बूक समीक्षा - १७
सागोराच्या वाटेच्यो झरी
बूक: सागोराच्या वाटेच्यो झरी
सं: वल्ली क्वाड्रस, अजेकार
प्रसतावन: वल्ली क्वाड्रस, अजेकार
छापल्ली लिपी: कानडी.
पानां: १४६
मोल: रू. २००
प्रकाशक: आशावादी प्रकाशन.
पर्गट जाल्ली इस्वी: २००६
समीक्षा चलयणार: मेलवीन जे. वास
तारीक: १५ सप्तेंबर २००६
जागो: साल्मिया, कुवेयट
समीक्षा लेखन - मेलवीन जे. वास, केलराय
व्हाळ्याच्या भविश्या तेवशीं एक नदर
’सागोराच्या वाटेच्यो झरी’ ह्या जम्यांचा माताळ्या थावन्ंच हें समीक्षेचें लेखन आरंभ कर्चें तर, सागोर आनी झर हाच्या मधें आसचा वाटेर भोवशा सगळो संसारच अटापून आसा. ही वाट ह्या संसाराक देखची आनी तुकची; ही वाट संसाराक आयकोंवची आनी वोरांवची: ही वाट ह्या संसाराक भोगची आनी पार्कुंची; ही वाट ह्या संसाराक रसची आनी वागंवची;
सागोर आनी झरी मधल्या वाटेर इतलें सगळें आटापून आसतां कितें झरिची दिशा फकत्त सागोराक वेंगची या सागोरांत एक जांवची? अशें जाल्यार ताचो तो व्हाळो? या ताची वाट? दिशा सागोराची व्हय तरय हांगासर परोक्षपणीं ताचो तो व्हाळचो व्हाळो चडच महत्वाचो पात्र घेता.
’कविताझर’ अंकण वा ’सागोराच्या वाटेच्यो झरी’ कविताजमो ह्या झरिंक एक वाट जावंक सक्ता पूण दिशा न्हंय. दिशा ताणीं वेंगुंक वेचो सागोर. अशें म्हणताना ह्या झरिंक आशेवन वेचा तांच्या दिशेचो व्हाळो कसलो म्हळ्ळें विचार विमर्शा कर्चें हांगा हांव चड गर्ज म्हण चिंतां.
ह्या झरिंनी चल्ची वाट आमचो संसार या संकीर्ण अर्थान आमची समाज म्हणोन लेखलें जाल्यार व्हाळ्याक त्याच संकीर्ण अर्थान विचार म्हणोन समजयां. अशें म्हणताना हांगासर ह्या जम्यांत आटापलेल्या शेंभोर कविंचा शेंभोर कवितांचा विचारां वयर विमर्श्यात्मक नदर मारून हरयेका कविताचा गर्भांत आटापलेल्या विचारांक सविसतार रितीर लेखनाध्वारीं प्रसतूत कर्चें कोंकणेक तितल्या महत्वाचें म्हणोन हांव चिंतिना.
ह्याच खातीर ह्या कविता जम्यांत व्हाळल्ल्या सर्व कवितेंचा विचारां वयर हांगासर विचार तर्क चल्तेलें शिवाय खासगी जावन खंयचाय विचारांचा व्हडपणां वयर आनी ल्हानपणा वयर विचार तर्क चल्चेंना. म्हज्या ह्या निर्धाराक एका ताळ्यान सगळ्यांनी मांदून घेवंक जाय म्हणोनय ना. हांगासर हांव खंयचाय कवीक या कवयत्रीक ल्हान या व्हड वा तर्न्या वा पर्न्या दिश्टीन पळेयना. कित्याक म्हळ्यार एका आवयचा गर्भांत किरलोंचा भिंयाळ्या वयर तें भीं वोंपल्ल्याक आनी ताका जीव दिल्ल्याक दोगांयकय समासम त्या किरलाल्ल्या भिंया वयर नैतीक हक्क आसल्यारय तात्वीकपणीं या वसतवीकपणीं तें भीं किरलाल्लें भीं ताणें किरल्याल्ल्या घडिये थावन स्वतंत्र. ताच्या वयर कोणाकय हक्क ना. जरी त्या नोव मयन्याचा आवदेंत तें भीं संपूर्ण निस्सहायक जावन आसल्यारयी!
