचा सांगाताचें मोगाचें रूप दीवन ताच्या उसक्यार शांती सोदचें प्रयत्न केलां.
दुस्रें: कविता नायकाचा चिंत्पाक आनी विचारांक सांगात जावन चलियेचा मोगाचें रूप ताका दीवन संसारांतली दूख आनी खंत रुदान कर्चें प्रयत्न. ह्या प्रयत्नाक ही एक नवी शैली आनी ह्या नव्या शैलेंत कोंकणी कवितेंक नवी दिशा म्हणोन चिंतां हांव.
संसारार दूख: कांय उणें न्हंय. ह्या दुःका:क काराणय संसाराचा सुर्वेर थावन्ंच चली. जशें सुखाचा संसारांत एवेन आदावंक खावयिल्ल्या पयल्या आडवारलेल्या फळा थावन दूक उबजाल्ली ती त्या उपरांत वांट्या वांट्यांनी रुपा रुपांनी वाडात्त गेली जशें वांट्यांत एका रूपांत एका.....!
"तुज्या मोगा पासळेंत हावें घुंतल्ली सपणां सर्गाचीं संयचाचें
काळकायेंत आज उरल्यांत खतां मात्र हळदुवीं"
"चान्न्या रातीं मोरा पाकां माळून आयिल्ल्या चेडवा
सांगगो म्हाका नेकेत्रां खंय शिंपून आयलेंय?"
"आबोल्याचा उज्यार आंग शेकून आयिल्ल्या चेडवा
सांगगो न्हाल्ल्या गुलोबा रोसाक खंय व्हाळयलेंय?" (आटेविटे)
ही मोगाची फासळी कसली? हाचें रूप कसलें? ही मोगा फासळी चान्न्याची रात आनी आबोल्यांचो उजो...! चान्न्याचा रातिचो थंड उज्वाड. आबोल्यांची मोवाळाय केवल त्या भुर्ग्यापणा वयल्या पाळण्या भितर मात्र. त्या पाळण्या भितरल्या जिवितांत मोरा पाकां माळून आयिल्लें जिवीत, काजुले दिवे पेटयिल्ले जिवीत, उबाळ वेंगेंत आंग शेकल्लें जिवीत, मोग्राचा भिचाण्या थावन मोळबाक निसण तेंकयिल्लें जिवीत खंडीत भुर्ग्यापणा वयलें नेणतें जिवीत. ह्या जिवितांतली स्वपणां सर्गाचीं.
आतांचा जाणत्या जिवितांत पयलें स्वपणेल्लीं तीं नेकेत्रां, तो चंद्र, तो गुलोबा रोस, मनश्या सैंभाचा वेंगेंत केल्ली आशा आतां जाणत्यापणार जावंक पावल्या काळकायेंत खतां. भुर्ग्यापणा वयल्या स्वपणांक कविता नायकाचें पयलें कयद.......! मोगाचा पासळेक मोगाचें रूप....! भोव सुंदर ताळ. ह्या भुर्ग्यापणा वयल्या सुखाक आशेंवच्या नेणत्या स्वपणांक, कवितेचो नायक गडदेंतल्या श्हेरांनी, च्यार वोणोदी भितर, भांग्राळ्या पिंजऱ्यांत, रावळेरांत, घटारांत आनी त्या कांकणाचा गल्लेंनी सयत सोधून भंवता.
"कांकणा गल्लेंत शिंपल्यातरे सपणां
विंचूक पडल्यांत आशीं पिशीं मनां आपुर्भायेचीं" (कांकणा गल्लेंत)
वाळांत पळेल्ल्य नेणत्या सपणांक साकार कर्चा दिसांनीं ह्या नेणत्या चेडवांचें जीवन त्या गल्लेनीं पिरायेचा बायलांनीं नेसंवचा जब्बोर कांकणानीं शिर्कोन कशें उड्डाता तें कविता नायक बोबाटून सांग्ता. हांगासर उब्यो केल्ल्यो इमाजी पळेया, कांकणां, गल्ली, सपणां, सोधनां, मनां. सपणां तुटताना दुखां फ्हुटतात दोळ्यांनीं. दोळ्यांनीं उदेल्लीं दुखां सपणांचा रूपार गल्लेंत कयद जाल्ल्यांत. अशें कयद जाल्लीं सपणां........
"फांत्याचा सपणां करलांत फुटचा आदीं चींत
तर्न्या काळजांचे कुडके गालां फोंडकुलानीं
सांडून साकाळिंचा दोवाक नावंक वेचा पयलें
काळजांत उरलेल्या पिंतुरांचें कितें कर्चें सांग" (फिंर्गोण)
सपाण तें पोटांत किरलोन फ्हुटोन वेचा पयलेंच सपणाक सवाल उडयता कविता नायक. गल्लेंतल्या खऱ्या जिवितांत पोटांत किरलाल्ल्या रग्ताचें जिवीत कितल्या फिंर्गोणेचें जावंक पावता तें पिंत्रायता आनी विनती कर्ता......
