बूक समीक्षा - १४
बामुणांचें चेडूं
बूक: बामुणांचें चेडूं
कवी: एच्चेम [तिस्रो कविताजमो]
प्रसतावन: वल्ली क्वाड्रस, अजेकार
छापल्ली लिपी: कानडी.
पानां: ८६
मोल: रू. ५०
प्रकाशक: आशावादी प्रकाशन.
पर्गट जाल्ली इस्वी: २००६
समीक्षा चलयणार: मेलवीन जे. वास
तारीक: १५ अगोसत २००६
जागो: साल्मिया, कुवेयट
कविची व्हळोक:
कोंकणी कविता शेतांत ’एच्चेम’ म्हळ्ळें नांव थीर. एक उंचलो कवी, विमर्शक, चिंत्पी जावन फामाद जाल्लो हो कोंकणेंतलो एक प्रतिभावंत कवी म्हणचांत कांय दुभाव ना. एदोळच सभार साहितीक स्पर्ध्यांनी जीकल्लो हो कोंकणी कवितांक चड खायस कर्ता तरय कानडी भासेंतल्या कविताचेंय अध्ययन कर्न आयला. हाचे ’चल्यांक चत्राय’, ’कयद्याच्यो कविता’ उपरांत हो तिस्रो कविताजमो जावनासा. कविता बरंवचेसवें हेरांचा कवितांचे समीक्षा/विमर्सो चलवन तो आयला तशेंच कोंकणी साहित्याक लग्ती जाल्लें ताचें अंकण ’तिस्रो दोळो’ दायजचेर पर्गट जावन आसा.
समीक्षा लेखन
वासतव आनी कयद (मेलवीन जे. वास, केलराय)
सृजनात्मक साहित्यांत (Creative Literature) सृजनशीलता व्हाळोन येताना तें खंयचाय मुळाचा गुणांक घेवन व्हाळोन येवंक पुरो. हे गूण त्या मूळकृतिचा साहितिचा जिविता स्पंदना थावन ताचा जिविता संघर्शा थावन या ताचा जिविता आशया थावन उभजाल्ल्या विचारांक, त्या काळाचा प्रसतूत वा चाल्त्या समाजेचा विचारांसवें प्रत्यक्षपणीं संबंध जोडुंक पावतात. पूण समाज म्हळ्ळ्या ह्या संसारांतल्या अनेक गुणांचा एका घोसांत असल्या साहित्याक प्रसतूत कर्ताना ताची सृजनशीलता प्रसतूत आनी भविश्यांत ह्या समाजे संगीं संबंध जोडुंक सक्ता म्हळ्ळी पात्येणी ह्या साहित्यकाराची आसता जाल्ल्यान आपणें रसचा साहित्यांत तो भिल्कूल स्वतंत्र. अशें व्हय तरय ताचें स्वतंत्र विचार समाजेक आनी ताच्या व्यवसतेक संबंध जोडुंक ताणें कर्चा प्रयत्नांत कितले यशस्वी जातात म्हळ्ळें सवाल. कित्याक म्हळ्यार समाजेंत जियेंवचें खंयचेंय जिवीत ताच्या कयदिपणा थावन. हांगासर कयद्याचीं रुपां आनी कयदिपणाचीं रुपां कसलिंय जाव्येत. ह्या कयदिपणा थावन भायर येवंक कर्चा प्रामाणीक प्रयत्नांत वासतवा मधें अडचाता.
वासतवाचो हुंबोर उत्रोन क्रियात्मकपणीं समाजेचा आंगणाक देंवचें सृजनात्मक साहित्याक जल्म दिंवचा तितलें सुलभ न्हंय. कित्याक म्हळ्यार वासतवाक भूतकाळ, वर्तमान काळ आनी भविश्यतकाळ तीनयी एकाच्च मापान सांगात दिताना हरयेका क्रियेची प्रतिक्रिया तितल्याच मापान सांगात दिताना हरयेका क्रियेची प्रतिक्रिया तितल्याच मापान आनी तूकान प्रसतुतेंत समाजेचा जिवितावयर परिणाम घाल्ता.
अशें आसतां वासतवाक क्रियात्मक जावन विचारांची क्रांती उभी करवन त्या क्रांतेचो प्रभाव समाजेचा सुधारणाखातीर आडव दवर्चांत बामुणांचें चेडूं यशस्वी जाला व ना? ह्या सवालाचा जापीक ’बामुणांचें चेडूं’ कविता जम्याक हांव वासतवीक थळार थावन वोरावन पळेतां. कित्याक म्हळ्यार ह्या
कविताजम्यांत कविचो आशय आनी ताच्या जिविताचो संघरष समाजेसवें चड मापान संबंध जोडता. ह्या संबंधाक उकलून धर्चे विचार समाजेचा वासतवीक विन्यासाक चड लागशिल्यान वळकतात तें जांवचेंय म्हज्या निर्धाराक कारण.
बामुणांचें चेडूं तीन मयन्याचें गूरवार
भुर्ग्याचो बापूय कोण गांवाक गांवच विरार [बामुणांचें चेडूं]
बामुणांचें चेडूं उंचल्या वर्गाचें, समाजेंत स्थान मान आसचें. शेगुणांनी भरलेलें तें आपल्या एक्सूरपणा विरुद्द या रिती रेगऱ्यां विरुद्द आपलें मेट काडून आपणाक जाय तें जोडुंक तें ताच्या कयदिपणाचा पिंजऱ्या थावन भायर येता. ह्या भायर आयिल्ल्या क्रियेक आमी ह्या चेडवाचो बंडाय म्हणोन घेतलो जाल्यार ह्या बंडायथावन तें समाजेक कितें दीवंक सक्ता आनी खासगेन अपूण कितें जोडुंक पावतां म्हळ्ळें सवाल. जांव ती समाज प्रजपरभुत्वांतल्या स्वतंत्रपणाची या कम्यूनिसम या परतंत्र विचारांची. हरयेका वाटेन समाजेंत जियेंवचो मनीस एक न्हंय एका रितिचो कयदीच. अशें म्हणताना बामुणांचें चेडुंय वासतवांत कयदीच जशें निम्न वर्गाचें चेडूं.
’सेजार ना बजार ना. घर इसकोल तूळशी काटें
गांवार सगळें अज्याप हें घडलें तरय कशें’
बामुणांचा चेडवाचें हें कयदिपण. प्रत्यक्ष न्हंय तरयी परोक्ष बिर्मत हांगा झळकाता. ह्या कयदिपणा थावन भायर येवंक जरतर तें अपल्याच खासगेचा क्रांतेक देंवता जाल्यार ह्या क्रांते थावन बामुणांचें चेडूं कितें जयतेवंत जावंक पावता.
’खबरेविणे पावस गूरवादार मरण
सयत येनातल्ल्या ह्या गांवांत
खबरे शिवाय - आंकवारांचा मोरियांनी
पिंपऱ्यांचीं रग्तां व्हाळतात’ [खबरेविणें]
एका कुशीन बिर्मत पावोन बामुणांचें चेडवाक बंडाय गर्ज म्हणोन दिसताना दूसऱ्या कुशीन ह्याच चेडवाचा मोरियेंत व्हाळचें तें पिंपऱ्याचें रगात अपल्या असतित्वाचे क्रांती उटयता. अशें आसताना ह्या बामुणांचा चेडवाक फकत्त सामाजीक नद्रेन पळेवंक जायनां.
कित्याक म्हळ्यार समाजेंत मनीस म्हळ्ळी एक मनजात आपल्या आनी आपल्यांचा भंवतोणी वासतवाक रचून त्या वासतवाचा रितिभद्द जिवितासवें जिणी सारुंक आरंभ कर्ता तेदनां मात्र तो मनीस, मनीस जाता. वासतवीक समाजे विरुद्द वेताना तो समाजे भितर आसोनय आनी मनीस या चेड्या जात.
हेंच कयद आनी कयदिपणाचें स्वषट चित्रण. हांगासर लांभायेची वर्दी गर्ज ना म्हणोन चिंतां हांव.
बामुणांचें चेडूं कवितेक एका विशाल नद्रेन पळेलें तर, बामूण म्हळ्यार एक वर्ग आनी चेडूं म्हळ्यार एक जात. समाजेंत वर्गाक एक परिमिती आसा एक निर्दिषटता आसा. पूण चेडवाक ना. चेडूं म्हळ्यार एक जागतीक (Universal) जात वा जागतीक समाज.
