[संपादकीय - ३१] मायानगरी, जोपडपट्टी आनी वयरस
अख्ख्या संसारांत कांय असले मारेकार दीस येंवचे हेच पयले पावटीं. पिडा-शिडा संसाराक नवी न्हय, ह्या आदीं सयत जायत्यो पिडा आयल्यात. आनी ती पिडा संसारभर विसतारून हजारांनी लोक मेला. पूण तेदनांचो काळ वेगळो आसलो आनी आतांचो काळ वेगळो. संसार आज प्रगतेच्या पावलांनी इतलो मुकार पावला तरयी ह्या एका मारेकार पिडेन मनशापणाक मात्र न्हय मनशाच्या मनांतल्या चिंत्पाक हालवन धरलां. ह्या संसारांत खंयचोय देश भळिश्ट ना, संसारांत खंचोय धर्म भळिश्ट ना, संसारांत खंचोय देव म्हळ्ळो ना. कितेंय आसा तर तें मनशापण आनी मनशा तत्वां. आनी कांय तेंपाथावन होच मनीस अपल्या स्वार्थाक लागून वेवेगळे देव, धर्म, तत्वां घडून मनशापणाकच च्युरान च्युरो करून जियेवंक लागल्ल्या वेळार संसारांत खंच्याय देवाक म्हणून भांदल्ल्या खंच्याय भांदपांत जियेंवच्या खंच्याय देवालागीं जापी नांत म्हळ्ळें हकीगत.
चरित्रा सांग्ता; जेदनांय, संसारांत अन्वारां आयलीं तर, पयलो आनी भोव व्हड मार खांवचो लोकच दुबळो आनी असकत लोक. थोड्या मयन्यादीं संसारांचीं हेर राश्ट्रां ह्या मारेकार पिडेंत व्हळवळून आसलेवेळार आमचो देश, आमी अमचो लोक निदलेल्या रेड्याच्या पाटिचेर पडल्ल्या मारापरीं जियेतालो. पयलो मार पडताना कसलेंच गुमान नातलें, दुस्रो मार पडताना कसलोगी आवाज आयकल्लो जोप जालो, तिस्रो मार पडतना तो आवाज लागशिल्यान जाल्लो जोप जालो. चोवतो मार पडताना ’कांय तो आवाज अपल्या आंगाचेर जालाकाय?’ म्हळ्ळें चिंतप आनी पांचवो मार पडतानांच नख्खें जालें ’ओह तो मार अपल्याच पाटिचे पडचो’ आनी आमी सयत ह्या काणियेथावन वेगळीं न्हय. ह्या पिडेचेर खेळखुळां कर्न समाजीक जाळिजाग्यांनी तांक्ता तितलीं फोकाणां केलीं. आज देशाची परिगत कशी आसा? पयलें एकेक अंको उपरांत दोडे अंके बदलून शेंभोरांनी जाले आतां दिसाचें हजारांनी नवे पिडेसत उदेतात आनी दिसाचीं दोड्या अंक्यांनी मोडीं पडोन आसात. तांतुंयी देशांत चड मापान ही भिरांतेचो काळ उदेला मायानगरी मुंबंयक.
१९८४ इस्वेंत पयलेपावटीं ह्या मायानगरीक पांय तेंकचावेळार हांवें पयलें पार्किल्ली जावनासा ’घाण’ आनी म्हेळेंपण. तरयी स्वपणांच्या ह्या श्हेराचें नांव आसलें ’बोंबे’. घाटकोपरांतल्या असलफांतल्या चालिंत थोडे दीस काडतच उपरांत बोरिवलिंतल्या गोकूलधाम सोसायटिचो लिफ्टमेन जावन काम कर्न आसच्या सेजारी रय्य दट्टुसवें टेरेसार दीस काडताना, ताच्याच उत्रांक पाळो दिवन मरीन लायन्सांतल्या ’जोली एलेवेटर्स’ कंपणेंत असिसटेंट मेक्यानीक जावन काम दीवन कांय थोड्याच मयन्यांनी देशाच्या तवळच्या प्रधानी इंदिरा गांधिची हत्या जाल्ली आनी घड्येन बोंबोय्ंयत दोंबी. सगळ्यान बंध, गाडियो हुल्पोन वेच्यो, बांब ब्लासट, रसत्यार मोडीं पडल्लीं, आनी तांचें रगत दाटेल्लें, जोपडीं लासचीं पयलेपावटीं पळेल्लेंच तेदनां. इतलेंच न्हय, सीख धर्मांच्यांक धरून धरून मार्चे दीस सयत तेदनां पळेले. बस्सां/रयलां बंध. थोड्याच दिसांनी कामाक वेचें अनिवाऱ्य. तेदनांच म्हाका बोसान इंतरव्यू वेळार दिल्लें लिसांव यादिंत आयिल्लें. ताणें च्यार सब्धांचो तफावत म्हाका विचारल्लो तशेंच उपरांत म्हाका समजायिल्लें.