"केन्नांय असो उजो पेटयनाकात
मासां भाजतात, राग्तां पेट्टात - बोबेक
श्हेर उटताना, पिराण-लज सांगाता लुटतात" (विनती)
समाजेंतल्या स्वार्थी मतलाबी मनश्यां थावन तांचा अधिकाराचा, हक्काचा, पयश्यांचा बोळाचा हातेरांनी आपली स्वार्थी भूक थांबंवचे मनीस ह्या समाजेंत कशें रागात झळवन मासां भाजतात. ह्या झळचा भाजणेंत निर्दोश्यांचे प्राण, अबल चलियांचो मान कसो लुटता तें पळेवन फीरयाद मांडता कविता नायक. हांगा मनश्यापणय पर्की गांवांत कयदी जालां.
"कसो मेलो कवी? उज्यांत लासोन, मासां झळोंक नांत पेटोंक नांत खाती कसो मेलोरे कवी ह्या पर्की श्हेरांत पुर्श्यांव कसले दिसतात रिकाम्या रसत्यार" (फीरयाद)
कविपणाक जागंवचें प्रयत्न हें. कविता नायकाक संसारी दोळ्यांक कोणय मेल्लीं खुणां दिसानांत तरीय कविचा दोळ्यांक कविपण मोरोन सिमेसत्रीक वेता तशें दिसता. कवितांचा क्रांतीक हांगा कविता नायकान खांदार उकोलन धरलां. समाजेंत जांवचा आनी घडचा आत्याचारा वयर ताणें बंडाय उबो केला. तो क्रांतीक देंवला. ताच्ये लागीं आशावाद ना. फाल्यां जातेलें म्हण तो राकोन रावाना. आयचा काळोकाक आजच उज्वाड दिवंक साधन कर्ता.
"सपणां रंगंवचा दोळ्यांनी रग्ता तान
मोग पालेंवचा काळजांत पार्तेनियम रान
जिबे रुचिच्यो स्वर्गा सुखाच्यो काळजां संतोसाच्यो
शिरो सुकल्यातगो, कुडी आतल्यांत" (अनसतेशिया)
मनीस आनी मनश्यापण आज रानाक धांवलां आनी ह्या स्वतंत्राचा गांवांत दुकोळ पडला. काराण हांगा उज्वाडाक आनी उदकाकय कयद केलां.
"कोंब्याक सूरयो मोराक पावस खाल
देकून ह्या गांवांत काळोक दुकोळ सगळ्यानितल्यान" (ह्या गांवांत)
आमचा देशा वयर शिणचो कविता नायक ह्या देशाचा काळोकाक आनी दुकोळाक काराण जाल्ल्या कोंब्याक आनी मोराक बोट जोक्ता. प्रितुमेचा नियामा वयर सयत हे कोंब्या तसले आपणा थावन्ंच फांते जाता म्हण चिंतचें, त्या मोरा तसले म्हज्ये थावन्ंच ह्या देशांत पावस पडता म्हणच्ये तसले आज येवन सूरयाक आनी पावसाक लिपवन समाजेंतल्या लोका संगीं खेळ खेळतात. असल्या कोंब्या आनी मोराचो मोग कवी ताच्या सोबीत उत्रांनी अशें पिंत्रायता.
"तुंगो फूल हांवगो भंवर मोगार पडल्यांव
पयल्या दिषटिंत हांवगो मेण
तुंगो वात जळतांव दोगांय आतां - मोगा उज्यांत" (हांव आनी तूं)
हो मोगा उजो कसलो? आशेच्या आनी कुडिच्या मदलो. काळोक आनी आत्म्या मदलो. मोग तो केला. जांव ताचो रूप कसलेंय. पूण जळोंक खंडीत आसा. उज्यांत.... ह्या उज्यांचे अंत्य कोण्ंच नेणां. कवितेचो नायक वायटाक आनी जिविताक संभंद कर्तेल्यांचो मोग पयल्या दिषटीन उबजाता म्हणता. पयशांचा आशेक अधिकाराचा भुलवणेक, चलियेचा वोडन्याक काराण कितेंय आसों काळोक म्हळ्यार पात्काक वेंग मारुंक एकच दीषट पावता. थोडे पावटीं ती दीषटय दोळ्यां थावन आत्म्या दारार पांवच पयलेंच काळोक जावन बदलाता.
ह्या मोगाक पिंत्रायिल्लो इमाज्यो तुंगो फूल हांवगो भंवर, तुंगो दऱ्यो हांवगो सूऱ्यो, तुंगो चंद्रेम हांवगो चान्नें. ह्या इमाजेंचे मिलन खंडीत जायनां आनी सर्व इमाज्यो सुखाच्या अमालाचा संसारांतल्यो म्हळ्ळ्यार काळोकाचो. जायनातलें मिलन हांगासर कवी कर्ता. तेंच कवितेची सोबाय वाडायता. अशें जाल्लो मोग निमाणो मेण आनी वात. हांगासर वेगळाचार नां पातक आनी आत्मो उज्यांत जळणी. हो संसारच एक बंधिखानो आनी आमी सगळे तांतूं कयदी जावनासांव. हे कयदीय कसले? थोडे व्यवसतेक लागोन कयद जाल्ले थोडे आपल्याच खुशेन कयद जाल्ले तर थोड्यांक कोणें कयद करून दवरलेले.