साहित्याकय ह्या समाजेंत एकल्या थावन जल्म घेवंक आसा म्हणताना तेंय ह्या समाजेंत स्वतंत्र. पूण थोड्या रियायतीक बगलेक घेवन! हांगासर साहित्य वाचप्याचा कानांक पडता वरेग आनी दोळ्यांनी वाचता वरेग तें प्रभुद्द जायनां. खंयचरी तें वाचलें जाल्यार या आयकालें जाल्यार तें प्रभुद्द जावन अपलेसतकीं स्वतंत्र जाता. ह्या उपरांत जांव तें तर्नें वा पर्नें कांय फरक पडाना. ह्या विशीं आमची बरवप्यांची चिंत्पा सकत खंडीत पयलें व्हाळोंक जाय उपरांत जांव तें तर्नें वा पर्नें. कांय फरक पडाना. ह्या विशीं आमची बरवप्यांची चिंत्पा सकत खंडीत पयलें व्हाळोंक जाय उपरांत आमी बरवंक जाय. तेदनां त्या बर्पांक आनी ताच्या विचारांत परिपिकाय झळकाता. आपणांवचें तंत्र आनी शैली तें उपरांत आपल्या अनभोगांत येता. हें बदली जावंकय सक्ता.
ह्या कविताजम्यांत धार्मीक, सामाजीक, नैतीक, राजकीय, वासतवीक विचारांचीं कविता आटापल्यांत आसतां, ह्या झरिंनी तांच्या विचारांक व्हाळयिल्ली रीत तांकां तांचा सागोराच्या दिशा तेवशीं पावयता? हें सवाल खंडीत उभजाता.
हांगासर सभार कवी आनी कवयत्रिंचो तांच्यो फुडलद कविता प्रगट जाल्यात तेंय सत. पूण ह्या सताक सांगात दिताना दूसऱ्या सताक नेगार कर्चें नेणार्पण हांव तरी कशें करूं?
कोंकणी संसकृती, कोंकणी भाशा या कोंकणी वावरावयर कवितांची झर व्हाळ्ळ्या ती संतोसाची गजाल व्हय तरी कोंकणीक लाचारपणीं प्रसतूत केल्ले विचार फळाधीक जातेले म्हळ्ळो भर्वसो वासतवीक थळार रावोन वोरावन पळेताना झळकाना. कोंकणेक कोणय मांय म्हणोंदी आवय म्हणोंदी पूण तिका सेवेची गर्ज आसा? तिची सेवा करुंक कोंकणी तितलीय लाचार जावंक ना हां! पूण तिका वावर कर्चा वावराड्यांची गर्ज आसा.
आवय म्हणताना ती आपणाची जांव या कोंकणी - संबंध एकच! त्या संबंधाचो अर्थ एकच! अशें आसताना आपल्या खासगी सुखाक लब्धाल्लो मनीस लाचारपणीं आपल्या आवय खातीर दुःखां गळंवचें पोकोळपणाक उकलून धर्ता शिवाय त्या आवयन खंयचाय रितिचो खासगी सांगात दिंवचें प्रयत्न करिनासताना विळाप सोडचें एका कुशीन विचारांचा उण्यापणाक दाखयता तर दूसऱ्या कुशीन पारंपरीक वाटेरच वेंगल्लें दिसता. हांगासर हांव संपूर्ण म्हणोन सांगाना कित्याक म्हळ्यार ह्याच विचारांचा कवितेंनी थंय हांगा नव्या तंत्र गिन्यानाक आपणायिल्लें आनी बदलिल्ल्या शैलेचें वर्णनय दिसोन येता. हें निजायकय मांदून घेंवचे तसलें.
धार्मीक विचारां मधें उटोन आयिल्लीं थोडीं कविता धार्मीक पोकोळपणा विरोध बंडाय या क्रांती उटंवचांत यशस्वी जाल्यांत तरय व्हाळयिल्ल्या विचारांचा तंत्र गिन्यानांत जांव वा शैलेंत जांव कांय बदलावण दिसोन येना. संसारी वासतवीकतावयर देवाक गुन्यांवकार कर्चें लाचारपणगी म्हणोन कळाना. आशाडाचीं दाट मोडां उदेवन येताना मनश्याकय कळता शिरांधारिचो पावस वोत्ता म्हणोन आनी रानांतल्या मोराकय समजाता पावस पडचो आसा म्हणोन. हें प्रकृतेचें नियम. जाल्यारय मनीस मात्र आदीं थावन ह्या नियमाक आड रावचें प्रयत्न कर्ता आनी गुन्यांवकार देवाक कर्ता.
नैतीक मोलांचा कवितेचा विचारांनी नैतीक मोलांचें मोल धाखंवचें खूब प्रेतन केलां आसतां तांचा व्हाळ्यांत कांय पारंपरीकपण दिसोन आयल्यारय त्याच पारंपरीकपणाक सांडल्ले विचारय दिसतात.
