भास एक लिपी अनेक
'Time and Tide waits for none’ म्हळ्ळ्या सांगणेपरीं वेळ आनी ल्हार कोणाकच राकून बसाना. ह्या संसारांत कितेंच थीर/शाश्वीत (Permanent) म्हणून ना, जांव कितलेंय धन-दिर्वें आसूं, कितल्याय देशाची राज्वटकी चलंवची श्याथी आसूं वा कितलोय बळवंत आसूं; आयिल्ल्याक एका दिसा वचुंक आसाच, जांव थोडे दीस पाटीं-फुडें, पूण आयिल्ल्यांक वेचें अनिवाऱ्य. अशें म्हणताना हांव निरासवाद पाचारुंक वचाना, मनीस जाल्ल्यान अपूण कितलो लांब जियेलां म्हणून खंत कर्च्याकी, अपणान जियेल्ल्या दिसांनी कितलें आवक भरलां म्हळ्ळें प्रमूक. देकून जिवितांत केदिंच भर्वसो सांडिनास्तां फुडें वचुंक जाय. अखेरिचे तीस सब्ध परत उचार्तां; फुडें वचुंक जाय.
इतिहासाचीं पानां पर्तिताना कळता; मनीस आदिमागां रानांनी जियेवन आयिल्लो. फात्रायुगाच्या काळाविशीं सयत माहेत आसचो, जो २.६ मिलियन वर्साधलो काळ. हेच काळार रोदांचें अविषकार जाल्लें, फात्रांक आयदां करून जान्वारांची शिकारी करून मनीस जियेवन आसलो म्हळ्ळें आमी वाचून, आयकून आयल्यांव. आतां विज्मीत पावुंक कारणां वेगळीं आसात. आतां फात्रांचो काळ, तांब्याचो, लंकडाचो.... काळ उत्रून मनीस मुकार पावलो. पाटल्या शेंबोर वर्सांचो इतिहास काडलो तरयी आमी पळेवन आयिल्ल्या काळाची बदलावण आमी पळेवन, जियेवन, भगून आयल्यांव. रेडियो काळ, टिविचो काळ, कंप्यूटराचो काळ, डिजिटल काळ उत्रून आतां कृतीम भुध्वंत्कायेचो काळ (Articial Intelligence), वर्चुवल रियालिटिच्या काळांत जियेवन आसांव. पूण ह्या काळार सयत मांड-कुर्पोण चिंत्पाक धरून पाटीं वर्चीं बुर्नास कामां थोडीं करून आसात - हेंच विज्मीत कर्ता. आयची पिळगी, आयचें जनांग, आयचे युवजण आधल्या पिळगेच्याकी बुध्वंत आनी जाण्वायेची. हांकां मुकार वर्च्या बदलाक धर्म-भास-जात-लिपी म्हणून वीक वांटचें काम खंच्याय वयचारीक समाजेक सोभ दीना. कोंकणी भास भारत संविधानाच्या आटव्या वोळेरिंत आसा पूण कोंकणी भाशेक जशें हेर भासेंक आसलेपरीं समस्से आसात. आमी आमच्या जाण्वायेक, आमच्या शिकपा-समजणेन एका मनान ह्या समस्स्यांक परियार सोधचो वा त्या वाटेन मेटां काडचे बदलाक हात भांदून, वा कोणा-कोणाचे पांय वोडून मुकार वचुंक दीनास्तां रांवचें एका भासेच्या फुडाराच्या नद्रेन व्हडलें दळदीर म्हणच्यांत दुभाव ना.