"च्यार वोणोदी भितर हांवगो आतां कयद सुकण्यापरीं
जाळिचा पिंजऱ्यांत संसार दिसता सोबीत
भायलो माका उबोंक मात्र पाकाटें नांत" (कयद्याची कविता: उपरांतली)
कवितेचो नायक हांगा कयद जाला च्यार वोणोदी भितर. ताका आतां भायलो संसार सोभीत दिसता. पूण उबोन वचोंक पाकाटे नांत. कयद जाल्ल्याक भायलो संसार कित्याक सोभीत दिसता? कयदे भितरल्या संसाराची सोबाय खंय गेल्या? ताचो तो बायलो संसार......
"गुडे दोंगोर नंयो दऱ्यो भंवोन खावन जियेल्लो जीवगो म्हजो" (कयच्याची कविता: उपरांतली)
कयदी जांवच पयलें गुडे दोंगोर ताणें मसतिल्यात. कांटे खुंटे गुड्डायल्यात. नंयो दऱ्यो उतरल्यात. वारया वादाळाक मुखार रावला म्हळ्ळ्यार भोव कषटी जिवीत. कषटांचा जिविताक कविता नायक पिंजऱ्या भितर उगडास काडता. तो आतां कयद जाल्लो पिंजऱ्यांतलो संसार.....
"तुज्या रावळेराचो पागोर इतलोगो उबार ........."
केलश्याचा कात्रीक खुशेन पाकां दिल्लो जीवय आज
रावळेरा सुखांत कित्याक पिंर्गाता?" (कयद्याची कविता: उपरांतली)
कषट दगदोणेचा जीवना थावन पोळाफळ घेंवचाक रावळेराचो रसतो आपणायिल्लो कविता नायकान. रावळेर म्हळ्ळ्यार सूख. पिंजऱ्यांतलें रावळेर म्हळ्ळ्यार हांगासर सुलाबायेन पयशे जोडचो काळो संसार. ह्या खातीर आपल्याच खुशेन ताणें आपल्या स्वतंत्र्पणाचें पाकाटें केलश्याचा कात्रीक बली दिल्लें. केलशी म्हळ्ळ्यार पातक, ताची कातर वांकडी वाट. म्हळ्ळ्यार केलश्याचो गुलाम तो जालो.
आतां ह्या पात्की संसाराचो पागोर ताच्या भंवती इतलो उबार जालाकी कविता नायक ह्या पात्काचा मोगांत फूल आनी भंवरा थावन मेण आनी वात जाला. रावळेरा भितर आतां पात्कांत झळताना भायलो आदीं सारलेलो तो कषटां दुःकांचो पूण शांती समाधानेचो संसारच सोभीत दिसता ताका पूण ह्या पिंजऱ्या थावन सुटका कशी? धावोंक पिंज्रो आसा. उबोंक पाकाटे कातरल्यात. केलश्याचो पारो आसा. आतां तो आपणेंच केल्ल्या पात्की मोगाक सवाल कर्ता.
"सांग गो निश्चिंत उबताना बंदेंत बसची आशा
पिंजऱ्यांत पडल्ल्या उपरांत उभोन वेची खंत
काळजाक आशी कित्याक धोसता?" (कयद्याची कविता: उपरांतली)
निश्चिंत उबताना ताका कषट आसल्ले तरीय काळजांत उजो नातल्लो. पात्का सांगाता संभंद नातल्लो. अशें तो नेणां आसल्लो जळणी कितें तें. तेदाळा भितरलें रावळेर सोभीत दिसलें भायलें नाका जालें. देकून रावळेरांत कयदी जालो. आतां आत्मो आशेता एक पावटीं भायल्या उज्वाडाक उबोन वचोंक. कविता नायकाचें भुलवणें संसारांत रावळेरांतलें कयद ताच्याच खुशेचें. पात्कांत कयद जाल्ल्या सुकण्याक आतां निमाणें आयेर घंवचो वेळ लागीं पावला.
"वर्सां चडतेलीं मिरियो वाडतेल्यो
फुलां बावतेलीं वसतू काबार जातेल्यो
दाव्या पोल्याचा चामकोळा मुळार घेगो
एक चोरियां उमो शेवोट पऱ्यांत तुका धोसतोलो" (आयेर)
चोरियां उमो सासणाचा सासणाक उर्चो तर हो उमो कसलो? तो उमो दाव्या पोल्याचा चामकोळा मुळार....! फुलां बावतात वसतू काबार जातात पूण उमो सासणाचो......! निजायकय जिवें उदाक दिंवचो आयेर हो. चोरियां उमो..... चोरियां कुम्सार.....! दाव्या पोल्याचा चामकोळा मुळार...., कुडिचा दाव्या कुशेचा काळजा मुळां थावन कुम्सार. कितलो सोभीत वाळो. कितल्या मोगाचा उत्रांनी......! हो आयेर कुळाराचा वाटेर वेच्या आपल्या धुवेक दिंवचा पयलें कवितेचो नायक आपल्या भुजवणेचा उत्रांनी काळजाक......