अशें आसताना ह्या कवितेंत एक बामूण जावन त्या चेडवान बंडायाक देंवचें ताणेंच रचलेल्या रिती रेगऱ्यांक ताणेंच मोडचें सुलभ आनी सामान्य कर्ता जाल्यार त्याच समाजेचा निम्न वर्गाचा चेडवान बंडायाक देंवचें कश्ट आनी असामान्य करून गुन्यांवाचो बिल्लो दिवयता. आनी ह्या बामुणाक कादून या वर्गाक कादून फकत्त चेडवाचा नद्रेन पळेल्यार जागतीक चिंत्पान हो बंडाय न्हंय. कित्याक म्हळ्यार मनीस
समाजेंत कयद जावन मात्र तो मनीस जावंक सक्ता ना जाल्यार तो मनीस, मनीस जावन्ंय मनजात जाता.
अशें आसताना वासतवा विरुद्द वेचें धयर कर्चें हें चेडूं समाजेक कांय गर्ज पडचें न्हंय. हां! पूण तें एका निर्दिषट वर्गाचें म्हळ्यार बामुणांचें जावन खंडीत गर्जेचें. काराण वासतवीक समाजेचा विचारांक तें उकलून धर्ता जाल्ल्यान!.
अन्येक मुख्य विशय कितेंगी म्हळ्यार हांगासर त्या बामुणाचा चेडवाचें भविश्य जांव या चेडवाचा जल्मागुणाचें, सिंतिमेंताचें वर्णन जांव ना. फकत्त वर्गाचे आचार विचार, रिती रेगऱ्यो मात्र. अशें आसताना हांगासर चेडूं फकत्त परोक्षपणीं एक इमाज मात्र.
’बामुणांचें चेडूं’ चेडवा इमाजेक सोडल्यार विचारांचो घोस.
ह्याच खातीर ह्या कविताजम्याक बामुणांचें चेडूं म्हळ्ळें माताळें सर्वय वाटेन संपूर्ण सार्कें म्हणोन दिसता. अशें मांधतां हांव. वर्ग आनी जात नासताअना समाजेंत वासतव ना. हे तीनय मेळोन एक समाज रुतां जाता. अशें रुतां जाल्ल्या समाजेंत मनीस भितर सर्ताना पयलो तो वद्दाडता मनीस जावंक उपरांत तो उड्डाता अपलें मनशापण उरवंक. ह्या वोद्दाडचा आनी उड्डोंवचा क्रिया आनी
प्रतिक्रियांत सगळें ताचें जीवन्ंच एका परिमितेंत तेंयी निर्दिषट परिमितेंत घुंवता. हाका तो कयद म्हणता. हामगासर कयद एक पिंतूर मात्र. तेंयी अस्पश्ट काल्पनीक पिंतूर शिवाय हकीगत न्हंय. काराण वासतवीक जिवीत.
वासतवीक जिवितांत ह्या संसारांतलो हरयेक मनीस खंयचाय तरयी एका रुपान कयदीच. तो आचारांचोय जावंक सक्ता. विचारांचोय जावंक सक्ता. तर बामुणांचा चेडवाचो बंडाय विचारांचो, ताका आनी ताच्या समाजेक कितलो उपकाराक पडता?
समाजेंत जल्म घेतल्लो हरयेक जीव स्वतंत्र. अशें म्हणताना तो जीव उंचल्या वर्गांत जल्म घेंव वा नीच वर्गांत जल्म घेंव स्वतंत्राचीं हक्कां हरयेक जिवाक एकच मापाचीं. ह्या हक्कांक जोडून घेवंक ’येमकोंडाचें दार’ कवितेंत धार्मीक पात्येणेचा विरोध निम्न्या र्गाच्यांनी उटंवचो बंडाय पळेलो तर;
’सोमियांनी, आतां आयिल्लें काम सांगा
दयकरून म्हणानाकात गोरूं देव खायनाकात
वेतेल्यांव येमकोंडाक. तें खंय आसा?’ [येमकोंडा दार]
वासतवीक समाजे मुकार बंडाय उभारल्लो निम्न वर्ग येमकोंड आसा म्हणोन मांदून घेवन्ंय जियेंवचा खातीर ह्या समाजेचा रेगऱ्यां विरोध धार्मीक रिती रिवाजे विरोध बंडायेक देंवतात. धार्मीक रिती रिवाजेविरोध बंडाय उटयिल्लो निम्न वर्ग जयतेवंत जाता?
धार्मीक आनी वासतवीक जिविता मधें एक कंदक आसा. हो कंदक एक दूसऱ्याक इतलो अपरिचीतगी म्हळ्यार हाच कंदकाचा दोन कोडक्यांक म्हळ्यार धर्म आनी वासतवाक मुखामुखी नदर आसोनय ते एकामेका वळकानांत. तांचे मधें संबंध ना. अशें आसताना समाजेंत जियेंवचो हो कंदकांतलो मनीस एकच धार्मीकपणा थंय मालवता ता वासतवाक तेंकून रावता. वासतवाक तेंकून रावल्ल्याक सोभीत आनी आयकोंक मोवाळ दिसता.
’म्हळेंय सोम्यां तुवें, जियेंवचें तर जिये
कासुळेच्या पानावयल्या उदका थेंब्यापरीं
पानार असोनयी नीरलिप्त पानाक चिडकाना तसें
आवय बापय बायल भूरगीं सगळीं असोनयी, ना कशें, [पिंज्रो]
मनशाकुळाचा पयल्या दुःखा थेंब्याक तशें मुगद्मनशाचा निमाण्या सुखाळ स्वपणाक काराण जाल्लीच आशा. आशा वासतवीक संसाराक लागू जाता. धार्मीकपणाक आनी आशेक कांय संबंध ना. एका हातीं आशा घेवन दूसऱ्या हातीं शांती सोधल्यार ती मेळता?
कवितेक आनी कवीक संबंध फकत्त तें कविता जल्मोंचा वेळार मात्र. त्या उपरांत तें स्वतंत्र जशें समाजेंत जल्मोन येंवचो हरयेक जीव स्वतंत्र तशें. अशें आसताना कवितेंचा विचारांक पळेवन या प्रसतूत कविता नायकाचा उलवण्याक भुलोन तें साहित्य रचलेल्या कविचेर अपराध मंडुंक जायणा. ’हांव’ कवितेंत कयदी पणाचीं विवीध रुपां प्रसतूत जाल्यांत जाल्यारय आनी हांगासर कवितानायक आपणाक कयदी म्हणोन मांधता जाल्यारय ताच्या जाण्वायेचा पावलांनी तो मुकार चलोन ह्या वासतवीक समाजे थावन भायर येवन रचनात्मक जाला.
हांगासर कयदिपण ना फकत्त स्वतंत्राता. ह्या स्वतंत्राक वासतवीक समाजे थावन भायर वचोनच कित्याक जोडुंक जाय? जावंक पुरो आमचा देशांत स्वतंत्राचें व्हारें मात्र व्हाळता आनी ह्या व्हाळ्याक दिशा ना. कोणाक कशें जाय तशें. ह्या देशांत स्वतंत्रय कयद जाला.
’गल्लेच्या रसत्यांनी पूरशांव काडुयां
बणापिटो उडवन बेंडा वाजपांत नाचुयां
बाराक रिगोन गम्मत जावुयां
वाटेर कोण मेळटा ताका चिरुयां’ [येया फेसत करुयां]
सेक्युलर समाजेंत फेसता परबेक कांय बर्गाल ना. दाखवणेक सगळें आसा पूण दीश्ट ना. विचार सार्को आसा पूण जाण्वाय ना. एकवट आसा पूण दिशा ना. स्वतंत्र देशाची तेंय हावें जियेंवचा देशाची गजाल अशी आसताना सताक मुखामुखी रांवचें धयर कोणायकी आसा?
हांगासर बोल्प्यांचा हिंडांत आसतावरेग मात्र शाभीत. हिंडा थावन भायर गेल्लो मागीर मागणेंच कर्ता ह्या हिंडांतल्या बोल्प्यांक पळेंवचें तर;
’तुमिंच न्हयगी आतां मद्या रानांत
धवे दगले नेसोन येवन हात जोडन रावल्यात
हिंडांतलो मेकळो जाल्ल्या बोकडेपिलापरीं रडटात
आमी न्हय ते, आमचे सार्के सेकुलार कोणी नांत.’ [तुमी]
सेक्रुलर प्रजाराजाचें प्रसतूत आनी चाल्तें दर्शन. समाजेक भूतकाळाची क्रिया आनी प्रतिक्रिया वर्तमानाचा प्रसतूत गडियेर तांचो प्रभाव मात्र सोडल्यार ह्या प्रभावाक समाजेचा मुकार समाजेचा उदरगतेक ओदगसुंक कशें साध्य म्हळ्ळेविशीं कांय विचार नांत. जशें वर्तमान पत्रापरीं पूण समाजेक पर्द्या पाटलें लीपल्लें सत दाखंवचें प्रेतन झळकाता. प्रसतूत समाजेक हें सत दाखवन दीवंक केल्ल्या प्रयत्नाक नेगार करुंक जायनां.