स्त्रीवादी विचारांनी भर्वसो उटोन येंवचो झळकाता तरी व्हाळ्यांत आनी शैलेंत बदलावण आनी नवेंसांव चड गर्जेचें. सामाजीक विचारांचा कवितेंक घेतलें तर एका कुडीन समाजेचा क्रांतेचे विचार जहळकतात तेंच दूसऱ्या कुशीन बदलाल्ल्या समाजेचा विचारांचे विळापय दिसतात.
समाज म्हळ्ळी ती रावोन आसल्ल्या उदकापरीं न्हंय. वाळा थावन वेळाक ह्या समाजेंत बदलावण जाल्या. ह्या समाजेंत सुधारण जालां. मनीस खुद्द अपलो विकास जांवचा तेवशीं चिंताना ताच्या चिंत्नांक परोक्ष जावन समाजय विकास जाता. कित्याक म्हळ्यार हरयेका क्रियाक एक प्रतिक्रिया खंडीत आसा आनी प्रतिक्रियाक नव्यान एक परोक्ष प्रतिक्रिया आसा. अशें म्हणताना एक समाज एका क्रियेचे सभार प्रत्यक्ष आनी परोक्ष प्रतिक्रियांक एका वेळार सोसतात. अशें आसताना तें वासतवीक जाता. आनी वासतव मनशा समाजेंत जल्माता जाल्यारय मनशाक तो सांगात दीवंक सकाना बगार मनशान ताच्ये सांगाता जियेवंक पडता.
मनीस आशावादी आसों या ना आसों पूण आशा कर्चें मात्र मनशा संयब. ह्याच आशेक लागोन तो गांवा थावन श्हेराक धांवता! गोट्या थावन गुड्याक! आनी रानां थावन रेंवेक! अशें आयिल्लो मनीस आपल्याच खुशेन येता आनी आपल्याच खुशेन पाटीं वचोंकय सक्ता. पूण आशा म्हळ्ळें ताचें स्वार्थपण सताक वळकोंक आवकास दीना. अशें आसताना तो वेचीक पुतापरीं गळगळ्यां रडता शिवाय पाटीं वचाना. हें सिंतिमेंताक जागंवचें प्रेतन या आपल्या लाचारपणाक पातळांवचें प्रेतन जावंकय पुरो. पूण असल्या असकत विचारांचा साहित्या वर्वीं त्या साहितिंनी समाजेक दिंवचें लिसांव कितें?
राजकीय विचारांचा कवितेंनी समाजेचा व्यवस्थे वयर उभो केल्लो बंडाय सार्कोच झळकाता. तशेंच मनशाचा नैतीक जवाब्धारे वयर. ही नैतीक जवाब्धारी मनीस कितलो समजोन घेता आनी त्याविशीं सुधारण हाडुंक पावता म्हळ्ळो विशय उपरांतलो जाल्यारय लिसांव दाकवन दिंवचें प्रेतन कांय सुफळ कशें दिसता.
प्रसतूत समाजेंत निर्शाच यांत्रिकृत जीवनाक वेंगल्ल्या मनशाक सांगात दिताना हांगासरय ह्या कविता जम्यांत निराशा भर्पूर झळकाता. थंय हांगा ही निराशा, निराशेचो उलो जावन उरल्यार थंय हांगा निरासवादकय वेंगल्या. भोवशा समाजेक आनी तांतल्या जिविताक आमी खंयचा नद्रेन पळेतांव म्हळ्ळ्याची रुज्वात ही. आमी जियेंवची समाज एक वासतवीक समाज! ह्या समाजेक मनीस आपणाकच होंद्वोन घेवन जियेता. अशें आसतां ताणें होंदोन चल्चे विचार चड प्रामुख्य घेतात ताच्या आशावादाक आनी निरासवादाक.
वासतवांत जितली चड आशा तितली चड मात्र निराशा आसा. कित्याक म्हळ्यार वासतवीक फकत प्रसतूत या वर्तमान मात्र सांगात दीना बगार भूतकाळ, वर्तमान आनी भविश्यत एकाच मापान सांगात दितात. हो सांगात मनशा संबंधांत मात्र थोडो बदलाता. काल्ची ’आशा’ म्हळ्ळ्या क्रियेची प्रतिक्रिया जावन वर्तमानाचें सूख वा दूःख जाल्यार, वर्तमानाचा ह्या प्रतिक्रिया जावन वर्तमानाचें सूख वा दूख जाल्यार, वर्तमानाचा ह्या प्रतिक्रिया वयर भविश्यताचें जीवन रुतां जाता. ह्याच खातीर ’भविषयताक तूं कितें जावंक पावताय तें आयचा वर्तमानाचो प्रभाव. आनी आयचा वर्तमानांत तूं कितें जावन आसाय तें काल्चा तुज्याच भूतकाळाचा क्रियाची प्रतिक्रिया"
अशें आसताना मनीस तात्वीक चिंत्पाक देंवानासतां फकत्त वर्तमानाक मात्र देख्ता. जरतर वर्तमानांत निरास आसा जाल्यार ती ताच्याच क्रियेची प्रतिक्रिया. हाचे थावन चुकारी मारुंक साध्य ना. रडचें आनी विळाप कर्चें तें मनशा संयब. ह्या संयबाचा ह्या आवगुणांक भर्वश्याचो फुडार ना.