"रडानाका काळज चिंतून- बंधडेंत तुवें काडल्ले दीस
सुटका म्हळ्ळ्या त्या गांवाक आतां तुज्या वांट्याक उरलां - आळूं देंटो" (भुजावण)
आपलो रावळेरांतलो पिंज्रो सोडल्लो कयदी निमाण्या आयेराक येताना काळीज रडचें सहज. भुजयता तो काळजाक. ते दीस चिंतिनाका. थंय आतां उज्याचो पावस पडला दुकोळ आयला सगळेंच नास जालां जशें सोदोम आनी गोमोरा. ह्या इमाजेंनी पात्की संसाराचें अंत्य कशें जातेलें तें कवी वर्णिता. त्या पात्की रावळेरांत काडल्ल्या दिसांक सुटका लाबल्या तुज्या वांट्याक तोचो गुडे दोंगोर मसतून वागयिल्लो आळूं देंटो उरला.
पिंजऱ्या थावन भायर आयिल्ल्या सुकण्याक पिंजऱ्यांतल्या दिसांचीं याद उगडास येंवचो सहज. पिंजऱ्यांत भांगार मेळतालें भायर आळूं देंटो. आतां तो आपूण कयदी जाल्लीं घडितां नियाळता.
"सदां दनपारां बारांत जेवतालों नाका म्हज्या हाताचें खा म्हळेंय जेवन मेजार कुंकडा नीद मार्तालों नाका म्हज्ये सांगाता चेस खेळ म्हळेंय तुजी कसलीच चूक नां म्हण रुजू कर्ताय कशें सांग तूं" (कयद्याची कविता: पयली)
"आज तुवें रांदिनातल्यार माका जेवंक रुचाना
तुवें हांतुळन दीनातल्यार माका नीद लागाना
तुका सोबानातल्लें हांव न्हेसाना
टिवीर सयत ऐश्वऱ्याक दोळो उकोलन पळेनां" (कयद्याची कविता: पयली)
कयदी पात्कालागीं सवाल कर्ता तुजी चूक कशी नां म्हणताय? आपल्या स्वतंत्रान खावन जेवन निदोन आसताना तुजा पसंदे परीं बदलालों म्हळ्यार पात्काक जाय जाल्ले परीं. आतां म्हज्ये हे हाल जाल्यात जिवीतच नां जालां. म्हळ्यार कयदी जावन आसताना तो पात्काचा थळार पावल्लो. पात्की रांदाप, पात्की हांतुळन, पात्की नीद, पात्की सोबाय, पात्की चली, सवयेर पडल्लें सगळें सांडून आदलें विस्रोंक आपणे घेतल्ल्या आयेरा संगीं तो आतां सांजेक राकोन रावला.
"घरांत सांज रिग्ताना कसलिगो ही पिसाय?
बुडोंक वेच्या सूऱ्याक सयत लारांची खराय
मिटांत धुल्ल्या तोराबरीं चिर्मुटोन वेता पिराय
पिश्ये मतीक समजवंक कशें सांगगो कांय उपाय" (सांजेगीत)
ही सांज कसली? सांज येताना पिसाय कसली? घरांत सांज येताना..... कुडीक मातार्पण येताना मतीक आदल्या सारल्ल्या जिविताचो उगडास. जिवीत बुडोंक वेता तरीय तर्नाटपणाची खराय. मिटा उदकांत घाल्ल्या तोराबरीं कूड चिर्मोटोन वेताना तर्नेपण आशेंवचा पिश्या मतीक उपाय कसलो?
"उपाय एकच्च पावसाक राकवोण.......! "
कुळार्चे वाटेर फुलां माळून तुवें
पाशार जाले दीस कितले?
येतेलेंय केन्नां?
हाडतेलेंय पावस सुकला हांव राक्तां हांव" (वाट राक्तां)
राकवोण कोणाची? कुळारच वाटेर फुलां माळून गेल्लें कोण? मोगान तीन महिनेभर कुडीर मोगाचा उदकान नाणवन भुजवन वाळवन किरलावन आज पावस गेला कुळाराक. भुंय सुकल्या सगळें कर्पालां. पावस वचोन दीस कितले जाले? उदकाक तानेल्ली भुंय आतां सुकोन राकोन रावल्या ही राकवोण कसली? ह्या राकवोणेचो मोग पळेया.
"काळजा उडियेंत शिता उंडियेंत, वाळच वारयांत सयत तुजीचगो फकत्त तुजी सतयता याद तुटोंक तयार नांगो सगळे बाक्रे हटाक पडल्लें भुर्ग्या संयब उरोंक नां बाक्री आतां - आपल्याच जाळांत शिर्काल्ल्या साळक्याचिगो गत म्हजी" (तुजे वीण)
"ह्या कयद्याचो मोग शिता उंडियेंतलो...! काळजाची उंडी, शिताची उंडी, वाळचें वारें, सतांवचो उगडास. इमाजे पाटलो मोग सांडून आयिल्लो....! काळजाचा उडियेंत मोगाची वाल किरलाल्ली.
