कोंकणी भास आळवोन वचानाशें कर्च्यांत आमचो पात्र
Language is the light of mind नामणेचो इंगलीश तत्वशासतीरगार जोन स्टुवर्ट मिल्लाचें उतर हें.
भासेंची चरित्रा वाचताना क्रिसत पूर्व ८००० इस्वेंत कांय २०,००० भासो उलंवचो लोक संसारांत आसलो म्हळ्ळें कळोन येता. आज तो संको देंवोन ६९०० जाला. म्हळ्यार दीस गेल्लेपरिंच भासोय आळवोन वचोंक लागल्यात. संसारांत लगबग चोवदा दिसांनी एक भास आळवोन वेता. अशेंच मुखारून गेलें तर मुखल्या शेकड्यांत चडुणें सात हजार भासो आळवोन वेच्यार आसात.
आयलेवार The People's Linguistic Survey of India (PLSI) हाणीं सर्वे करून पर्गटल्लेपरकार, भारतांत कांय ७८० प्रमूक भासो उलयतात, आनी पाटल्या ५० वर्सांनी कांय २५० भासो आळवोन गेल्यात. सद्द्याक ७८० भासो कांय ८६ वेवेगळ्या लिपिंनी लोक वापार कर्ता. हांतल्या १२० भासांक मात्र प्रमूक भासो म्हण मान्यता लाभल्या, बाकिच्यो भासो उलयतल्या लोकांचो संको १०,००० देकून त्यो भासो सयत दिसानदीस आळवोन वेतात म्हणून हें लेकन सांग्ता.
इंगलिशांत एक बरी सांगणी अशी आसा; "Language is the road map of a culture. It tells you where its people come from and where they are going". भास लोकाक एकामेका संपर्क कर्चें माध्यम मात्र न्हय, एका समाजेचें बरें-फालें, संसकृती जोगासणेन दवरुंक उपकार्चें प्रमूक हातेर. मौकीक (तोंडपाशीं), लिखीत (बर्पाशीं) एक संसकृती जिवाळ उरोंक भासेचो पात्र भोव महत्वाचो. आनी भारत तसल्या देशांत कांय एका तेंपादीं हजारांवयर भासो आसोन, तितली संसकृतीक ग्रेसतकाय आसल्लो देश आज ह्या दिशेन लाचार जावन येंवचो दिसोन येता.
भासेक सांभाळून दवर्चें त्यात्या काळार जियेतेल्या लोकाची जवाभदारी. एका जनांगाथावन दुस्रे जनांगाक ही भास जोगासाणेन हतांतर करुंक आसा आनी भासेचें महत्व सयत समजावंक आसा, पाळुंक आसा. तेदनां मात्र एक भास जिवाळ उर्ता. जागतिकरण एका वाटेन संसाराच्या सर्व राषट्रांच्या सर्व भासेंच्या लोकाक प्रभावीत करुंक सकलां म्हळ्ळें खरें सत. देकून हाचो प्रभाव थोड्या भासेंचेर पडल्लें नवें न्हय. जागतीक स्थरार सयत लातें (ल्याटीन) भास जांव, अरामायीक भास जांव, हिबरू भास जांव उलंवचे भोव उणें वा नांच म्हण्येता. पाश्चात्य साहिताची सूरवात जाल्लीच कोपटीक लिपिंत म्हळ्ळे पुरावे वाचुंक मेळतात पूण आज कोपटीक लिपी वाचतले नांत देकून ह्या लिपिचेर होंद्वोन आसची भास सयत अपशीच आळवोन गेल्या.
भारताच्यो थोड्यो भासो उलयतेल्यांचो संको दिसानदीस उणो जावन येता; सांतली (०.६३%), काश्मीरी (०.५४%), नेपाली (०.२८%), कोंकणी (०.२४%), डोग्री (०.२२%), मैतै (०.१४%), बोडो (०.१३%) आनी संसकृत (०.११%)..