जिण्ये संघर्शाक लागून पयलें मंगळुरांत, उपरांत मुंबंयत आनी उपरांत गलफांत सयत. जिविताच्या पयणांत अपटोन-दपटोन शेवटल्लों देकून थोडीं वर्सां वन्वासांत खर्चिल्लीं. पाकाटे तूटल्ले... पूण उभचो भर्वसो जांव, मुकार वेचीं चिंत्नां होगडावंक नातलीं जाल्ल्यान अजीक सात-आट वर्साधीं कोंकणिंत एक ’प्रगतिपर बरवप्यांचो एक्तार’ म्हज्या ओळकेच्या सभारांक मुकार आपयलें, थोडे आयले थोडे पाटीं उरून सोभाय पळेलागले. एकल्या दोगांनी जाप दिवून म्हळें; ’तुजेसवें आसात ते सगळे तुजेबराबर आसात म्हण न्हय, तशेंच तुजेसवें नांत ते सगळे तुजेबराबर नांत म्हणून न्हय’.
तवळ म्हाकाच हांवें सवाल केल्लें; म्हाका जर प्रगतिपर साहित्यीक कामां करिजय तर हेरांचेर लब्दून बोसची गर्ज कसली? हाच्याधीं सयत पर्गांवांत कोंकणी वावर कर्तास्तां सयत हांव खंच्याय संस्थ्याचो हुद्देदार वा सांदो जावन नातलों पूण कामां करुंक तेदनांय जाल्लीं. देकून आतां तरयी कितें बदल्लां? अशें म्हजेयितल्याक चिंतून ’कोणें करिजे आसलें, कित्याक करुंक ना? कशें कर्चें?....’ कसलिंच सवालां उभीं करिनास्तां, म्हज्येयितल्याक चिल्लर काम करून आयलां. हासतेलीं हासूनच उरलीं पूण हांव मुकार पावलों. कोंकणीक हाचो कांय इल्लो फायदो जाला तर म्हाका तितलेंच पुरो. हाच्याकी चडतीक म्हाका कितेंच नाका.
तूं विचार्शी हांव कोण? एक कोंकणी मनीस. मनीस म्हणा, कोंकणी मोगी म्हणा वा कोंकणी पिसो म्हणा पूण हांव कोंकणी मनीस. खंच्याय अकाडेमिचो वा परिषदेचो वा मंडळिंचो हुद्देदारयी न्हय, सांदोयी न्हय. पूण एक बरवपी जावन म्हजो शेवोट चडीत वाचप्यालागीं पांवचो. जांव हेर भासेंत तो आसुंदी वा हेर लिपियेंनी आसुंदी. अशें आस्ताना हांवें बरयिल्ल्या भासेंनी म्हाका पुरस्कार लाभता वा लाभुंक जाय म्हळ्ळें पिसांट चिंतप चिंतचो मात्र हांव न्हय. पुरस्कार-मान-सम्मान सगळें दुय्यम (Secondary), पूण प्राथमीक (Primary) चिंतप: एका काळाक हांव प्रतिनिधित्व कर्तास्तां, म्हज्या भासेक म्हजी देणगी कसली म्हळ्ळें. कोंकणी भास जेराल रितीन पांच लिप्येंनी, तांतुंयी तीन प्रमूक लिप्येंनी साहित्य रचन जाता. रोमी लिपियेंत सुर्विल्या काळार चडतीक साहित्य रचन जातालें, उपरांत कन्नड लिपियेंत साहित्य रचन जावंक लागलें तशेंच उपरांत देवनागरी लिपियेंत साहित्य रचन जावंक लागलें. पूण कोंकणी साहित्याची सुर्वात जाल्ल्या काळाक आनी आतांच्या काळाक जायतो तफावत आसा. जायती बदलावण जाल्या. ह्या मधेगात आमी जर आमची मुळावी जवाभदारी विस्रुंक धरल्यार आमी प्रतिनिधित्व कर्च्या काळाचे गुन्यांवकारी जातेल्यांव - हें म्हजें खासगी चिंतप आनी पात्येणी.