ही वाल मयपासाची, सुखा दुःकांत सांगाताची, कुटमा सुखाची, कुटमा सूख कोणें लुटलां? ह्या गडदेचा गांवांत, पर्की श्हेरांत, आपलें आदलें जिवीत उगडास जावंक पावलां. शिताची उंडी.... शिताचा हऱ्येका घासांत त्या शिताचा मातियेचो जिवो पर्मळ. अपूट स्वादिषट शीत तें आपल्या शितांत वागयिल्ल्या कणश्यां थावन उदेल्लें. ह्या शेतांतल्या कनश्येचो वारयार धल्ताना येंवचो मधूर नाद दिसची ती पाचवी सोबाय कोणें फारल्या? ह्या गडदेचा गांवान लुटल्या.
मेजा वयल्या कोनश्यार त्या शेताचो बाज्वे बुतांव तुटोन पडला. काराण नां कोण तो शिंवतलो. बुतांवा विणें तें शिताय उगडासान दुःकां गळंवचा तसलें. गांवचा शेतांत अर्धी भाक्री तरीय भाजताली. सगळ्या भाक्रेक आशेवन ह्या पर्की गांवांत आयिल्ल्या कविता नायकाक आतां ती भाक्री उरोंक नां. आपल्याच जाळांत शिर्काल्ल्या साळव्याची गत ताची जाल्या. आनी हें जाळ........
"उसक्यार तुज्या हांवगो भुर्गो
इक्रा महिन्यांचो पेंकटाक म्हज्या बाराय
वरां नाडो तुज्या पालवाचो पोळोन
तरी सुटों कशें सांग खंय लिपों वाजता पायांतलो खिणकोळो" (काळजा जयलांत)
कविता नायक हांगासर पायांक खिणकुळो बांदून पालवाचा नाड्यांत रेवडोन कोणाचा उसक्यार पडला? तो पडला वेळाचा. इक्रा महिन्याचो भुर्गो तो, दोन कांटे जावन गडियाळा भितर गडियाळाचा नाड्याक शिर्कोन कयद जाला. भायर धांवलो तर गडियाळाचे खिणकुळे वाजतात. कसलें कयद...! ह्या पर्की गांवांत ह्या वेळांत कयद जाल्ल्यांक आतां तरीय गडियाळाचें दार उग्तें करून वारें वाळवंक आनी सुटकेचीं मोगऱ्या फुलां फुलोंक उलो दिता हो कयदी. ह्याच कयद्याचें एक नवें रूप पळंवचें जाल्ल्यार.....
"आयकागो हें माका नवें नवें आंकवार मरिये मागणें
म्हळ्ळें हांवें तरी सांगगो कित्याक अशें घडलें
पयल्या उम्याकच काळजा दार तुटोन पडलें" (चलियांक चत्राय)
आंकवार मरियेचें मागणें म्हळ्ळो हो कयदी नव्यासांवाक वेंगला. नवेंसांवाक आंकवार मरियेचें मागणें, नितळ काळजाचें, पवित्र इराद्याचें मागणें.... पाद्रिपणाचें.......! ह्या कवितेचो कयदी पाद्रिपणाचा भेसांत कयद जाला. पयल्या उम्याकच काळजादार कोसळोन पडलें..... पयलो उमो..... हांगासर इमाज्यो उभी केल्ल्यो भारिच्च गर्जेचो.
पयलो उमो.... पयलें कुम्सार पाद्रिपणाचा भेसाचें. पयल्या कुम्सारांतच त्या पाद्रिपणाचा पिंजऱ्यांत कयद जाल्ल्याचें काळीज तुटोन पडलें. थंयसर आतां दार ना. केवल चार वोणोदी मात्र. त्या वोणोदी थावन भायर येवंक खंडीत साद्य नां.
(हें कवितेक समजोंक मात्र नांतर असाद्य म्हळ्ळें संसारांत कांय ना तें वाचप्यान उगडास दवर्चें)
काराण त्या केलश्याची कातर काजारी जिण्येचीं पाकां कातरल्ली आनीं ताचो तो पारो आसा. ह्यो हांवे उभी केल्ल्यो इमाज्यो पर्द्या पाटल्यो. पूण गर्चेचो. केलशी आनी कातर नासताना कयद नां तें आमी जणां जावंक जाय. ह्या इमाजेंचो ह्या कवितांत संभंद बदलाता. ह्याच काराणा खातीर हांगासर केलशी नां. या ताची कातर नां. भोवच जाणत्या रितीर कवीन हांगासर वाळो वाळयला.