एकेक कवितेचा विचारांत खासगी जिविताचे विचार झळकतात. खासगी विचारांक या खासगी संबंधाक साहित्यांत व्हाळंवचे खंडीत चूक न्हंय. काराण, हांगासर साहिती एक मनीस जावन तो समाजेचो एक खंडीत वांटो म्हळ्ळ्यांत दुभाव ना. जरी साहित्यांत वापार्चो विचार अपणाक खासगी जावन संबंध जोडूनय समाजे मुकार तो खासगी न्हंय म्हणोन आनी सगळ्या समाजेक तो संबंध जोडुंक पावता म्हणोन साहिती जर वाद मांडुंक आनी यशस्वी थरान त्या वादाक रुजू करुंक सक्तात जाल्यार असल्या विचारांचें साहित्यय खंडीत खरें साहित्य.
हें साहित्यकारांनी वोरावन पळेंवचें. काल्पनीक विचारांचीं कविता ह्या जम्यांत झळकानांत जाल्यारय बोटांनी मेजचा तितलीं कविता काल्पनीक इमाजेंचा भळाक एका हातीं आनी अस्थित्ववादाक एका हातीं धरून समाजेचा वासतवीक विचारांक धाखवंक प्रयत्न कर्तात. हो प्रयोग कोंकणेक कांय नवो न्हंय तरय कविता साहित्यांत ही एक उंचली कला म्हणोन हांव मांधतां.
’सागोराच्या वाटेच्यो झरी’ जम्यांत ह्या शेंभोर झरिंनी व्हाळयिल्ल्या विचारांनी तशें तांचा सामाजीक अभिरुची मधें उणेंपण आनी दादोसपण खंडीत झळकाता जाल्यारय आपल्या साहित्याक वोरावन आनी जिरवन पळेताना मुखल्या तांचा कविता वांट्यांत बदलावण खंडीत दिसोन येतेली. अशी म्हजी पात्येणी.
’काळोकांतलीं कांतारां’ कविता जम्यांतल्या तर्न्या कवी आनी कवयत्रिंक हावें हीच पात्येणी भासायिल्ली. साहित्याचा विमर्शांत हांव कितलें साहित्याचा फुडाराविशीं चिंतांगी तितलेंच त्या फुडाराचा साहितिंविशीं चिंतां. दोनय कुशिंनी म्हजो ध्येय एकच. कोंकणिचें बरेंपण. वेळ पाशार कर्ची ही म्हजी वाट न्हंय. वेळ पाशार करुंक म्हज्या घरा समकार अर्भी दरयो मसती करुंक म्हाका आपयता जाल्यारय घराच्या च्यारय कुशिंनी खाजुरांचें, अंजूराचें तोट आनी ह्या तोटांत गांवा थावन पर्गांवाक पावल्ले सोभीत कीत पासायो मारुंक म्हाका आपयतात. हो म्हजो पाशांव व्हय तरी हें म्हजें मिसांव न्हंय.
’समाजेंत हावें जियेंवचें म्हजें जिवीत म्हाका खासगी जिवीत जावंक सक्ता पूण समाजेक तें खासगी जावंक नजो. होच्च म्हजो आशय’.
’सागोराच्या वाटेच्यो झरी’ जम्यांतल्या सर्व कविंनी ह्या विमर्शाक तांच्या जाण्वायेंत वोरावन पळेंवचें. तांतूं कोणाक कितलें संबंध जोडता आनी ह्या वर्वीं तांचो साहितीक फुडार या भविश्य कोंकणी साहित्यांत तांचा व्हाळ्याक सागोर तेवशीं पावोंक कितलें सुलभ कर्ता तें तांचेर होंद्वोन आसा.
हांगासर एक विशय हांव खंडीत उल्लेक करुंक आशेतां आनी ती गर्ज म्हणोन चिंतां की - ह्या जम्यांतल्या खंयचाय फुडलद कवितेचा कवीन ह्या विमर्श्या थावन भिल्कूल अधीर जांवचें न्हंय. आनी आपल्या धारीक हो एक साणो म्हणोन चिंतून साण्याक धर्चें फुडाराचें कोंकणेचें भळवंत हातेर जांवचें.
