[संपादकीय - ३८] कोंकणीक तर्जण आनी लिप्यंतराची गर्ज
इस्कोलाच्या दिसांनी टिचेरीन आमकां एक काडी दिवून ती मोडुंक सांग्ताना आमी सलीसायेन मोडली देकून दोन काडियो दिवन त्यो मोडुंक सांग्ताना आमी त्यो मोडल्यो देकून तीन.. च्यार.. अशें आमी मोडून गेल्लेपरिंच टिचेरीन जेदनां धा-भारा काडियो दिवून त्यो मोडुंक सांग्ताना आमच्यान तें जालेंना. ’जोडल्यार ताकत येता मोडल्यार ती वेता’ लिसांव आमी आमच्या इस्कोलाच्या दिसांनी शिकून आयिल्ल्यांव. खंयचीय समाज जेदनां एकेका निबाक सोधून एकामेका मोडुंक आयती जाता ताच्याकी विनाशेचें हातेर हेर कितेंय आसुंक साध्य ना. कोंकणी भासेची आनी साहित्याची परिगत आज खंयच्या पांवडार आसा? आमकां कोंकणी भासेची, कोंकणी साहित्याची मुळावी समजणी आसागी? आसा तर कितली आसा? हीं सवालां आमी अमकां विचार्ची गर्ज आसा. कोंकणी भासेविश्यांत चरित्रेविशीं वार्यार उलयतेलीं तशेंच तें आयकून मतिचे कान-दोळे धांपून पात्येतेलीं जायतीं आसात पूण खरेंपणी कोंकणी भासेंत आसच्या साहित्याची ओळोक, माहेत आसची गर्ज आमकां आसा. समजणी आनी जाण्वाय वेगळो विशय. कोंकणी साहित्याची सुर्वात रोमी लिपिंत जावन उपरांत कन्नड लिपियेंत कोंकणी साहित्य उदेलें आनी त्ये उपरांत देववागरी लिपियेंत साहित्य उदेलें. आयच्या डिजिटल काळार आमी कोंकणी साहित्याचें (खंच्याय लिपियेंनी तें आसूं) समीक्षा, अभ्यास करुंक वाट केल्या वा त्या दिशेन काम केलां? हें चिंतप गर्जेचें.
फकत दुडू आनी पुरस्कार एका साहित्याक घटाय दीवंक सकाना. जांव रोमी, वा कन्नड वा नागरी. जो बुन्यादी साहित्यीक वावर केल्ल्या कोणेंय दुडवांत जांव पुरस्कारा रुपार जांव जोडल्लें कितेंच ना म्हळ्ळें अडहूक सत. आज पुरस्कार, प्रशसत्यो, इनामां, मान-सम्मान, दुडू सगळें यथेश्ट मापान आसा पूण बरवपी नांत, कित्याक म्हळ्यार वाचपी उणे जाल्यात. ह्या संकीर्ण परिगतेंत परत आमी पयलेंच मोडल्ल्याक च्युरे करून अपल्या आबलेसाच्या सुप्त इराद्यापासत पयलेंच मोडलेल्या च्युरांक च्युरे कर्न अमकांच आमी राय केला. जेदनां आमची नदर आमच्या तळहाताच्याकी मुकार वचाना तर फुडाराविशीं चिंतप कशें कट्ट्यांत रिगचें?
साहित्य एक विस्तार शेत, हांतलें फकत एक प्रकार हांव म्हज्या उलवपाक घेतां; कन्नड लिपियेच्या कोंकणिंत तर्जण/लिप्यंतर मोटवो कथा.
तर्जण म्हळ्यार फकत एका भासेथावन अन्येका भासेक बदल्चीं उत्रां म्हळ्ळें चुकिचें कल्पन सभारांच्या मतिंत आसा पूण तर्जणेचो अर्थ विस्तार जावनासा. तर्जण म्हळ्यार एका संसकृतेची ओळोक अन्येका संसकृती पाळतेल्यांक साहित्यामुखांत्र करून दिंवची एक प्रक्रिया.
होमराच्या फामाद अणबवांचें (Homer’s classic Odyssey) ल्याटीन भासेंत तर्जण केल्लो लिवियो आंड्रोनिकोन (Livio Andronico) युरोपांतलो पयलो तर्जणकार; कांय क्रिस्त पूर्व २५० इस्वेंत. हाणें फकत मूळ भासेचीं उत्रां बदलून शेवोट भासेंत बरयिल्लें.