बंडायंत या गडदेचा श्हेरांतल्या जिवितांत पात्काक केलशी आनी ताची कातर सोबाय दिता तर ह्या कवितेंत पर्द्या पाटल्यो इमाजी कयद्याक हांगासर ताचो भेस पाळोंक बळ आनी घटाय दितात. ह्या घटायेक कविता नायक हांगासर सवाल विचारिना बगार विनती कर्ता. ह्या विनतेक ताणें तकली भागयल्या. कयद्याचा ह्या दूसऱ्या रुपांत सर्ग पिंत्रायला कवीन. आनी चलियांक तो आमचो सर्ग चुकयनाकात म्हणोन चत्राय दिता. कयद्याचें तिस्रें रूप पळंवचे तर;
"तुमीं भिर्मत हां हां म्हणते वेतात तो- गोमट्याचें बैरास सुटवन निर्दायेन कापल्ले तुमी जोगासणेन सांबाळल्ले केस दुकानाच्या कोनश्यार पापुडन दुस्रे कस्रीक चुनो लायता पऱ्यांत वाकोराचें तोरूं आनी तुमची मोलाधीक तकली ताच्या हातांत आसता जाल्ल्यान" (केलशी)
पर्द्या वयल्या केलशिचें नीज रूप हें. निर्दायेन केस कापचो हो केलशी कोण? मोलाधीक तकली कोणाची? भिर्मत हां हां म्हणते वेचे कोण? हांगासर केलशी म्हळ्यार समाजेंत एक प्रबल मनीस या शोषण कर्ता तो म्हण्येत. गोमट्याक बैरास गुटलायिल्लो गरीब या शोषीत म्हण्येत. कवीन उभी केल्ल्यो इमाजी केलशी, वाकोर, बैरास, कसर, चुनो. एका वयर एक गूंड अर्थ दिंवच्यो तसल्यो. शोषण तें रूपान लान जांव या देश परीं वडल्या रूपान.
शोषण तें शोषण्ंच. संसारांत प्रबल म्हणोन सांगचो देश गरीब देशाक त्याच गरीवाये मदें आपल्या फायद्याक कशें गळसुंक सक्ता आनी त्या गरीब देशाक हां हां म्हणचे शिवाय दुस्री वाट आसाना. ह्या संसारांत बंधिवान जाल्ल्यांचें कयदी रूप सांगोंक गेल्यार ताका अंत्य आसचें ना. कयद शोषण तें खंडीत.
पूण हऱ्येका वाटेन शोषणच म्हणोंक साद्य नां. जशें आवयचा गरबांतलें कयदपण आमचा खुशेचें न्हंय तशें संसारांतलें थोडें कयदय आमचा खुशेचें न्हंय. थोडे पावटीं वेळा काळाक लागोन, परिस्थितीक लागोन, दूसऱ्यांक लागोन कयद जावंक पडता. हें स्वाभावीक तरय आपलिंच पाकां कात्रावन कयद जांवचांत आनी दूसऱ्यांची पाकां कात्रून कयद जांवचांत खंडीत रात दिसाचो व्यत्यास आसा. हेंच व्यत्यास दाकंवचें प्रयत्न केलां कवीन.
पूण आंकवार मरिये मागणें म्हणोन कयद जाल्ल्यांत आनी कांकणांचा गल्लेंत कयद जाल्ल्यांत आसचें व्यत्यास आपल्या सोभीत शैलेंत वापरल्ल्या उत्रांनी आनी दिल्ल्या मोगाचा रूपांनी कवितेक चड वर्तें केलां. कयद्याचें जीवन दोळ्यां मुखार दवर्ताना कवीन काळजादारांक हालयलां.
"कांकणा जब्बोर व रात निबोर
कातिंक चीर्न तुटताना फुटतात दुःकां दोळ्यां खांचिनीं" (कांकणा गल्लेंत)
ह्या कवितेचा हऱ्येका उत्रांनी दुदा सार्कें सत, कोळसोबर दुःकां, बुका दाटायेचीं भावनां, सपणां, जिवीत लिपोन आसा. हांगासर कवी कयद्याचा जिविताचा थळाक पावला. तो उभीर हालवंक न्हंय बगार उभीर काडून उडवंक. कवी नीज जावन समाजेचा वयर आज झजाक देंवला. ह्या ताच्या कविता जम्याक एक बंडाय या क्रांतिकारिवादा जमो म्हळ्यारय ताच्या कवितेंतल्या उत्रांनी दिसोन येंवची क्रांती बहुशः क्रांती म्हळ्ळ्या सब्दांत तितली झळकाशी ना.
कयद्याचा जिविताक भोव लागशिल्यान पळंवचें प्रयत्न कवीन केलां. जिवितांत निराशेंत आरंभ केल्लें जिवीत खंडीत वाळता म्हळ्ळो भर्वसो म्हाका नां. होच एच्चेमाचा कवितांचो सार. ताच्या कवितेंचो नायक खंयसरय जेमेनां. खंयसरय भिंयेनां. या पोळाफळ घेंवचें दिसाना बगार चत्राय दिता. काराण तो आशेंत जल्माला. आशेंतलें दूख: स्वाभावीक तर दूखा पाटली उमाळोन येंवची क्रांती मांदची तसली.
"विचार्ताय कोणाक दाकवन म्हजे घूर्त
कुड्ड्यांचा श्हेरांत वोकलां लायल्यांत
रातीक घुगिंनीं सयत दोळ्यांक" (सोदनां)
ह्या श्हेर म्हळ्ळ्या बंधिखान्यांत जियेतेले सगळे कुड्डे जाल्यात. रातिचा काळ्या कामाक येंवचा अंदकारांतल्या घुगिंनीं सयत दोळ्यांक वोकलां लायल्यांत. क्रांतिकारी उत्रांक पळया भ्यें भिरांत नातलेलीं.