सांपरदायीक समाजे थावन भायर आयिल्ल्या आवय बापायक तांचा जिविता झुजांत तीं मेतेर आसताना निर्भागी भुर्गें आवय आनी बापायचा मोगा थावन दीस आनी रातीक वंचीत जाताना एक्सुर्पणांत अडचाल्ल्या त्या बाळाक दिंवचेम लिसांव काळजाक लागचे तसलें. प्रत्यक्ष रुपान हें भुजावण म्हणोन दिसल्यार परोक्ष पणांत तें आयचा समाजेचें चाळतें दर्शन.
’रडानाकारे बाळा आवयक सोधून
दनपारांचा वोताक गोट्यांतल्यो गायो
धांवोन येतीत तुका दूद दीवंक’ [रडानाका बाळा]
आयचो मनीस आपल्यापणांत इतलो मेतेर जालाकी दनपारां भराचा भुकेक सयत त्या बाळाक आवयचा दुदाचें नशीब ना. हांगासर प्रत्यक्ष जावन बाळाक भुजावण दिंवचें दिसता जाल्यारय परोक्ष जावन आवयांचा समाजेक वागंवचा निती वयर बंडाय दिसता. हें मुकारून पळेलें तर;
’रडानाकारे बाळा बापायक विचार्न
आमोरेचा वेळा आंकवार मरी येता
माग मांयकडे भळ भलायकी दीवंक
दीसरात तो घोळचा पयशिल्या गांवांत’ [रडानाका बाळा]
आमोरेचा वेळार जाल्यारय बापूय घरा नातल्लें घराणें धर्मीकपणांत आपलो वैभव होगडावंक पांवचें तें दुरंत कवीन हांगासर भोवच सोभीत शैलेंत समाजे मुकार दवर्चें प्रेतन केलां. ही कवितेची सोभाय तरय कवितेंतल्या विचारांचेर उगडापे केल्ली क्रांती वयल्याभार निरासाक इडें दिता जाल्यारय विचारांक सोडून दिंवचें दिसाना. समाजेचो हुसको हांगासर उटोन दिसता. समाजेक जागंवचें प्रामाणीक प्ययत्न म्हण्येत.
’थंड सांजेच्या वारयापरीं व्हाळोन
आयलेंय, काळजांत रावलेंनांय
गीरबुजेच्या पिलापरीं, उभोन गेलेंय
पाकाटे फुटताना - भाता कण सोधून’ [तूं]
कवी आपल्या चडावत कवितेंनी आपल्या बंवतीं एक निरासेचो पिंज्रो रचता आनी तो कयद जाता. आपल्याच खुशेन! अशें आसतां आपल्या खुशेचा कयदपणांत तो स्वतंत्राचो चड उंचलो संकेत जावन सुकण्याक समाजे मुकार दवर्ता आनी त्या सुकण्या सांगाता आपणाक धांवोंक उभोंक जायनां म्हळ्ळ्याविशीं निरासान प्रासार्ता. हो निरास कित्याक?
’रात संपली, फांतें जालें, सरगाराज भासायिल्लो होरेत आयलो ना
संपोन तेलां, बावोन फुलां - जिण्येंत दीस उदेलो ना’ [नशिबाची रात]
नशिबांतलें सूख सांडून सर्गाराज भासायिल्ल्या होरेताक अपलें जिवीत अपल्याच खुशेन कयद करून समर्पिलां आसतां आतां उदेनातल्ल्या दिसाक पळेवन निरास कित्याक? कांय पुणीं सांडल्ल्या आशेचीं मुळां धोसुंक लागल्यांत?
’पुन्वेरातीं म्हाका नेकेत्रां दिसानांत
हांवगा कवी काळोकांतलो
आमासी मोळबार काजुल्यांचो दळबार
खबरेविणें चल्ता वेपार गीरबुज्यांचो’ [काळोकांतलो कवी]
काळोकांतल्या कविचो नीज बंडाय हो. हो कवी अपूण काळोकांत कयद म्हणोन दिसल्यारय तो काळोकांत कयद जावंक ना. बगार त्या काळोकान कयद कर्चा मनशा जिविताचा भितरल्या रुपांक उगडापें कर्ता आनी संसाराचा मुकार दवर्ता. अशें आसताना हा ताच्या कयदिपणय निरासेचो बिल्लो लावंक जायना.
पूण ताची निराशा तो व्यक्त कर्ता ताच्याच उत्रांनी. खंय नां तर खंय ताका ताणें उटयिल्ल्या आवाजाक आयकोंवचे कोणय नांत म्हळ्ळी खंत स्पश्ट आसा. ह्या खातीर तो निर्शी जाता.
ह्याच विचारांक ते कवी - हे कवी कवितेंतय पळेव्येत जाल्यारय हांगासर कविंचा अबलेसपणाची चर्चा आनी साहित्याक खंयचा परिमितेंत ते गळसितात आनी फायदो जोडतात म्हळ्ळे विचार स्पश्ट आसात. सामाजीक वेवसतेंतले मनीसय एकामेका एकल्या थावनेकल्याक होंद्वोन आसतात. ही वेवसताय तसलीच - एकल्या थावन एकलो जियेता.
’रांद्वये कोंकण्याक मासळे कडी जीव
मासळेच्या मापळ्याक रुका कणगेंत पिराण
कोरग्यान आपल्या नश्टी जिण्येर शीण
कुमाराचा काळजांत रायाचें सपण’ [सांतेंत]
ह्या स्वपणांक सत करुंक वासतवीक समाजेंतलो कसो धार्मीक समाजेचो वेस घेता आनी आपल्या समाजेक फटयता म्हळ्ळें तें सन्नेशी कविता रुजू कर्ता.
’तळात दाखयनासताना धाडिनाकागो पाटीं
नशिबांतलों रायकुंवर रागार जायत’ [सन्नेशी]
समाजेक बनावंक आपलेंच रचल्ल्या समाजेचे दोरे उडोन आपणांवची रीत वासतवीक समाजेचें पोकोळपण धाखयता. ह्या पोकोळपणाक ’वांटे’ कविता सांगात दिता.
’आंगांत भरती आसताना हें सगळें खंयगा गोमता
दुडवाचो भियाळो आसचो बोयला भाटांनी वोंप्ता
इगर्जे आसऱ्यांक दान दीवन मात्यार मुंडास भांदता’ [वांटे]
पाकाटे फूटल्लें गिरबुजे पील स्वतंत्रपणीं उडोंक सक्ता जाल्यारयी मनशा जिविताक स्वतंत्राचा भोवशा स्वपाणच म्हण्येत. पारंपरीक चिंत्पावयर उदेवन आयिल्लें ’दार उघड मांय’ असल्याच एका जिविताक दोळ्यां मुकार हादता जाल्यार ’खंत’ कवितेंतयी तेंच पारंपरीक चिंताप पूण कवितेचा व्हाळ्याची शैली मात्र भर्वश्याची. ह्या भर्वश्याक स्वश्ट कर्चें तर;
’फांत्याफरार बायल उटता
बरवन दवरल्ल्यो कविता घेता
रांदणीक चेपून उजो पेटयता
आनी म्हणता: कविता उन्यापरीं
कागदा कुडक्यांनी आदान तापयता
रिकाम्या मोडकेंती पेज शिजयता’ [बायलेची कविता]
कागदा कुडक्यांनी आदान तापवन रिकाम्या कोडकेंत पेज शिजंवचें निजायकय कविचा सामाजीक जिणियेचें एक स्पंदन. अशें म्हणताना ह्या कविता जम्यांत फकत्त निरास मात्र ना. भर्पूर मोगय आसा. मोगाचो सांगातय आसा. कविताजम्याचा साहित्यांत वासतवीक जिविताचा संघरषांत आनी मनोरंजन जोडून घेंवचा जिवितांत कितलो अंतर आसा तें दाकवन दिंवचें कविता ’सीरियलांतल्यो सुनो’ दीस्पडत्या जिविताक अर्सो दवरून धाखयता आसतां, खंयसरगी कवी ह्या वासतवीक स्माजे मुखार निराशी आनी आपणाकच लाचार म्हळ्ळ्यापरीं दिसता तरयी ह्या चिंत्पाक हांव साहित्याचा नद्रेन खंडीत स्वागत करिना. कित्याक म्हळ्यार साहित्य घडणार या साहित्य रचणार आपल्या या पेल्याचा समाज आनी जिविता मधल्या स्पंदनाक घेंवन साहित्य रचता आसतां ताच्या लिखणेचेर चड प्रभाव वर्तमान या प्रसतूत घाल्ता. अशें आसताना तो प्रसतुतेक चड ध्यान दिता शिवाय भवुश्यताक न्हंय. अशें जाल्ल्यान भविश्यताचो आशावाद असल्या साहित्यांत झळकोंचो चड उणो. नव्योत्तर साहित्याचा ह्या प्रकारांत निरास जरूर दिसता जावंक पुरो. पूण निरासवाद खंयचरय झळकाना. प्रसतुतेंतलें चाल्तें जिवीत जांव तें हासचें जांव तें रडचें जांव तें एकामेका होंद्वोन जियेंवचें या स्वार्थान जियेंवचें हीं प्रजापरभुत्वाचा भंडवाळशाही समाजेचीं दोण मुखां.