पूण जेराल रितीन हिबरू भासेंतलो बायबल तीसऱ्या शेकड्यांत पयलें तर्जण जाल्लें पुस्तक. ह्या उपरांत बायबल संसाराच्या चडताव सर्व भासेंनी तर्जण जालो.
जागतीक स्थारार सयत तर्जणेंत धार्मिकांनी महत्वाचें योगदान दिलां. मेसपोटेमिया काळांत गिल्गमेश (सुमेरियन कविता) आसियांत जाल्लें पयलें तर्जण. हाचेशिवाय चायनांतल्या जायत्या बुधिसतांनी भारतीय धार्मीक गृंथांक चायनीस भासेंत तर्जण केलां.
सांत जेरोमाक ’तर्जणेचो बापूय’ म्हणतात. चोवत्या शेकड्यांत हाणें ग्रीक भासेथावन ल्याटीन भासेक खूप तर्जणेचें काम केलां.
मोटव्या काणियांचोच प्रकार घेतलो तर इंगलिशांत जेफ्री चोसराचो ’क्यांटरबरी टेल्स (Canterbury Tales) कांय १४व्या शेकड्यांत बरयिल्लो पयलो मोटव्या कथेंचो जमो.
कोंकणी साहितीक सुर्वात सयत जाल्ली तर्जणे मुखांत्र. जांव तीं धार्मीक बर्पां, कांतारां, गितां, मागणीं, वांजेल, सांतांची जिण्येकथा तशेंच हेर प्रकाराचें तर्जण.
कन्नड लिपियेंतलें साहित्य अभ्यास कर्तासतां समजुंक मेळता कन्नड लिपियेंतलें पयलें (१९१२ इस्वेंत) कोंकणी नेमाळें ’कोंकण दिर्वें’ येंवच्यादिंच तर्जणेचीं पुस्तकां छापून आयिल्लीं. १९१८ इस्वेंत ह्या नेमाळ्याचें संपादकपण चलयिल्ल्या जुंवाव पेद्रू सोजान कोंकणी मोटव्या काणियांचेर बुन्यादिचो वावर केल्लो भोव महत्वाचो. हाणें सभार कोंकणी मोटव्या काणियांक इंगलीश भासेथावन कोंकणीक तर्जण केल्यांत. १९१२ इस्वेंत ’पार्वो’, तशेंच ’गुलोबाचें झड’ पुस्तकां कन्नड लिपियेंतल्या कोंकणिंत पर्गटून आयिल्लीं पयलीं मोटव्या काणियांचीं पुस्तकां. १९१४ इस्वेंत ’केनेरी सुकणें’, ’कोंकणी कथा’ हीं सर्व जुंवाव पेद्रू सोजान तर्जण करून पर्गटलेलीं कोंकणी मोटव्या काणियांचीं पुस्तकां. १९१५ इस्वेंत फा.जेम्स सिकवेराचें तर्जण काणियांचें पुस्तक ’जेनेवीव’, १९२८ इस्वेंत फा.सी.सी.गोन्सालविसाचें ’सयरो बाब’, १९४१ इस्वेंत फा.सिलवेसटर मिनेजाचें ’जेनेवीव’ तर्जण मोटव्या काणियांचीं पुस्तकां.