Cost ( खर्च): जें अमी दीवंक आसचें, Price ( दिंवचें मोल): जें आमी दीवंक आसचें, Value ( घेतल्लें मोल): जें अमी घेवंक आसचें, Worth ( लायेक): जें कितलें लायेक आसचें. बोसान म्हाका दिसाक सात रुप्यांचो सांभाळ म्हण निघंट कर्तच, ह्या सात रुपयांक लागून हांवें सगळो दीस मिनत कर्ची कित्याक गर्ज म्हणून म्हाका समजावंक ताचें प्रयत्न तें. आफिसाच्या लागसारच सर्कारान दुभळ्यांक उण्यार खाण लाभाशें करुंक म्हणून ’जुणका भाखर’ क्यांटीन आसलें. फकत एका रुप्यांक सुकी भाक्री तशेंच चण्याचो सार एक तर्नी मिर्सांगेसवें खावंक. त्या दिसाच्या सात रुप्यांनी सयत ह्या स्वपणांच्या शेरांत जियेव्येत म्हळ्ळो संधेश दीवंक तो पेचाडतालो. त्या खातीर मयन्याचो रेलवेचो पास आसलो जाल्ल्यान टिकेटिचो खर्च ना - तो म्हाका समजायतालो. गोकूलधाम सोसायटिथावन बोरिवली स्टेशनाक अडेज फरलांगाची वाट आसा. तशेंच मरीन लायन्स स्टेशनाथावन दफ्तराक अर्धें मयलाची वाट. हांगासर ह्या काणियेंचो प्रमूक विशय म्हळ्यार, सर्कारी क्यांटिनाक अपल्या सुरातेक गळसून कसो मनीस एकामेका गळसिता (Exploit कर्ता) म्हणचो. एका दिसा मयन्याक हजारांनी पाग जोडुंक हांवें हे मांदून घेवंक आसलें. आनी भुकेसवें पयली भेट जाल्ली हेच वेळार.
जोपडीं आमकां नवीं न्हय, आमच्य गांवांनी सयत आमी तीं पळेल्यांत. जेदनां रसत्याचें काम चालू जाताना, तें काम करुंक म्हणून आयिल्ले; बीदर, गुलबर्गा, अनी हेर जिल्ल्यांतलो लोक ताणीं काम करून आसचेलागिंच रसत्यादेगेन च्यार गुंटे पुरून, त्या गुंट्यांचेर टर्पल वा पर्द्यांनी पाकें भांदून, तांचेसव्ं हाडल्ल्यो पोटल्यो दवर्न दीस सार्तालो; बायलां, भुर्गीं, तशेंच दादले सगळे चडताव जावन एक ना एक काम कर्न आसताले. हीं थीर जोपडीं न्हय. थोडे दीस संप्तच तो लोक अपपलीं जोळगीं/पोटल्यो घेवन अन्येका सुवातेर वसती कर्तालो. पूण जोपडपट्टी म्हळ्यार जोपडीं न्हय. चडुणें लांब काळ पऱ्यांत लोक आपापल्या कुटमासवें वसती कर्ता. ल्हाल्हान कुडांच्यो, अशीर रसत्याच्यो चाली त्यो. कुडांनी खाकूस नांत. चालिच्या कोनश्यांनी एक-दोन खाकूस आसतात आनी कांय दोनशीं-तिनशीं कुडांक एक-दोन म्हण आसच्या त्या खाकुसाकयी एका सकाळीं लायन आसता. सकाळीं उटून डब्बो घेवन त्या लायनिचेर उभो रावुंक आसा आनी अपली सर्त येताना तो खाकूस वापरुंक आसा. पावसांत हांगाची परिगत विपरईत; पावसाचें म्हेळें उदक तशेंच गटारआंनी