हाका दाखलो दिंवचो तर ह्याच जम्यांतल्या ’साळियो आनी राय’ कवितेंत त्या रायान साळियेचा एका मुखांत जिकलो. दूसऱ्या मुखाक ताणें पळेलां या ना तें सवाल न्हंय वा दुस्रें मूख ताका गर्जेचें म्हणोन दिसोंकय ना जावंक पुरो. कित्याक म्हळ्यार ताची वसतुनिश्ट झुजांत जिकची जावनासल्ली. देखून ताणें साळियाचा एका मुखाक मात्र देखोन पार्किलें आनी तो जिकलो. दूसऱ्या रुपाक ताणें पार्कुंक ना देखून तो मेलो. अशिच्च प्रसतूत समाज.
प्रसतूत समाजेंत तेंय प्रजापरभुत्वाचा स्वतंत्र समाजेंत जी समाज बंडवाळशाहिंचा अधिकारा सकयल चल्ताना हांगासर हरयेकलो सावकार जावंक आशेता. ह्या आशेक नौकरान सांगात दीना जाल्यार तो सावकार कसो जांवचो? अशें म्हणताना हांगा सावकाराक नौकर आनी नौकराक सावकार चडच गर्जेचो. ह्या गर्जे भंवतीं वासतव म्हळ्ळें एक वर्तूल आसा. ह्या वर्तुला भितर मनीस वासतवीकपणीं मनीस जाता.
ह्याच खातीर ह्या कविता जम्यांत वासतवाक बाग्वल्ल्या मनशाक हो संसार एक पिंज्रो म्हळ्ळ्यापरीं दिसता जावंकपुरो. पूण खरेंच हाका पुषटी दीवंक खंडीत जायनां. ह्याच खातीर तो भायलो संसार ह्या कविताजम्याचा रचणाराक सोभीत दिसता आनी त्या भायल्या संसारांत तो जियेवंक आशेता. केदनां केदनां सुकण्यां सावजाचा रुपार केदनां केदनां मनजातिंचा रुपार.
ही फकत्त आशा मात्र. हकीगत न्हंय. अशें वासतवाक फूड करून रावता. अशें केल्ल्यांत कांय तें जोडुंक पावता? अशें जोडल्लेंच त्या चेडवाचा मोरियांनी व्हाळता तर, एका कुशीन बामुणाचा चेडवाचो बंडाय आनी दूसऱ्या कुशीन खबरेविणें मोरियांनी व्हाळचा रग्ता खातीर कवितेचा नायकान उटंवचो बंडाय एका दूसऱ्याक सांगात दीना. अशें आसतां बामुणांचा चेडवाचो बंडाय बगलेक लोटून बामूण म्हळ्ळ्या उंचल्या वर्गाचा रिती रिवाजेंक त्याच वर्गान तांकां जाय जाल्ल्यापरीं रचून मोडून सकयल्या वर्गाचांकच गुन्यांवकार कर्चा ह्या समाजीक व्यवसत्वयर आर्सो धर्चें प्रयत्न हांगासर कविचें.
कवितेंक आनी कवीक हांव जरी संबंध रचिना. पूण वासतवीक थळार साहित्याक वोरावन पळेताना हांगासर कवी एक मनीस जावन तोय समाजेचो एक वांटो जाल्ल्यान आनी वासतव प्रत्याक्ष रुपान ह्या कवीकय आपल्या वर्तुला भितर घेता जाल्ल्यान हांगासर ताचेंच साहित्य ताकाच सांबंध जोडुंक सक्ता. जरतर हांव वासतवाक सोडीन तर ह्या साहित्याक भळ ना. कित्याक म्हळ्यार ह्या साहित्याचे विचार वासतवाचा थळार उभारल्यात आसतां कवितेंक आनी कवीक दोगांयक स्वतंत्र कर्चा इराद्याक लागोन वासतवाक नेगार करुंक जायनां.
वासतवीक जिवितांत जाल्यारयी सूख संतोस खंय आसा? वासतवीक जिवितांत मनीस आपली आशा सांडून अपणाकच त्रप्ती दीवंक सक्ता ही ताची सलवण शिवाय जयत न्हंय. असलें जयत आनी सलवण ह्या जम्यांत नद्रेक पडाना हेंच ह्या कविताजम्याचें व्हडपण आनी जयत!
भविश्याक राकानासताना भूतकाळाचें वर्णन नासताना फकत्त प्रसतूत जिविताक समाजे मुकार दवरून वासतवाचें दर्शन समाजेक दाखंवचें प्रयत्न हें. वासतवा मुकार शरणागत जावन समाजे थावन पोळापोळ घेवन फकत्त सिंतिमेंतांक जागंवचें प्रयत्न न्हंय. ह्याच खातीर ह्या जम्यांत निरास आसा. निरासवाद ना! हें ह्या जम्याचें व्हडपण जाल्यार वासतवाचा चाल्त्या सतांक दोळ्यां मुकार परत परत उगडापें कर्चें खंडीत ह्या जम्याचें उणेंपण.
वासतवीक समाजेंत अडचोंचो आनी भंडवाळशाही समाजेंत वजन भगचो लोक पयल्यांत निम्न वर्ग तर दूसऱ्यांत मध्यम वर्ग. ह्या दोनय वर्गाक तांचा सामाजीक, नैतीक, राजकीय सुधारणेचा वाटेर जागव्येत, तांकां आशावादाचो प्रकास फांकव्येत. पूण वासतवाक या वासतवीक थळाक निर्मूल करुंक साध्य ना. ह्या थळाक निर्मूल कर्चा पयलें दुस्रें थळ रचुंक पडता. त्या थळाचें विन्यास दुस्रें जावंक सक्ता पूण रचन तेंच!
ह्या खातीर ह्या जम्यांतल्या उण्यापणाक भरून दीवंक साध्य जाता म्हळ्ळो भर्वसो खंडीत ना. ह्या परिगतेंत ह्या जम्यांतलें व्हडपण जिकोन येता. जशें ह्या जम्यांतलो मोग.
उत्रां उत्रांनी सूत्रां पाचार्चो कवी - एच्चेम [- वल्ली क्वाड्रस, अजेकार] (प्रसतावन)
’कविता म्हळ्यार कितें?’ म्हळ्ळें सवाल जर कोणेंय केलें तर एकेकल्याची एकेक जाप आसत! तांतांचा चिंत्पापरकार, तांतांचा अर्थापरकार,
तांतांचा समजणेपरकार. पूण कविताक एक मिसतेर म्हण खरेंपणीं पात्येंवचो, तशेंच अपल्या कवितांत उत्रां उत्रांनी कविताचीं सूत्रां भरचो कवी कोंकणेंत कोण म्हळ्यार म्हजा गमनाक येंवचें पयलें नांव - एच्चेम.
’एच्चेम’ लिखणें नांवार कविता बरंवचो ’हेनरी मेंदोस’ कोंकणी साहित्याक देंवल्लो ’हेनरी एम पेर्नाल’ म्हळ्ळ्या लिखणे नांवार. पेर्नाल फिर्गजेंत जल्मोन वाणिज्यशासत्रांत पद्वेचें शिकाप शिक्तालो तरय ’कविता’ ताची पयली आंवड आनी ’साहित्य ताची पयली भास’.