आमी कोंकणी वेग-वेगळ्या राज्यांनी शिंपडल्यांव, वेग-वेगळ्या लिपिंनी, वेग-वेगळ्या बोलिंनी कोंकणी भास व्हापार्तांव. अशें आस्ताना समग्र कोंकणी भासेची ग्रेसतकाय पळेवन आमी गर्व पांवची शिवाय एकामेका दुस्मान म्हणून लेकचें कोंकणिच्या भलायकेभरीत फुडारा दिशेन मारेकार. लुवीस मसकरेन्हस जांव, ए.टी.लोबो जांव, जोसा अलवारीस जांव, गब्बू उर्वा जांव, स्वामी सुपरिया जांव..... कोंकणी साहित्याक ग्रेस्त केल्ले महान कोंकणी साहीतकार. लुवीस मसकरेन्हसाचें ’अबरांवचें यजनदान’, जो.सा.ची ’आंजेल’ जांव, एट्येलाची ’तूं बरो जा’ वा ’वेळ-घडी’, गब्बू उर्वाचीं ’मांयगांव’ नेमाळ्यांतलीं बर्पां जांव स्वामी सुपरियान र.वी.पंडिताच्या ’दऱ्यो गाजोता’ कृतियेचेर केल्लें अध्ययन जांव... हांकां साहित्याचे कसलेच पुरस्कार मेळुंक नांत म्हणून कितें तांच्या साहित्याचें मोल उणें जालें? साहित्य अकाडेमी पुरस्कार जोडपी जे.बी.सिकवेराच्या एका कवितेचो उडास कोणायकी आसागी? हाका साहित्य अकाडेमिचो पुरस्कार फावो जाला (माफ करा हांगासर कोणायकी व्हड/ल्हान म्हणचो न्हय). जे.बी.सिकवेरिच्या ’कास्वाचीं पावलां’ कविताजम्याचेर प्रस्तावन हांवें बरयलां पूण निजायकी हाच्या एकाय कवितेचो उडास म्हाका ना. तर साहित्याचो दर्जो एक पुरस्कार ठरायता म्हळ्ळें बेबुन्यादिचें राजांव. साहित्यीक वर्तूल आसल्या राजांवांनी आमी ’जोकर्स क्लब’ केलां. कोंकणी पांच लिप्येंनी, च्यार राज्यांनी आसची ग्रेस्त भास म्हणून वर्साक एक पावटीं वेदिचेर कोणेंगी बरवन दिल्लें भाशण बिगदून भाड्याक हाडयिल्ल्या लोकांथावन ताळियो घेंवचे एक कोंकणी नेमाळें वाचिनांत, एक कोंकणी पुस्तक मोलाक घेनांत म्हळ्ळें समजुंक कंप्यूटर ब्रेयन नाका.
हेर भासेंनी जेदनां एक-दोग बरवपी मेळताना थंयचर साहित्यीक विचार उदेतात पूण कोंकणिंत एकामेका खबरो आनी खेळकुळां. इसकोलाचीं दारां पळेल्लेच अपुणछ विध्वान/गिन्यानिंच म्हण मांदतात. अपले तळहात उत्रोन नदर भंवडांवची श्याथी नासचे दूरदृश्टेचे शेर्मांव दितात, आवाजाक संगीत केलां, बनावटी सब्धांक साहित्य केलां, काम म्हळ्यार दाकवपाचें म्हण जालां. नेमाळीं म्हळ्यार पानां भर्चीं विधानां जाल्यांत. हांचे मधें हवेसी, वयचारीक बोर्गोळाचे यथेश्ट मापान भरल्यात. वीस-पंचवीस वर्सां एक नेमाळें चलयलां म्हणतात पूण ह्या वीस-पंचवीस वर्सांनी कितलें समाजीक बदलाप हाडुंक सकल्यात म्हळ्ळें सवाल अधुरेंच उरलां. कोंकणिच्या नांवान अकाडेमी आसा, परिषदो आसात, वेग-वेगळ्यो मंडळी आसात पूण कोंकणी म्हळ्यार कितें म्हणून कोणायकी पडून गेल्लें ना. चडतावांक सर्काराचो दुडू खर्चुंच्यो वाटो दाकंवचीं पानां तयार केल्यार पुरो. थोडीं मुळावीं सवालां आमी खोलायेन वोरावन पळेव्यां;
१. कोंकणी पुस्तकां पर्गटतात - कितलेश्या पुस्तकांचो विमर्सो जाता?