भरल्लें उदक ह्या चालिंनी व्हाळता, देकून त्या उदकावयल्यान चलून वचुंक फुटकर नळे, टैल्स वा फातर दवर्ताले आनी खाक्साक वेचो लोक चत्रायेन त्या फात्रांचेर पांय दवरून चल्तालो. थोडीं भुर्गीं येवन त्या फात्रांचेर बोसोन हागून वेतालीं, कोणायकी उलंवचेपरीं ना. तितलेंच न्हय, थोडेपावटीं हेर थोड्यांनी फात्राचेर पांय दवर्ताना फात्राच्या सकला आसचें म्हेळें चिकलाचें उदक ’पचक’ कर्न उसळतालें. म्हेळें आनी आंग हिंवळांवची घाण सदांची. पूण सगळीं हेच जिण्येक सवय करून जियेंवचें अनिवारय. हांगासर गरीबी, पिडा, भूक सदांची. पूण ह्या सर्वां मधें जिण्ये संघर्श आसा, अपणान मुकार येजय, आमच्या भुर्ग्यांक मुकार हाडिजय, चडीत शिकयजय म्हळ्ळीं स्वपणां आसात. देकून आज सयत हर रितिच्या शोषणाक पयली शिकारी जांवचो लोक होच. जांव तो दंगो, जांव तो जाती-धर्माच्या नांवान वा हेर कसल्याय निबान.
थोड्या जाग्यांनी चालिची लांबाय उभारून, त्या १० x १० वा १५ x १५ फूट कुडांत सयत म्हाळय. चड करून पावसांत गटाराचें वा पावसाचें उदक चालिभितर येतेल्यांनी चड करून असल्या वेवसतेक कर्चें अनिवाऱ्य. चड करून लोक, असल्या माळयेंनी सयत भाड्याक दिता. असल्या माळयेंत दीस काडल्लो उडास अजून आसा.
मुंबय श्हेर अवतारांचें श्हेर. चरित्रेचीं पानां पळेल्यार सयत गमता ह्या श्हेरांत वेळाकाळाक तेकीद नमून्यावार अवतार जातेच आयल्यात.
नांवाचो आवतार:
१६व्या शेकड्यांत ’मोंबायन (१५२५)’, ’बोंबे (१५३८)’, ’बोंबायन (१५५२)’, ’बोंबायम (१५५२)’, ’मोनबयम (१५५४)’, ’मोंबायम (१५६३)’, ’मोंबायम (१६४४)’, ’बंबाये (१६६६)’, ’बोंबाईम (१९६६’), ’बोंबेये (१६७६)’, ’बून बे (१६९०)’ आनी ’बोन बहिया’. कोली आनी आग्री कुळियेचे मराठी मोगोर मासळी पागून जियेवन आसल्ल्या ह्या गांवची कुलदेवता ’मुंबादेवी’ म्हणून मराठी भाशीक कोली समुदाय मांदतालो. पोर्चुगीस भाशेंत ’बोम बे’ म्हळ्यार बरी कुद्रो म्हळ्ळो अर्थ जाता. १९९५ इस्वेंत जेदनां शीवसेनाचें राज सुरू जालें, तेदनां बोंबे आसलें नांव बदलून मुंबय कर्ताना हांव हेच मुंबंयत आसलों.
बोंबे व मुंबय म्हळ्यार फकत एक कुद्रो (Island) न्हय, बगार, सात कुद्रे;
बोंबेचें ऐसले (Isle of Bombay) हो कुद्रो मलबार हील थावन डोग्री पऱ्यांत आसा.
कोलाबा (Colaba) .
ल्हान कोलाबा (Old Woman's Island (Little Colaba) .
माहीम (Mahim) .
मजगांव (Mazagaon) .
परेल (Parel) .
वरली (Worli) .