अजीक दोन दाकड्याधीं ताची साहितीक सूरवात जाल्लेवेळारय ताचे चिंताप दाव्यापंतीय (लेफ्टिसट), अथवेंच चिंताप, उत्रां उत्रांनी तीक्ष्ण इमाज्यो उभ्यो कर्चो, केदनां अपल्या काण्यांनी, केदनां तांतल्या पात्रांनी अपलो राग पाचार्चो हो नीज जिण्येंत भोव दाक्षेणेचो, लजीश्ट स्वभावाचो. पूण चिंत्पांत तितलोच कडक्क आनी चुरूक. समाजेचा एकेका कोनशांत ताची विमर्शात्मक नदर आसा.
कोंकणेंत ताणे सभार मटव्यो काण्यो बरयल्यात, आनी तांतल्या थोड्यांक स्पर्ध्यांनी इनामांय लाभल्यांत, पूण कोंकणी समाज ताका वळकाता एका ’कवी’ रुपार. हें भोवशा ह्या दोन दाकड्यांनी ताणें कोंकणी कविताशेतांत केल्ल्या वेगळ्याच रितिचा वावराक. शेंभोरां वयर कोंकणी कविता हाणें एदोळ बरयल्यांत सभार कवितांक इनामांय फावो जाल्यांत, हांतूं; राकणो साहितीक स्पर्ध्यांत, काणीक पत्रान मांडून हाडल्ल्या स्पर्ध्यांत, दायज पंगडान मांडून हाडल्ल्या स्पर्ध्यांत लाभल्ल्या इनामांचो उल्लेक करयेत तरय हाचा कवितांक रुज्वात दिंवचाक हीं इनामां मात्र न्हय, हेरय जायतें आसा;
’चलियांक चत्राय’ - हाचो फुडलद कविताजमो, फुडें आशावादी प्रकाशनान पर्गट केल्लो ’कयद्याच्यो कविता’ आनी आतां आशावादी प्रकाशनान पर्गट कर्चो एच्चेमाचो तिस्रो कविताजमो ’बामुणांचें चेडूं’ - हे तिनीं बूक तीन वेवेगळ्या संदर्भार, वेवेगळ्या चिंत्पाचेर, वेवेगळ्या हंताचेर हाचा लिखणेथावन उदेवन आयिल्लीं कविता जावनासात;
तर्नाटपणार फुल्त्या तर्नाटपणाचीं भगणां ’चलियांक चत्राय’ दीवंक वेताना उपरांतलें हंत काजार. पूण काजार जावन संतोसाचे दीस सार्तानां जिण्येचा ज्या कुशीक हो पळेता आनी अज्याप पावता. मनशाजिवीत एक उदकांतल्या बुळबुळ्याक सरी कर्तात कोण. ह्या मटव्या आवदेचा जिण्येंत मनीस सभार युगां जियेताना एकेक सूक-दूक मनशाक त्या त्या वेळाकाळा फर्माणे स्वीकार करुंक आसा, कोण तेदनां हें स्वीकार कर्ता आनी जिक्ता, तर कोण सलवाता. पूण एच्चेम म्हजा चिंत्पापरकार हें स्वीकार करून धयरान जियेल्लो या जियेवंक प्रेतन कर्चो कवी आनी हाका रुज्वात दिता हाचो ’कयद्याच्यो कविता’.
कविचा चिंत्पापरकार हो संसार एक ’बंदिखानो’ आनी हांतूं जियेतेलीं सर्वां ’कयदी’, थोडे धर्माचे कयदी, आनी कोण अधिकाराचे.. पूण सगळे कयदिच्च! पूण ’कयद्याच्यो कविता’ बुकांतलीं चडताव कवीत निराशेचीं, दुखाचीं म्हळ्ळें अपूट सत.
लांबायेचीं मिटर कविता हाचा कवितांनी मेळचिनांत, पूण हाचीं थोडिंच उत्रां केदिंकच संपानातल्ली काणी सांग्ता, ह्या कलेंत भोवशा एच्चेम माहीर. जितली विसतारायगी तितलीच गुंडाय हाचा कवितेंतल्या उत्रांनी. मोगाचीं वेवेगळीं रुपां हांतल्या सभार कवितेंनी दिसचीं विशेस.
"हाता पांयांक भूरगीं देवा
दिसा एकल्याक एकेक पिडा
नवरो म्हजो कवी देवा
दीसरात करीत बसता कविता" [देवाची महिमा]
इतलें वाचताना कोण तो हासानांय रावत? हांगा कविता म्हळ्यार बुर्गीं कर्चिंच! पूण हेच्च कवितेचो फुडल्यो दोन व्होळी वाचताना वयल्यो हासो मायाग जातात;
"गांवचें सगळें पाकें शिंवतां देवा
घराक म्हज्या शिंवोंक कोलू ना"
पूण अन्येका कवितेंत कवी कविता कर्चीं रावयता अशें सांगोन;
"पावसा थेंबे मातियेंत जीरले, मोडांनी मोळाब भरलें
विस्रोन गेलां हांवगो आतां कविता करचें
उत्रां तुजीं, ताळेयी तुजे - हांव नाचतां
रानांतल्या मोरापरीं पाकां उसवन घडगड्याक" [आमी]
पूण एका कवितेचा एकेका पंग्तेचेर एकेक काणी सांगोन वेचा कविचें हें कविता अशें आसा;
"काळजा गुंटाक भांदून म्हाका
पोसताय काटाचा कोंब्यापरीं
फांत्याफारार उटोन साद घालुंक
......
हांवगो पेटो तुज्या मोगादारार
येताना वेताना सयऱ्यांक शिमटी हालंवचो
गाण्याक तुज्या हांवगो बोयल
गळ्याक भांदलेले किणकुळे धलंवचो" [हांव]
कवीन इतलें सांग्ताना वाचप्याक ह्या काण्यांनी कितें गोमता? पूण अखरेची पंगत कितें सांग्ता?
"एकच एक पावटीं सांकळ सोडगो
आनी पाडी जागो तूं तेलातुपाची
पाडो जातां हांव कडच्या मेणाचो"
कविचें एक बदलानातल्लें चिंताप आसा - ’कवी कयदी’ म्हळ्ळो. कसलेगी सोसुंक सकानासचें भांदपास! देकून कवी केदनां काट्याचो कोंबो, तर केन्ना भांदून घाल्लो शिमटी हालंवचो पेटो आनी केन्ना गुलाम. पूण सांखळ सुटतच जाता चरबेल्लो पाडो - दो देवाक सोडललो. बाजारी संसारांत सगळें वीखऱ्याक आसताना नातल्लो कवी कितें दीत? म्हणचें चिंताप कवी ह्या कवितेंत सोभीत रितीन व्हाळयता;
"आसल्ले भेटयतात तुका रुपें दुडू भांगार
हांव कितें दींव? रिणा सांकळी म्हज्या आंगार
व्हाळयेन खेलां पोप्सांक म्हज्या अनकिटेंत बुराक
बायले भांगार घर जागो अडोव सराफा काट्यार" [कितें]
संसारांत जियेताना मनीस हें खाया तें खाया म्हणतात तेच्च परीं हें खायनाका तें खायनाका म्हळ्ळें सांगोन येकोंडाचा दाराचो निहाळ काडतेल्यांक ’खंय आसा येमकोंड धाखय’ म्हळ्ळ्या अर्थान कवी अशें सांग्ता;
"माट पडल्ल्या आमच्या गांवाक
येनांत कोण - खानिस्मारे शिवाय
मेजुंक कितलीं ऊरल्यात गोरूं वास्रूं रेडे
तुमीं आयल्यात - अरगां तुमकां" [येमकोंडा दार]
कविचा उत्रां उत्रांनी सूत्रां, पिंतुरां उभी कर्ची कला पळेया;
"जान्वारां जिबेर रग्ता तान
देकून मिसता - रगत वाळटा" [शेरांतल्यो मनजाती]
एक मासूम बुर्गें एका कुटमांत कसलो सर्ग हाडून येता म्हळ्ळें भोव सोभीत रितीन कवी अशें सांग्ता;
"काजाराक म्हज्या वरसां दोन
खेळटा बाळशें आतां पाळण्यांत
हाचे वर्तो आयेर कितें दींव
सरग देंवलां आमच्या घरांत" [आज]
कविचीं कविता वाचून ताळणेंत पडोन कुम्सारांत एक बायल कशें सांग्ता म्हळ्ळें स्वारस्यभरीत कविता हांगासर आसा;
"फादर म्हाका कविता आवडटा
देकून हावें एच्चेमाक वाचलो
हांतूं पाताक कसलें बाये
कविता वाचल्यार जिण्ये अनभोग वाडटा" [कवितेचें कुम्सार]
असलेंच अन्येक कविता वाचुंक मेळता हांगा;
"धुवेक म्हज्या शेगूण तुजे कसे गोंवा बण