"सोडगा म्हज्येयितल्याक माका,
बर्फा कुडको जातां, एक्सुर्पणांत खिर्तां पावसा थेंबो जातां
मोगा थंडियेंत रूक जातां आरबी दरयांत
मेळतां उचांबळ तुफान जातां" (सोदनां)
एका कविचें नीज रूप हें. उचांबळ तुफान.....! सगळ्या श्हेरांतल्या समाजीक धार्मीक शोषणाक आटवन तो बर्फा कुडको जावन एक्सुर्पणाचा उज्यांत सवकास खिर्ताना तीं ताचा एका एका थेंब्या थावन त्या रित्या पानांनीं रूक जावन कवितेचा संसाराक पावोन सगळ्यांचा काळजांत एक उचांबळ तुफान जातां म्हणता.
कविता नायकाचें आशावाद हांगा कोत्कोतोन उमाळता. जल्मांत आशा, आशेंत निराशा, निराशेंत सोदनां, सोदनांनी मेटां, मेटांनी पोळाफळ नां बगार क्रांती उचांबळ तूफानाची क्रांती. ही क्रांती कवितांचा संसाराकय लागू जाल्ली दिसोन येता. कवितांक भारिच्च मोग कर्चो हो कवी कोंकणेंतल्या कवितांची परिगत पळवन कवितांचा क्रांतीक देंवला तो. धयराधीक मेट हें एका उंचल्या चिंत्पाचा कविचें लक्षण. ह्या लक्षणाक ताच्याच कवितेचा उत्रांनी पळंवचे तर,
"पियेवन उरलेल्या रग्ताचें म्हज्या कितें कर्ताय आतां तूं
राग्ताभियेचा राक्सा कुळलेंतलो हांव धर्णीर शिंपल्यार थेंब्या थेंब्यांत किरलातां
खावन सांडल्ल्या मासाचें म्हज्या कितें कर्ताय सांग आतां तूं
माका पार्तेनियं संततिचें भीं रे हांव वारयांत उभोन एच्चेम गांवभर जातां" (साक्षी)
मनीस जावन कवी जाल्लो तो हऱ्येकलो आपापल्या जाग्यार एक शिक्षण केंद्र जावन आसात. ह्या केंद्रा पयकीं एच्चेमय एकलो. थेंब्या थेंब्यांत किरलोंचो आशावाद. पार्तेनियं संततिचा भिंया वयर ताचें धयर आनीं फुडारांतले ताचें जयत ताच्या आशावादाक क्रांती थावन जयत आशेता. फकत्त जयत.
कयदी तो रूपान कसलोय तरीय त्या कयद्याक मोग जिविताचें उदाक. जिवितांतल्या कयद्यांक मोग वांटचे प्रयत्न कविचें. संक्षिप्त रितीर हो मोग सांगचो तर, हो मोग नेंट्या सपणांचो, मनश्यापणाचो, करलांत वाडचा पयलेंच फुटोन गटारांनी वाळोन वेचा जिवांचो. हो मोग कांकणाचा गल्लेंत शिंपल्ल्या सपणांचो, सांडून गेल्ल्या त्या गांवचा शेताचो, भुर्ग्यापणाचो. हो मोग कषटी तरी समाधानेचा अर्थ भाक्रेचा जिविताचो, पाद्रिंचा निसकळपणाचो, तर्नाट्या जिविताचो, शोषितांचो, खरया कविपणाचो, पात्क्यांक आयेर दीवन बरया वाटेक हाडचो, कविंक जागंवचो. हो मोग समाजेचो, वेळाचो, काळाचो, उणेंपण आसल्ल्यांचो, काळोकांव आसल्ल्यांचो आनी समेसतांचा स्वातंतऱ्याचो. खरेंच कवीन ताच्या काळजा थावन मोग केला. वयल्यांचा मोगांत तो कयदी जाला. बहूश: ह्या कवीक कवी भितरलो कयदी उलयता म्हणोन कोणेंय सांगल्यारय हांव मात्र खंडीत सांग्तां मोगांत कयदी जाल्ल्या ह्या कयदी भितरलो कवी उलयता.
’कयद्याचो कविता’ कविता जमो चड गूंडायेंत अध्यायन केल्यार दोळ्यांक झळकानातलेले थोडे विचार मतीक झळकातात. हांवें पयलेंच सांगल्ल्या परीं कविताचा थळांत रिगोन मोतियांक सोदून हाडचो हांव. कवीनय हीच क्रांती आपल्या कवितेनीं आपणायिल्ली झळकाता. कवितेचा क्रांतिंत कविचो आवाज निजायकय मांदून घेंवचा तसलो. कोंकणी मायेचा पालवांत ही क्रांती उटोंक इतलो वेळ लागल्लो निजायकय बेजारायेची गजाल. पूण कयद्याचा जिवितांत उटयिल्ली क्रांती कविता नायकाक जयताकच पावयता तें सांगोंक जायना.