पूण मुंबय म्हळ्यार फकत कुद्रो न्हय, मोळबाक तेंकचीं भांदपांय न्हय. मुंबंयत आज पासून लागीं लागीं अर्धी मुंबयभर जोपडपट्टी आसा. इंगलिशांत Slum सब्धाचो अर्थ ’गलीज जागो’, हिंदी भाशेंत ’गंदी बसती’, मराठिंत ’जोपडपट्टी’. मायानगरी मुंबय्ंयत ४२% जागो ह्याच जोपडपट्टेंत जियेता (लगबग ९० लाक लोक). भारतांत १०४ लाक लोक अजून जोपडपट्टेंनी जियेता (म्हळ्यार लगबग १०% लोक).
संसारांत तिस्री व्हड जोपडपट्टी (धारावी) मुंबंयत आसा. हीं थोडीं संसारांतलीं व्हड जोपडपट्टी;
1. ओरंगी (Orangi, Karachi (Pakistan)
2. नेजा (Neza (Mexico)
3. धारावी (Dharavi, India)
4. खिबेरा (Kibera, Nairobi (Kenya)
5. खायेलिसशा (Khayelitsha, Cape Town (South Africa)
धारावी जोपडपट्टेक १८८२ इस्वेंत ब्रिटिशांनी घडली. सद्द्याक धाराविंत ७००,००० थावन १,०००,००० लोक जियेता. कांय पांच हजार रितिचीं उध्यमां चलून आसात आनी वर्साचो वयवाट ५,००० कोरोड थावन १०,००० कोरोड रुप्यांचो म्हळ्यार अज्याप ना.
जोपडपट्टी कित्याक?
संसारांत जियेतलो मनीस एकामेका वेवेगळे प्रकार करून जियेता. हे प्रकार धर्माचे आसुयेता, जातिचे आसुयेता, भासेचे आसुयेता वा बोलियेचे. एकाच भासेचे, बोलिचे सयत एका मनान जियेवंक सकानांत, बगार कुळियेचे वर्ग कर्तात; ब्राह्मण, शूद्र, वैश्य, क्षत्रीय असले वर्ग. शिकपी वर्ग हे सब्ध व्हापारिनांत तरयी, तांचीं कर्मां तिंच; उण्यार उणे दोन वर्गाचे तरयी खंडीत आसतात; पयलो: काम करयतलो, दुस्रो: काम कर्तलो. काम करयतलो दुडवाचो मनीस, तो संसारांतलें कितेंय मोलावंक सक्ता म्हळ्ळ्या चिंत्पाचो. काम कर्तलो अपली जिणिंच संघर्शाक लागून आसची म्हळ्ळे चिंत्पान काम दितेल्याच्या हाताची बावली जशी रंगमांचियेवयली कटपुतळी कशी जियेता. देकून चडताव देशांनी, प्रत्येक जावन आमच्या भारतांत खंच्याय शेरांत जितलीं ऊंच भांदपां आसातकी, तितलिंच विसतार जोपडीं अनी जोपडपट्टी सयत आसतात. एकामेकाशिवाय दोनयी वर्गाचे अधुरे. उंचल्या भांदपांनी जियेतेल्यांचीं कामां; जांव तांच्यो गाडियो धुवंक, गाडियो धांवडावंक, तांचीं घरां नितळ करुंक, तांचीं वसत्रां धुवंक, तांच्या वसत्रांक लांड्री करुंक, तांकां फूल-फळां, वोर्वी हाडन दीवंक सर्वाक असलोच काम कर्चो वर्ग जाय. आनी काम दितले जितले मापान असल्या काम कर्तेल्यांचें रगत पियेतात तितले दाटे-मोटे जातात, जशें गायेच्या आंगाचें रगत चिंवच्या किरांटेपरीं.
१० x १० व १५ x १५ फुटिच्या ल्हान ल्हान कुडांनी चडताव जियेवन, थंयच काम करून जियेंवचो लोक चड करून मुंबय भायलो. जावंक पुरो तमीळनाडू, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळा, बिहार, युपी, गुजराथ, कल्कत्ता, पंजाब अशें देशाच्या वेवेगळ्या राज्यांतलो लोक दीस्पडतो ग्रास सोधून आयिल्लो हांगासर वेवेगळ्या रितिचें उदपादनाचें काम कर्ता. चामडें, प्लासटीक, मोडक्यो, वसत्रां, खेळावसतू हें प्रमूक.