२. कितलीं साहित्यीक कामासाळां वा परिसंवादां चल्तात?
३. साहित्यीक सर्त्यो जातात पूण नवें तालेंत कितलेशें उदेलां वा ह्या दिशेन वावर चल्ला?
४. पुरस्कार लाभलेल्या कितलेश्या पुस्तकांची ओळोक आमकां आसा?
५. दिसानदीस संकीर्ण चिंत्पाचीं जावन वेचीं आमीं हेरांनी बरयिल्लें कितलें वाचतांव?
आमी एकामेकाच्यो ल्हा-ल्हान ऊण पळेवन मोडुंक मुकार पूण एकामेकाचे गूण ओळकोन घेवन जोडुंक मेट काडतांव? आतां वयर दिल्ल्या एकेका सवालाक आमी कितें केलां वा करून आसात म्हण विचार्शी तर तांची जाप दितां;
१. कवितापाठाच्या सुर्विल्या ३५ मयन्याळ्या कामासाळांनी ३५ पुस्तकांची समीक्षा आमी चलयल्या, अजून तें काम चालूच आसा.
२. उण्यार उणीं ४० कवितेचीं तशेंच ५० वयर मोटव्या कथेचीं कामासाळां चलयल्यांत. चलवन आसांव.
३. नेमाळ्यां भायर साहित्यीक सर्तेची सुर्वात केल्लीच आमी आनी मयन्याळे, वर्साळे साहित्यीक सर्तो २००४ इस्वेथावन चलवन आयल्यांव. अजून चलवन आसांव. सभार बरवप्यांचीं फुडलद पुस्तकां पर्गटून आयल्यांव.
४. पुरस्कार लाभलेल्या पुस्तकांचें अध्ययन मात्र न्हय, लिप्यंतर सयत आमी केलां आनी करून आसांव.
५. आमी वाचतांव देकून तर्जण, लिप्यंतराचें महत्वाचें आनी गर्जेचें काम आमी करून आसांव.
२०२० इस्वेच्या मार्च १ तारिकेर गोंयच्या कलंगूटांत ’कोंकणकार प्रकाशन’ उग्तावण काऱ्यें जाल्लें. तवळचो गोंय अकाडेमिचो अध्यक्ष बाब अरूण साखरदांडेन उग्तावण केल्ल्या ह्या काऱ्यांत दल्गादो कोंकणी अकाडेमिचो अध्यक्ष बाब विन्सी क्वाड्रोस मुखेल सयरो जावन हाजर आसलो, बाब माधव बोर्कार, बाब दामोदर मावजो, बाब एन. शिवदास, बाय डो|जयंती नायक, आनी सभार हेरां हाजीर आसलीं. हांव कन्नड लिपिचो कोंकणी बरवपी. पयले पावटीं तीन (’कन्नड, देवनागरी आनी रोमी’) लिपिंचीं ’माडाथावन तेलाखणी पऱ्यांत’, ’सांकव’, ’मयलाफातर’ म्हळ्ळीं तीन पुस्तकां हेच वेळार उज्वाडाक आयलीं. ह्या काऱ्याचो शेवोट म्हाका तरयी सुडाळ आसलो; आमी एका मनान, एका शेवोटातेवशीन मेटां काडुंक जाय. हांगासर जात-धर्म-भास-लिपी-बोली वा कसल्याय समस्यांक परियार येतासर आमी आमचो वावर मुखारून वर्चो आनी एकामेकाचे हात धरून मुकार वेचें शिवाय एकामेकाचे पांय वोडून पाटीं उर्चें न्हय. पूण एकाच हफ्त्यान मारेकार कोवीड पिडेन सगळो संसार हालयलो जाल्ल्यान आमचीं पावलां डिजिटल वाटेन चमकलीं आनी कोंकणी आडियो पुस्तकां, कोंकणी ई-पुस्तकां, वेबिनारां, डिजिटल कविगोसटी, कामासाळां चलयलीं.