पुताक तुज्या दोळे म्हजे तसें वागा त्राण" [वोंय]
कविची नदर टिविचेर आतां जांवचा वीद-वावळेकय सोडिनासताना अशें लिख्ता;
"सीरियलांतल्यो सुनो पळेवंक सोभीत
दंताच्या बोंब्यापरीं, मोग आनी चाक्री कर्तात
घोवांचीं रावळेरांतल्या दासिंपरीं
पांय धांबतात, उमो दितात, पिडेंत पडल्यार
रगत पिकून वकात करतात, पिड्डूक सयत अडोव दवर्तात" [सीरियलांतल्यो सुनो]
ताचें अन्येक कविता वाचप्यांक सोभीत रितीन हासयता ’येरे बोना रानाक’ म्हळ्ळें; पयलें सांतेंक पोक्री बोनाक रानाक आपंवची बायल, येनातल्ल्या बोनाक अखरेक अशें म्हणता;
"येनांय तर, नाडिनाकारे बोना अशें सांतेंत
दोळे मोडून, पालंव वोडून
घोव आसा, भूरगीं आसात पेटतरे सांत!" [येरे बोना]
एच्चेमाची चडताव कविता वाचून कोणेंय एच्चेमाचा कवितांनी ’मोग’ ना म्हळां तर ती भोव व्हडली चूक म्हणचाक ह्या बुकांतलीं सभार कविता गोवाय, एक हें;
"कोण सांग्ता, मोगाक दोळे नांत
खरेंच हांव तुज्या कवितेंक पिस्वालीं
भूल तुवें घालीय अशी मोगांत
एच्चेम कवितेंत तुज्या सब्ध जावन गेलीं" [थेंबे]
हाचें ’मागणें’ कवितेचीं उत्रां आशीं आसात;
"हावें काक्साक वेचेकडे बोंब फुटतात
हावें मुतचेकडे एसिडां वोत्तात
कसली ही गतरे देवा - गांव म्हाका मारुंक रावला
दांडे तोणके घेवून, पावटिंच्याक म्हाका राक"
चड जावन बोंबोयांत गणपती (गणेश चतुर्थी) संदर्भार धर्माचा नांवार जांवचा वीद-वावळेचेर शिणोन अपुर्भायेन कवी पिंत्रायता ’येया फेसत करुयां’
"गल्लेच्या रसत्यांनी पूरशांव काडुयां
बणापिटो उडवन बेंडा वाजपांत नाचुयां
बाराक रिगोन गम्मत जावुयां
वाटेर कोण मेळटा ताका चिरुयां" [येया फेसत करुयां]
संस्रांत खंचेंच खबरेवीण जायना म्हळ्ळें कवी परत परत ह्या कवितेंत उचार्ता अशें;
"खबरेविणे कांय पावस येना
मोळबार काळीं मोडां जमतात
चरबेल्ले माणके काजार जातात
मागीर शिरांधारिंचो पावस वोत्ता" [खबरेवीण]
कवी केन्नांगी सांतेंत भेटल्ल्या अपल्या मोगाक नियाळून मोगान विरक्त जावन गांवचें गीत अशें आसा;
"मध्याने रातीर हांवगो फीरतां
सोधून तुजो सांगात सांतेंत
तुजे तसलें मेळाना कोण
कांकणा नेसोन सांतेक येंवचें" [तुजेवीण]
कविची आशा निराशी जाताना अशें जायत;
"सांतेंतलीं फुलां हाडलीं चिंतलें - मेजार मांडूं
भंवर रोस चिंवोन गेलो घर घाणिंतच ऊरलें
वोतांत खरशेवन आयलों चिंतलें - सावळेक थोडें बसूं
व्हाळय मोप खावन गेली पाकें आंगार पडलें
मोडकेंत तांदू घालो चिंतलें शिजतावरेग कविता करूं
हडबें वास्रूं मोडकी वोडन गेलें हांव उपाशीं पडलों" [आशा]
पूण ताचें ’काळोकांतलो कवी’ कवेतेंत एकेक उतार एक न्हय सभार सवालांक उभीं कर्तात;
"हांवगा कवी कासाचा कामाक पडानातल्लो
कोण पत्रांचे म्हजें कविता छापिनांत
सम्मेळनांत कोण म्हजी कविता आयकनांत
कोण म्हजे बूक घेवन वाचिनांत
कोण गावपी म्हज्या कवितेक ताळे बसयनांत
तरी हांवगा बरयतां - पोटाचा ग्रासाक."
धर्माचा नांवार लोकांक पिळचांची परिगत कवी अशें वर्णिता;
"तुमिंच न्हयगी उग्त्या रसत्यार
म्हजे दगले पिंदल्ले आनी कोयत्यो हाडन
मासां चीरल्लीं - जिवेच्च आसात थंय
जिव्या मात्येंत गळल्लेकडे रगत
वाडोन रावलां पळेया आज पारतेनियम रान" [तुमी]
एच्चेमाचीं चडताव कविता वाचल्लीं जरतर एच्चेमाक मोगाचीं कविता बरवंक कळानांत म्हण चिंतीत तर तांचें चिंताप फट कर्चाक ह्या बुकांत सभार कविता आसात, एकाचो उल्लेक कर्चो तर;
"काळजा मोळबार म्हजा चान्नें फालेलां
खेळटात नेकेत्रां पुन्वे उज्वाडांत
येगो बाये तूं फिंतां नेसोन
आमी चान्न्यांत खेळुंयां" [येगो बाये]
पूण हांतलें ’बामुणांचें चेडूं’ कविता परत परत वाचताना नवीं नवीं रुपां झळकातात.
"बामुणांचें चेडूं तीन मयन्यांचें गूरवार
गांवार एकच गाब कोणाचेंगा हें कार्भार?" [बामुणांचें चेडूं]
ब्राह्मूण म्हळ्यार आदिंमागा थावन समाजेंत ऊंच म्हण लेखचो मनशावर्ग. सर्वांत ऊंच - चिंत्पान, शिकपान, कर्नेन, जिण्येन... आतां हें बामुणांचें चेडूं गुर्वार जाताना कशें ह्या पोकोळ चिंत्पाचेर कवी अर्सो धर्ताना, समाजेचा हेर वर्गाचें कसतळ वयर घाल्ता. असलेच शीण तो उचार्ता दुडवाचें आनी कुडिचें भळार (तर्नाटपणाचें) उडचांक,
"आंगांत भरती आसताना हें सगळें खंयगा गोमता
दुडवाचो भियाळो आसचो बोयला भाटांनी वोंप्ता
इगर्जे आसऱ्यांक दान दीवन मात्यार मुंडास भांदता" [वांटे]
इतलेंच कित्याक? जेदनां एक आवय अपल्या पोसक्या धुवेक रातचा मध्यानेर भायर घालून कुंपारेसवें मिरयताना त्या बुर्ग्याचें रुदान पळेया;
"पुरोगे मांय अर्धी भाक्री आनी करिना सळ
पोदोर्निकडे पयलें माग्तां बेसांव सांगिना केन्ना पप्पाक
आतां तरी दार उघड मांय आंगणांत येवन रावला वाग" [दार उघड मांय]
पूण कितें जाल्यारय कविची नदर सताक वळकोंक सलवानांत म्हणचाक हें कविता गोवाय दिता;
"सुभागी आसात हे कवी - एद्या व्हडा प्रजा राजांतलें
सरकारी कामांचेर कविता करतात येवजणांची गाणां गायतात
लोका सरकार हांकां प्रशस्थ्यो वांटता अकाडेमिचो अध्यक्ष नेमतात
हांवगा एक - सरकाराचा हर कामांनी पयशे गिळचे दिसतात" [ते कवी हे कवी]
पूण एच्चेमाचा अपरूप कवितां पयकी हें कविता म्हाका कित्याकगी भोव ’आशावादी’ कवितापरीं भोग्ता;
"रडानाकारे बाळा हटाक पडोन
दीस पालेताना सूरयो लिपत
मोडां पालवांत तुका सावळी दीवंक" [रडानाका बाळा]
संसाराक फटंवचो सन्नेशी आबळे कशें नाडता पळेया;
"गुडे दोंगोर देंवोन आयलांगो बाये
रित्या पांयांनी, कांट्या कुंट्याचा वाटेर
तानेक एक कट्टी नीस दी
हुंबोर उत्रोन आंगणाक ये" [सन्नेशी]
कविचा ह्या उत्रांनी जायते अवस्वर सांग्तात;
"हांगा तर - दीस उदेना कीरणांक दीस बुडाना ल्हारांक
बंद दारां बंद जनेलां मागणें रजार चोवीस वोरां" [पिंज्रो]
सूरयाचा किर्णांक बंद आसचा जनेलां या दारांभितर दीस उदेंवचो तरय कसो? दीस बुडाना ल्हारांक, हीं कसलीं ल्हारां? दीस-रात कर्चीं मागणीं रजारांच हांगाचीं ल्हारां.