समाज म्हळ्यार वासतव. आनी वासतव म्हळ्यार जिवीत. वासतावाचा क्रांतिंत जयत कवितेनिंय दिसोन येना समाजेंतय दिसोन येनां. बदलावण जरूर दिसोन येता जावंक पुरो. मनशा सैंभाची वासतावीक वोडनी त्या भुमिवैकुंटा थावन्ंच आरंभ जाल्ली. वासतविकांतय कवीन थोडें पोळकुर्पण दाखयलां तरी पोळाफळ खंयसरय दाखवंक ना तो मांदून घेवंक जाय जाल्लो विशय.
हांव चिंतां समाजेची क्रांती आनी कविताची क्रांती दोनय क्रांतिंक एकाच हातान सांगात दिल्ल्यान हांगासर कवितेची क्रांती जिकोन समाजेची क्रांती थोडी पोळकुर्पणा तेवशीं मालवाल्या जावंक पुरो. हाका काराण दिंवचें तर मोगाचो उजो आनी झळयिल्लो शोषीत उजो कविचा चिंत्पा फर्माणें विवीध अर्थंचो एकाच रुपाचो उजो. उज्याचें रूप एक जावंक सक्ता पूण उज्याची झळणी एक जायना. पार्तेनियम रान दोन अर्थांनी कवीन सोभयलां.
हाचो अर्थ्य विवीध इमाज्यो मुखार दवर्ताना कवी निजायकय खंयचा इमाजे पाटल्यान उबो आसा तें पार्कुंक हांवे सांगल्ल्या परीं पर्त्याक क्रांतिचा कुशिंन मालवोंक पडता. कविता वाच्च्या पयलें वाचप्यान कविताचा मट्टाक पांवचें गर्जेचें.
पूण ह्या क्रांतीक उमाळुंक कविताचा मट्टाचें गर्ज आसा? कवितेचें मट्ट उरवंक असलीं कवितां खंडीत गर्जेचीं चडावत बंडाय कवितेंनी दिसोन येंवचो निरासवाद या पोळाफळ एच्चेमाचा कवितेंनी दिसोन येना. काराण हांगा कविता नायक आशेक वोळसायिल्लो जाला. तो आशेंत जल्माला. ह्याच खातीर ताणें पोळाफळ घेंवचें या निरासांत रुदान कर्चें दिसोन येना. बगार वासतावाचा आशे थावन क्रांतीक चड देंवता. वासतवाचा क्रांती विशीं मात्र कवीन चिंतुंक जाय.
वासतावाची क्रांती वासतावाचें निर्मूलन म्हज्या चिंत्पा प्रकार साद्य नां. समाजेचा वासतवाचें निर्मूलन जालें तर भोवशा मनश्या जातिचेंय निर्मूलन जाल्ल्यापरिंच. वासतव मनश्याचा रग्तांत भरलां. रग्ताचा थेंब्याक पार्कुंक रगात वाळवंक पडता. वाळयिल्लें रगात पर्त्यान नव्या रग्तान भरुंक जाय तर थंयसरय त्या नव्या रग्ताकय एक रंग दिंवचो पडता आनी हो रंग वासतावाचा संसारा थावन मेकळोच उदेवन खंडीत येना. बगार दूसऱ्या रूपाक जल्म दिता.
वासतावाचें दुस्रें रूप आतांच्याकय बरें या वायट कशें आसात तें सांगोंक जायना. आशें म्हणोन क्रांतीक कयद करुंकय जायनां. ह्याच काराणा खातीर हांगा कवीन क्रांतीक आनी कवितेक सांगाता व्हाळयलां म्हणोन म्हजी अभिपराय. अशें हो कविता जमो जिकोंक पावला तें सत.
निमाणो शरो: चान्न्याचा रातीं मोरा पाकां माळून नेकेत्रां शिंपडायताना आमास वाटेर काजुले दिवो पेटवन चंद्रेमाक लिपवन दवरून कविता नायकाक ताच्या मोगाचा पासळेंत सर्गाची सपणां दाखवन हो कविता जमो सोबयिल्ल्या कवितांतल्या सर्व कयद्यांक तांचा पिंजऱ्या थावन सुटका लाभाशें म्हज्या आशावादाचें एक किरण त्या कांकणा गल्लेंतल्या चलियेचा जिवितांत फांकवन दिसांदीस त्या गल्लेनीं वाळोन वेचा नेंट्या सपणांक उज्वाडाचो फुडार जावन क्रांती उटयिल्ल्या ’कयद्याचो कविता’ ह्या कविता जम्याचो कवी एच्चेम पेर्नाळ हाका आनी हाच्या कवितांक आनीं फुडाराक सर्व जयत मागोन मुखारय ह्या कविचा लिखणेंत हाच्याकय उंचलीं कवितां कोंकणी मायेचा पालवांत वाळोंदीत म्हळ्ळ्या आशेन कविता नायकाचा समाजेंतल्या क्रांतीक सर्व जयता माग्तां.
तशेंच हो जमो फायस केल्ल्या आशावादी प्रकाशानाचा पालवांत खंडीत जावन हो जमो एक सदां कोंब्याक खाल जायनातलो सूरयो जावन पर्जळतलो म्हळ्ळो म्हजो भर्वसो. देव बरें करूं.
मेलवीन जे. वास, केलराय
[१५ एपरील २००५]