भारताक स्वातंत्र मेळल्ल्ये उपरांत कोंकणी साहित्य खरीच जिवाळ्ळी. १९६० इस्वेंत फा.सिलवेसटर मिनेजसान केवीन स्मिडाच्यो मोटव्या काणियांचें तर्जण केल्लें पुस्तक ’कोंकण कथावळ’ पर्गटलें. १९६१ इस्वेंत ’जेनेवीव’ पुस्तक दोन पावटीं छापोन आयलें. १९६६ इस्वेंत सिरिवंताचें ’झेलीन आनी डीना (लीयो टोलस्टाय)’ तर्जण मोटव्या काणियांचें पुस्तक, ’पर्वता वयलो प्रकास’ जर्मन भासेंतल्या मोटव्या काणियांचें तर्जण जावन पर्गट जाल्लें पुस्तक. १९७० इस्वेंत ’फुलांची दाली (फा.सिलवेसटर मिनेस)’, १९७३ इस्वेंतलें हर्मियोयच्या मोटव्या कथेंचें प्रदीपान केल्लें तर्जण पुस्तक ’किन्नरी कथा’. तशेंच ए.एक्स.पत्रावोन केवीन फ्लोड स्मिडाच्या कथेंचें कोंकणी तर्जण केल्लें पुस्तक ’ल्हान गायकी’, १९८६ इस्वेंत दो.विल्ली डी’सिलवान यशवंत चित्तालच्या कन्नड मोटव्या काणियांचें तर्जण केल्लें पुस्तक ’खेळ आनी हेर कथा’, कांय १९९८ इस्वेंत ना.डी’सोजाच्या कन्नड काणियांचें कोंकणी तर्जण करून राकणो प्रकाशनान पर्गटल्लें पुस्तक ’इगर्जे भंवतिलीं घरां’, १९९५ इस्वेंत डा.के.पूर्णिमा भट हिणें कोंकणीक तर्जण केल्लें मोटव्या काणियांचें पुस्तक ’मोड्डाक पावसाचें सोप्पन’, १९९७ इस्वेंत दो.विल्ली डी’सिलवान के. पूर्णचंद्र तेजस्विच्या काणियांचें केल्लें तर्जण पुस्तक ’कुबी आनी इयाल’.
२००५ इस्वेंत मीकम्याक्सान तर्जण केल्लें निरंजनाच्या कथेंचें तर्जण पुस्तक ’निमाणो गिरायक’, २०१० इस्वेंतलें ’तर्न्यो आंकऱ्यो’, २०१४ इस्वेंतलीं ’जादू डोल’ (गौरी मल्या), ’अपहरण’ (जेरालड वी. कारलो), २०१८ इस्वेंत ’पाटीं पर्तल्लीं ल्हारां’ (वाल्टर लस्रादो), २०२० इस्वेंत डो.जीता लोबोच्या इंगलीश मोटव्या काणियांचें कोंकणी तर्जण केल्लें पुस्तक दो.विल्ली डी’सिलवाचें ’कम्राबांद’ पुस्तक प्रमूक पुस्तकां.
लिप्यंतराचीं पुस्तकां: २००८ इस्वेंत २०व्या शेकड्याच्यो कोंकणी काणियो २०१९ इस्वेंत ’सूऱ्यो उदेता (लिप्यंतर: वल्ली क्वाड्रस) कर्नाटक कोंकणी साहित्य अकाडेमीन पर्गटलां.
२०२१ इस्वेंत ’सूऱ्यो उदेला’ (लिप्यंतर: वल्ली क्वाड्रस). ’कथाविहान’ (२०२१), ’चल दोन चंद्रांक’ (२०२१) म्हळ्ळीं दोन मोटव्या काणियांचेर अध्ययन केल्ल्या प्रबंधांचीं लिप्यंतर जाल्लीं डिजिटल पुस्तकां. २०२० इस्वेंत सुरू जाल्लें ’पयणारी डिजिटल कोंकणी साहित्यीक जर्नल’ एक मात तीन लिपियांनी लिप्यंतर जावन पर्गटचें डिजिटल साहित्यीक जर्नल.
जेराल समजणेंत तर्जणेविश्यांत पुर्ती माहेत आसचे बरवपी तशेंच संपादक भोव थोडे. तर्जण म्हळ्यार उण्या मोलाचें वा नक्कल कर्चें म्हळ्ळें चिंतप आसचे चड. पूण खोलायेन पळेल्यार तर्जण चड मिनतेचें तशेंच त्रासाचें काम. एका तर्जणकाराक मूळ (Source language) तशेंच शेवोट (Destination language) दोनयी भासेंची जाण्वाय आसुंक जाय. फकत भासेची जाण्वाय आसल्यार मात पावाना, संसकृतेची जाण्वाय सयत आसची गर्जेची. कित्याक म्हळ्यार दरेका भासेंत एक संसकृती आस्ता आनी त्या संसकृतेक लग्ती जाल्लीं उत्रां/वाख्यां आस्तात तीं एका भासेथावन अन्येका भासेक तर्जण कर्ताना अर्थ आसलो अपार्थ जांवची साध्यता आस्ता.