आतां कोविडेची भिरांत नास्तां परत एक पावटीं आमी भास एक लिपी अनेक पूण एका मनांत कोंकणी वावर कर्च्या दिशेन पावलां मुकार काडुंक चिंतलां. एक मेट म्हळ्यार तीन मेटां. कशें म्हळ्यार; २००० इस्वेंत सुरू जाल्ले आशावादी प्रकाशनाचें मिसांव २०२५ वर्साभितर २५ कोंकणिचीं उत्तीम पुस्तकां जीं रोमी, देवनागरी आनी कन्नड लिपियेंत आसात तांचें लिप्यंतर करून एक लिपिचें पुस्तक तीन लिपिचीं तीन पुस्तकां कर्चेमुखांत्र आमकां वेग-वेगळ्या लिपिंच्या मधें सांकव भांदचें मिसांव सुरू केलां.
हेर लिप्यंतर-बोल्यंतराचो हाच्यादीं अनभोग कितलो? म्हळ्ळ्या सवालाक जाप दिंवची तर, आमी केल्लें व कर्चें काम अचूक (Perfect) म्हणून बिल्कूल न्हय. फाल्यां कोणयी ह्या कामाक हाच्याकी बरे रितीन करुंक सकुंदी आनी ताचो फळ कोंकणिच्या फाल्यांक फावो जांवदी म्हळ्ळोच. अशें पळेल्यार म्हाका ह्या संसारांत ह्या आधीं जियेवन अनभोग ना, पयलेपावटीं हांवें जियेंवचें. अशें पळेल्यार एकलो घर भांदताना, अपल्या जाग्यांत रूक लायताना तें घर व तो रूक पडुंदी/मरुंदी म्हणून बेपर्वा करिना. तशेंच खंच्याय मिसांवाची सुर्वात जातास्तां, निर्दिश्ट शेवोट आस्ता. तशेंच आमचोय शेवोट इतलोच. आमी कितलो तेंप वा कितले पयस वचुंक सक्तांव म्हळ्ळो न्हय. बगार आमी थोडीं पावलां तरयी काडुंक सकल्यांव तर हाचो फळ कोंकणीक लाभलो तर तितलेंच आमकां पुरो. आमी दुडू जांव, नांव जांव मान-सम्मान जांव जोडच्या इराद्यान ह्या मिसांवाक देंवुंक नांव. हें संघटन न्हय, हांगासर कसलेच हुद्दे नांत, कसलेंय दुडवाचें मेतेर्पण ना, कोणयी व्हड न्हय, कोणयी ल्हान न्हय. फकत कोंकणी काम.
आशावादी २०२५ म्हळ्यार पयणारिचीं १० वर्सां संपंवचो काळ. आमचो संभ्रम म्हळ्यार आमच्या कामांनी. वेदी-काऱ्यांनी आमी चडीत उत्सूक नांव. आमचो शेवोट साहित्यीक शिभिरां चलंवचो, साहित्यीक अध्ययन कामासाळां चलंवचो. साहित्यीक अभिरूच आसच्या युवजणांक आधार दिंवचो. आमचें उलवणें आमच्या कामां मुखांत्र कर्चो शिवाय हेर कसलोच न्हय. ह्या मिसांवांत वांटेली जावंक एक खरो कोंकणी मोगी जावन तुका वा कोणायकी मेळुंक जाय तर आमकां संपर्क कर्चो.
- वल्ली क्वाड्रस (फेब्रेर, २०२४)