दीस्पडतो ग्रास जोडुंक देशाच्या वेवेगळ्या कोनश्याथावन आयिल्लो लोक विवीध रितिचो संघर्श करून जियेता. सगळे फ्ल्याटांनी जियेनांत, सगळे जोपडपट्टेंनी जियेनांत. पूण जो लोक जोपडपट्टेंनी जियेता तांचेलागीं आतां समाजीक अंतर (Social distancing) म्हळ्ळो विकल्प ना. जोपडपट्टी सोड्यां, मुंबंयत अजून हजारांनी कुटमां रसत्याच्या सांकवा पंदा टेंटांनी जियेता. हीं जोपडीं न्हय, सगळो दीस तीं ट्रेयनांनी, वा रसत्यांनी खचऱ्याची बेगां विकून, वा पेन्नां, पिन्नां, बप्पिनां, तुवाले, पर्स आनी खेळावसतू विकून दीस काडता, रातचें येवन रसत्याच्या देगेल्या फूटपातिचेर निदता. आनी ह्या लोकडावनांत व्हडलो मार खेल्लोय ताणिंच. चडताव लोक युपी/बिहारचो. घरां आसचीं आपल्या घरांनी बसलीं पूण हांचेलागीं घरां नांत तर हाणीं कंय बोसचें? रेलवे प्ल्याटफोर्मांनी थोडो लोक चोरियेंत दीस काडून आसा.
थाणे स्टेशनाक दिसाचें १००० ट्रेयनां येतात आनी लगबग ६.५४ लाक लोक पाशार जाता. आनी त्या स्टेशनाच्या प्ल्याटपोर्मां आज रितीं. विटिंत (छत्रपती शिवाजी टर्मिनस) लगबग ६.३६ लाक लोक पाशार जाता. आनी त्या स्टेशनाच्या प्ल्याटपोर्ंआं आज रितीं. अंधेरी (६.०४ लाक लोक पाशार जाता), दादर (५.७७ लाक लोक पाशार जाता), चर्चगेट (५.०५ लाक लोक पाशार जाता), बेंड्रा (४.९१ लाक लोक पाशार जाता), विवार (३.९५ लाक लोक पाशार जाता), कुरला (३.८१ लाक लोक पाशार जाता), कल्याण (३.६० लाक लोक पाशार जाता) पूण आज ह्या स्टेशानां रितीं.
मुंबयचें लायफलायन बंध. बिएसटी तशेंच हेर बस्सां बंध. हें शेराभितरली अवसता तर, पर्गांवचो लोक पाटीं गेल्लेपरीं ना म्हणतच जो लोक जोपडपट्टेंनी जियेता, तसल्यांचे मुकले दीस भोव मारेकार जावन उदेंवच्यांत सवाल ना. फूटपातिंनी वसत्रां, मोचे, फळां, खाणां, व्हाणो, वसतू विकून दीस काडचो हजारांनी लोक आज काम नासताना, रावुंक सुवात नासताना, खावंक, न्हावंक नासताना कंगाल जाला. दुडवादीक लोक बंगल्यांनी जियेता. माध्यम वर्गाचो लोक फ्लेटांनी जियेताना ह्या पिडेन पयलें शिकार करुंक मेळचो लोकच गरीब. धारावी तसल्या जोपडपट्टिंत वयरस रिगलां म्हळ्यार खरेंच जावन मारेकार दीस फुडें येंवचें नख्खें (जर्तर जोक्तीं क्रमां घेतलिंनांत तर). लागशिल्यान सायन कोलिवाडा, कुरला, चेंबूर, मांकूर्ड, गोवंडी, भिवंडी तशेंच वडाला, नागपाडा, अग्रिपाडा..... मुंबयच्या वेवेगळ्या प्रांत्यांनी आसच्या सर्व जोपडपट्टेंक ही पिडा विसतारुंक चड वेळ ना.
ह्या मारेकार पिडेन खरेंच मनशाकुळाक जागयलां. मनशाक परत एक पावटीं अपणान सांडल्ल्या काळाक परत याद करिशें केलां. पूण हांतलीं लिसांवां मनीस कितलो शिकला वा शिक्ता म्हळ्ळें कोणयी सांगुंक सक्ता तर तो जावनासा ’वेळ’
- वल्ली क्वाड्रस [एपरील, २०२०]