कन्नड लिपियेच्या चडताव नेमाळ्यांनी तर्जण कथेंक, कादंबरीक, कवितेंक मान दिला. तर्जणेंत पयकिंत दो.विल्ली डी’सिलवा, एवलालिया अलवारीस, सुनंद, लियाब, वाल्टर लस्रादो, जेरालड वी. कारलो, उब्ब मूडबिद्री हाणीं मोटो वावर केला. हेर सभारांनी सयत; मीकम्याक्स, लियाब (लियो डिसोज), एडवीन जे.एफ.डिसोज, सिज्येस ताकोडे, स्टेल्ला डिकोस्ता (नंदिनी), लिल्ली मिरांद, रेगाम ताकोडे, मेलवीन रोड्रिगस, मावरीस शांतिपूर, क्याथरीन रोड्रिगस, सोनिया देकोस्ता, किशू बार्कूर, फा.चेतन लोबो, स्टीफन क्वाड्रस, रिच्ची लस्रादो आनी हेरांनी वावर केला. लिप्यंतराचो बुन्यादिचो वावर मावरीस शांतिपुरान ’राकणो’ नेमाळ्याचो सह-संपादक जावनासलेल्या वेळार केल्लो, उपरांत ’उमाळो’ नेमाळ्यांत तर्जण आनी लिप्यंतराचो बरो वावर केला. पूण पुस्तकां रुपार हो सर्व वावर चड जावन पर्गट जावंक ना.
कन्नड लिपियेंतल्या कोंकणी काणियांक हेर भासेंनी (कन्नड, इंगलीश) तर्जण केल्ल्यां पयकिंत आनंदागर किन्निगोळी, डो.गीता शेणय, गोपलकृषण गौड, स्टीफन क्वाड्रस आनी हेर थोडीं प्रमूक. वल्ली वग्ग आनी वल्ली क्वाड्रस हाणीं स्वता आपलीं कन्नड लिपियेच्या कोंकणी काणियांच्या पुसतकांक कन्नड भासेक तर्जण करून पर्गटल्यांत; ’हेगल शिलुबे (वल्ली वग्ग)’, ’कंगालन कुक्केहळ्ळीय कतेगळू (वल्ली क्वाड्रस).
१८५० इस्वेथावन २०२३ इस्वे म्हणासर कन्नड लिपियेंत जाल्ल्या तर्जण वावराक अंक्यांनी उत्रांवचें तर - फकत एक ठक्को (१%) मात्र.
वयर दाकयिल्ल्या अंख्यांनुसार कन्नड लिपियेंत पुस्तकारुपार पर्गटून आयिल्ल्या साहित्याचो विवर पळयताना मोटव्या काणियांचें तर्जण पुस्तका रुपांनी आयिल्लें भोव उणें दिस्ता. १९०० थावन १९४९ काळार ७ पुस्तकां तर्जण काणियांचीं पर्गटून आयलीं. १९५० थावन १९९९ (हाका हांव कोंकणी साहित्याचो भांग्राळो काळ म्हणतां) काळार १३ तर्जण काणियांचीं पुस्तकां पर्गटून आयलीं. पूण २००० उपरांतल्या (डिजिटल) काळार २२ पुस्तकां प्रिंट आनी डिजिटल पुस्तकां रुपार पर्गटोन आयलीं (तर्जण आनी लिप्यंतर दोनयी मेळवन).
तर्जण म्हळ्यार एका स्वतंत्र भासेथावन अन्येका स्वतंत्र भासेक जांवचें साहित्यीक पयण.
लिप्यंतर (भारतीय भासेंनी फकत थोड्या भासेंक मात्र हें योग फावो आसा, तांतूं कोंकणी ग्रेस्त भास म्हणच्यांत दुभाव ना, कित्याक म्हळ्यार पांच लिपियांनी कोंकणी साहित्य आसा) - एका स्वतंत्र भासेंतल्या एका लिपियेंत आसचें साहित्य अन्येका लिपियेक केल्लें साहित्यीक रूपांतर.
बोल्यंतर (भास - लिपी - बोली - समुदाय....) अशें एक लिप्येंत साहित्य रचतेले वेग-वेगळ्या समुदायांत आसात, हांगासर बोल्यंतर (एका बोलिथावन अन्येका बोलीक) वावर भोवशा चड त्रासाचो. हांगासर सयत मूळ आनी शेवोट बोलिची पुर्ती जाण्वाय आसची भोव गर्जेची.
- वल्ली क्वाड्रस [जनेर, २०२४]