’कोंकणी कवितांत वेवेगळीं प्रकाराचीं कविता येतीत जाल्यार मात्र कोंकणी कवितांक हेर भासांचा कवितां सवें स्थान आशेंवचें वाजबी शिवाय फकत्त एकाच्च प्रकाराचीं कविता घेवन न्हय’ - असलें चिंताप चिंतचांतलो हांवय एकलों देखून ह्या वेवेगळ्या प्रकारांचा कवितांक हांव पिस्वतां, म्हजा एदोळचा कविता अध्ययनांत कोंकणी कवितांक कितलें समजालां तें नेणां तरय एख मात्र कंडीत समजालां - कोंकणी कविताशेतांत ही विभिन्नता आसचा भोव थोड्यांत एच्चेम एकलो. कोणाक हाचीं कविता गर्जेचीं म्हण दिसों वा मर्जेचीं म्हण दिसों वा खोर्जेचीं म्हण लागों. पूण कोंकणी कविताविश्यांत जर आमीं उलयतांव तर थंयसर एच्चेम सदांकाळ उडासाक उर्चेतसलो म्हळ्ळें म्हजें चिंताप.
आनी ताचो हो कविताजमो हाका रुज्वात दिंवचांत म्हाका कांय दुभाव ना.
आतां हाचा तीसऱ्या ’बामुणांचें चेडूं’ कविताजम्यांत ज्ये कितें ऊण पयल्या बुकांनी आसल्लें तें भर्पूर मापान भर्न दिंवचें प्रामाणीक प्रेतन कवीन केल्लें दिसोन येता. ही कविची आंतरीक व्हाडावळ. जी कवीक मात्र न्हय कवितांकय बरेंच! कोंकणेकय!! हाचो अन्येक वावर हांगासर हावें उगडापें कर्चो म्हजो कायदो म्हण हांव लेख्तां, कोंकणी कविताशेतांत म्हजेर कविताचें भीं वोंपल्ल्यांत मेलवीन रोड्रिगसाचो पात्र व्हडलो म्हण हाचाधीं तवळ तवळ हांव सांगोन्ंच आयलां. कोंकणी कवितांक अंतरराश्ट्रीय हंतार पाववंक कमर भांदल्ल्या मेलविनाचो हो वावर निजायकी विशेष. पूण भीं वोंपल्लें ताणें तरय फुडें त्या ल्हान झडाक जत्नेन वागवन, पोस केल्ले म्हजे हेर थोड्या मित्रांचो विशेस पात्र आसा, तांचीं नांवां हांव उल्लेक करिनां तर हांव गुन्यांवकार जायन; आनी तांतूं एकलो म्हजा काळजाक लागसिलो आंड्रू डी’कुन्हा तर दुस्रो एच्चेम.
एच्चेमान म्हजा कविताचा चिंत्पाचेर जायतेपावटीं अपल्या विमर्शात्मक नद्रेन नवी दिशा दिल्या, काव्यें मात्र न्हंय, कवितांक लग्ती जाल्ले नवे नवे प्रयोग उदेवंकय एच्चेमान एक न्हय एका रितीन प्रेरण दिलां, जांव तें कवितापाठ या बूक समीक्षा. कित्याक संयबान तो जितलो निरासवादिगी तितलोच हांव आशावादी. ताचा कितलेश्या ’साध्य ना’ंक ’साध्य’ केल्लो संतोस म्हजा काळजांत मोराचीं पाकां भांदून नाचता. जांव! हेंय एच्चेमाचें एक लिप्तें तालेंत!
आबरिवियेशन प्रकार एच्चेम म्हळ्यार हेड मासटर, म्हळ्यार मेसत्रिंचो मेखेल मेसत्री. कोंकणी कवितांतय हो मुखेल मेसत्री म्हळ्यार अतिशयोक्ती जांवचिनां म्हण चिंतां. हो ’बामुणांचें चेडूं’ बुकांत आसचीं एकेक कविता वाचप्यांक कोंकणी कविताची रूच दीवंक पावोंदी, आनी हो कविताजमो कोंकणी कविताशेतांत नव्या कवितांक एक ’दिवटी’ जावंक सकोंदी म्हळ्ळेंच म्हजें खाल्तें मागणें.
- तशेंच जांव!
भोव खाल्तेपणीं,
वल्ली क्वाड्रस
चेडवाक पळंवचे पयलें... [एच्चेम]
कवितेचो हो म्हजो तिस्रो बूक. ह्या संग्राहांतल्यो एक दोन कविता, मेलवीन पेरनालान संपादुंचां, म्हजी मूळ पीरगज पेरनाळच्या पीरगज पत्रार सोडल्यार हेर � छापोंकनांत. गजाल अशी आसतां हे बरपाचा मुळांत पत्रांचां संपादकांक अरगां दिंवचें कर्म ऊरलें म्हण्यां. पूण दीनासताना � जायना. फाल्यां हो बूक मोकळीक जाल्ली तस्वीर छापिनांव, कोणें बावड्यान एक विमरसो बरवन दाडल्यार फायस करिनांव म्हण � मागीर हटाक पडतीत. ही दुस्मनकाय बरी न्हय. आसों.
हांतल्यो चडावत कविता सुलबायेन वाचपाक आनी आनबोगाक मेळच्यो तसल्यो. संकीरण इमाजी आनी कठीण भाशे थावन जाता तितलें पयस रांवचें एक प्रामाणीक प्रेतन हांवें हांगासर केलां. अशें केल्ल्यान कविता विसतारोंक सलीस जाता म्हळ्ळें चिंताप आयलेवार � मतिंत पालेवंक लागलां. पूण � काव्यातंत्रांत आनी शयलेंत सोड-दोड करुंक ना. तशें केल्ल्यान कविताची वीदवावळी जाता हें हांव प्रामाणिकपणीं मानतां. कवितेंतलो मूळ आशय अनबोगा मार्गान जेन्नां सहृदू वाचप्याचा काळजामनांत दाखल जाता, तेन्नां म्हजे तसल्या ’कविता करच्या निरबाग्याचा’ कर्माक शेवोट मेळटा.
आज कोंकणी कवितेक संसारभर मान मेळटे आसा. तसें आमच्या कवींक. कोंकणी काव्याचें किटाळ काळजांत घेवन, पोटाचो ग्रास सोधून, सात दरयो उभोन गेल्ल्या म्हज्या कांय सांगोड्यांनीं, पोटा भुकेक आनी रिणा वोज्याक - रेंवेच्या गांवांतल्या तेलाचा बांयांनीं दिसाचीं चोवीस वोरां घळाल्ल्या घामाचा थेंब्यांनीं सतच्च कवितेचा किटाळाचेर तेलाचें काम केलें आनी खाडियेचा देसांनीं मात न्हय अख्ख्या संसारार कोंकणी कवितेचो उजो पेटवन सोडलो. "कविता"चो बाब मेलवीन रोड्रिगस जांव, "कवितावाळ्या"चो बाब आंड्यू जांव, "दायजा"चो बाब वल्ली क्वाड्रस जांव - हांणीं आपल्या तरणाटपणाचो आनी कुटमाचो मोलाधीक वेळ कोंकणी काव्या खातीर दिला. � हांचा दिसाचीं/रातिचीं कांय ठरावीक वोरां कोंकणी साहित्याखातीर, काव्याखातीर आडोव आसात - ही गजाल कोंकणी समाजेक संतोसाची. पूण हे आपलो मोटो कवितावावर इंटरनेटार करतात आनी तीसऱ्या विश्वाचा कोनश्या कोनश्यांक हांचो वावर पावोंक वेळ लाग्ता. गांवचो वाचपी इंटरनेटा प्रास प्रिंट मीडिया खायस करता वा ताका तें सुलभायेन पावता. कंप्यूटराचा पडद्या वयल्या कवितां प्रास एकांतांत वाचल्ल्या बूकांतलीं कविता चड तेंप मतिंत ऊरतात हें हांव मानतां.
समकाळीन कोंकणी काव्यें निरासवादान पिकलां म्हणचो वाद � आस्येत. समकाळीन समाज तरी खंय सूख, संतोस, समादानान भरोन वोमतोता? गांवांक गांव कोमुवादाचा उज्यांत पेटोन जळटे असा. समाज बांदिजय जाल्लीं धरमां पागोर उबारते आसात. मनश्या संबंदांचें मोल तीन तीरकुटांचें जालां. शेरांत जियेंवचो मनीस कामाचा आनी मनश्या संबंदांचा सोधनेंत हळटार ’स्किजायड’ जाते वेता. ह्या देसाचा कांय गांवांनी पियोंक नीरमळ उदक, हागोंक काकूस नातल्ली गत अजून आसा. नेट सोड्यां थंय पेपर पावल्यारी, "क्रांतिवीर" पिंतुरांत जसें नाना पाटेकर म्हणता "बाये तुजें पेपर सकाळिंचें भुर्गीं हागोंक वापारतात" - अशी गत आसा. तरी ह्या देसाचो सर्कार म्हणता "क्या आपके पापा इमानदारी से ट्याक्स भर्तें हें ?" आमायेक परजेन रग्ताचो घाम करन जोडल्ल्या पयशांचें भरल्ल्या ट्याक्साचें सरकार करता तरी कितें? सोजेरांचा मोर्नाचा पेटेंत सयत खातलो खावन धेंक काडता. सरकाराचा जायरातांत सांके, देसाचा राकोणेखातीर ट्याक्साचो दुडू उप्योग जाता म्हळ्यार, तेच्च चानेलार जायरात मुगदोन खबरो चालू जाताना, खंयच्या मंत्रीन अधिकारीन कितलो खावन ट्याक्साचो दुडू गुळूं केलो � लेक येता. हें पळेवन मासूम भुर्ग्यान जर इमानदारेन ट्याक्स भरच्या बापायक हे विशीं विचारलें तर तांणें कितें जाप दीजे?
हें विडंबन पळेया, अमिताभ बच्चाना तसल्या मनश्याक कोरोडांनी वज्रां दिवळाक दान करुंक दुडू आसा , ट्याक्स भरुंक ना! दाडल्ल्या नोटिसांक जाप दीवंक पुर्सत ना. बावडे ट्याक्सवाले आस्पत्रेक गेल्यार अख्ख्या देसांत हंगामा जाता. ह्या नागड्या सतांक नेगारचें कट्टी धयर म्हज्या हरद्यांत सद्द्याक तरी ना.
’भामुणांचें चेडूं’ - ’कयद्याचो कविता’ंचो मुकलो वांटो. उंचलो वरग, इसकोलांत मुकलो बांक - सगळें आसोनी भामुणांचें चेडूं भीरमत भितरले भितर कितलें एक्सुरें आनी क्दू. ताका इसकोलाचा वाटेर मात्ये रसत्याची धूळ मात सांगात. थंड उदका न्हाण, तुळसीचें काटें आनी रंगोळ सोडल्यार. सगळे बांद मोडन भामुणांचा चेडवान काडल्लें मेट भितरलो बंडाय जरी आसल्यारी गांवाक गांव विरार. उंचलो वरग तांणिंच्च बांदल्ले रेग्रो मोडल्यारी ताका सदां निम्न वरग गुन्यांवकार. पुरोहीत शाही समाजेचा वरग वेवसतेचें दुरंत हें.
देव आनी धरमाचा नांवान वेपार चल्चा समाजेंत मनश्या संबंद दीसान दीस संकीरण जाते येताना मनश्याक मनीस अपरिचीत आनी आगंतूक जाते वेता. डो. के. वी. तिरुमलेशाचा " मुकामुकी " कवितेंत जसें मनीस अचानक दोनपाराचा घड्ये - सालांत माज्राक पळेवन जसें आगंतूक जावन रावता कशें. दिसाचा ह्या भोर दोनपाराचेर ना ह्या माज्रान ना ह्या मनश्यान, नांवन भायर येताना नाण्ये थावन, एकामेकाक बिल्कूल अपेक्सुंक नातल्लें जावंक पुरो. एकाच्च घरांत दोनपारांचा घड्ये - माजार मनश्याक, मनीस माज्राक कशें आगंतूक, अपरिचीत - तसें मनीस, वसतेचा नागरीक शेरांनीं जिण्येक आगंतूक - अपरिचीत जावन आज उबो दिसता.
ह्या जम्यांत भामुणांचें चेडूं, वरग वेवसते भितरली ताची लडाय आनी दोरयां � फिंरगोण मात न्हय, प्रितुमेचो निश्टूर मोग, म्हज्या अडेज वरसांचा धुवेच्यो निश्कल्मश हासो, बायलेचीं निरंतर सपणां आनी पेरनाळच्या म्हज्या परन्या घरचें कोलूं शिंवानासताना मोडोन पडल्लें पाकें आनी वाळयेन निर्दयेन खावन घाल्ले तेजस्वी, लंकेश, अडीग, बोदिलेर सयत आसात. दणसणेचा एका बोबेक, फिंरगोणेचा एका उस्वासाक - कविता, जनेल जायत तर, साहिताचा मोळबार काव्याचीं नेकेत्रां फुलोंक वेळ कसो लागत?
म्हजे सांगाता चडुणें आं - नोवोदाचा दाकड्यांत कोंकणी काव्याचा मोगार पडल्ले जायते कवी आज बरयते नांत. � सरिसुमार आट धा वरसां वनवासांत ऊरल्लों. तसें आशावादी बाब वल्ली क्वाड्रस सयत. मुंबंय्ंतलीं ताचीं कांय वरसां कांयच बरयनासतां सरोन गेल्यांत. जिण्येचो संघरशच तसलो. भोर दनपारां जिण्येसालांत मनीस माज्राक, माजार मनश्याक अपरिचीत आगंतूक कशें, तसें.
म्हज्या मोगाचे कवी फ्रेड कुमार, जोस्सी, टायटस, मावरीस, विल्परेड लोबो, नेल्लू पेरमान्नूर, नज्रेत नेरी आतां वाचुंक मेळानांत. किशू बारकूर सयत अपरूप. लोयड आनी पंचू केसेट कवी जाल्यात. कोंकणी काव्याक संसारार मान मेळटाना कोंकणेंत भळान वाळाजय जाल्लें नव्योत्तर व्हारें असकत पडलां म्हणची बेजाराय म्हज्या काळजा कोनश्यांत � आसा. � थंय हांगा कटील्च्या विल्साना तसले तरनाटे, कवितेचे नवे काजुले पेटवंक लागल्यात - ही गजाल संतोसाची.
***
कोंकणी सर्जनशील साहितांतलीं म्हजीं दिमकुरीं पावलां बळ जावन येताना, म्हाका जल्म दिल्ल्या आवय बापायचो, मोग दिंवच्या भ्णूं - भावाचो, पेरनाळांतले म्हज्या जिवाचे ईश्ट आलवी, अरूण आनी पातिमाचो ताळो संपादक मेलविनाचो, म्हज्या गर्जे आकांतांत सदां पांवचो विटलांतलो म्हजो मिवणो लूवीस मसकरेन्हासाचो,
काळा काळाक सात दरयां पयस थावन ऊरबेचीं इंजेक्षनां तोपून म्हजे जेण्येंतलें निरास्पण दांवडांवचे मेलवीन रोड्रिगस, आंडऱ्यू आनी किशू - हांचों, म्हज्या बरपांक सदां प्रोत्साव दिंवचा राकणो, मित्र, काणीक, झेलो पत्रांचां संपादकांचो, कश्टा सुकांत सदां म्हजी जिण्ये सांगातीण स्टेल्लाचो, आनी म्हज्या जिवाचो जीव म्हजी अडेज वरसाची दूव हेन्सील रियाचो,
म्हजेर आनी म्हज्या बरपांचेर भरवसो दवरन म्हजें साहीत परगटचें वोजें आपल्या खांद्यार वावंवचो कोंकणी संसारांतलो म्हान आशावादी, वल्ली क्वाड्रस आजेकार हाचो, आनी हो बूक नाजूकायेन छापून काडचे कोड्याळांतले म्हजे सांगाती, वितोरी, लोयड आनी रिच्ची हांचो,
एच्चेम म्हळ्ळो हो चेडो,
जीणभर ऋणी.