आयलेवार पर्गट जाल्ल्या काणिस्मारिच्या अंक्यापरकार भारतांत सभार भासो उलयतल्यांचो संको देंवोन आयला, आनी तांतूं कोंकणी भासयी एक जावनासा म्हळ्ळें भोव निराशेची गजाल. जागतीकरण खंडीत जावन हाचें मूळ कारण म्हळ्ळी जवाब युनिवर्सल पूण आमच्या देशाक मतिंत धरून सांगचें तर श्हहरीकरण एक प्रमूक कारण. हो अन्येक फुडलो व्हड समस्सो अमी फूड करुंक आसा. शिकपाक, व्हख्ताक, वा हेर मुळाव्यो सवलत्यो नासताना चडावत लोक श्हेरांनी वसती करुंक लागला. शेतां-भाटांनी काम कर्चो लोक दिसानदीस उणो जावन आयला. जागे-शेतां-भाटां पणगील पडल्यांत आनी तांतूं झडां-बोल्यांनी जियेवंक करुंक सुरू केलां. रान मनजात्यो सयत आजकाल हळ्ळेंनी देंवोंक लागल्यात म्हणताना आज हळ्ळेंनी वसती करुंक कोणाकच मन ना जालां. देकून थोडीं अपली आसत विकून श्हेरांनी फ्लेटांनी वसती करुंक धरलां. श्हेरांनी व्हापार जांवची भास चडताव जावन वेगळी शिवाय आवयभासच जायजय म्हणून ना.
अन्येक कारण; आयच्या तांत्रीक काळार आवयभासेंत फुडार तितलो उज्वल ना. पूण जागतीक भास शिकल्यार फुडाराक एका न्हय एका रितिचो फायदो तशेंच आवकास लाभतात म्हळ्ळें सत.
भास खंच्याय लोकाचें असतित्व, भास तांचो स्वाभिमान, लोक दीस्पडत्या वापाराक वेवेगळ्यो भासो शिक्ता पूण आपली आवयभासेचो हुसको आनी मोग ताका सहज जावन आसता. अशें आसताना कोंकणी भास आळवोन वेचीं खुणां दिसोन येंवचें कितलें मारेकार म्हळ्ळें पयलें सवाल आमी आमकां कर्ची गर्ज आसा. आवयभासेंत उलयिल्ल्यांत कितें फायदो म्हळ्ळें सवाल कर्तेले, आपल्या आवयभासेंत उलयनातल्ल्यांत कितें लुक्साण म्हळ्ळें चिंतुंक वचानांत.
एक भास सांभाळची जवाभदारी कोणाची? एक भास त्या भाशिकांक दीस्पडतो ग्रास हाडून दिता? एका भाशेनिमतीं फुडार भांदुंक साध्य आसा? भास जिवाळ उरंवचेदिशेन संघटन, खासगी/सर्कारी संस्थे, पत्रां, वाचपी, बरयणार, संगीतकार, कलाकार, वावराडी हांची जवाभदारी कसली म्हळ्ळे चिंत्पाचेर अमी आटोव कर्ची भोव गर्ज आसा पूण कशें? ह्याच विचारांचेर हे थोडे वाद मांडुंक आशेतां;
१. स्वीकारपणाचें (Accommodative) चिंताप उभजांवची गर्ज.
कोंकणी भास पांच लिपिंनी च्यार राज्यांनी उलंवची भास म्हणतच, कोंकणी भास फकत गोंयची भास म्हण लेकचें न्हय. जशें एका माटवाक च्यार खांबे च्यार पोंतांक घट करुंक उपकार्तात तशें. हांतूं खंचोय एक खांबो गर्जेभायलो म्हण केलें तर ताचो प्रभाव सगळ्या माटवाचेर पडता. आज इंगलीश भाश फकत लंडनाची मात्र म्हळ्ळ्या वादांत अर्थ ना. तशेंच कोंकणी म्हळ्यार च्यार राज्याचे, पांच लिपियांचे, पन्नासां वयर बोलिंचे सगळे कोंकणी म्हण आमी चिंतिजाय शिवाय लिपी/जात/कुळी/बोली/जनांगाचीं निबां दिवून विविंगड केल्यार हाचो परिणाम कोंकणी भाशेच्या वाडावळेचेर पडता.
पूण दुर्भागपणान हकीगतेंत हें घडाना, साहीत अकाडेमिची कमिटी पळेया, हांतूं महाराश्ट्र/मुंबयचीं एकलींय नांत. साहितीक अकाडेमिचें प्रांतीय दफ्तर मुंबयांत आसोनयी, थंयसर जांवच्या कोंकणी साहितीक कारयांनी मुंबय थावन कोणाकयी प्रतिनिधित्वयी ना आपवणेंय ना म्हळ्ळें सत अडहूक लागत. हांगासर कोंकणी म्हळ्यार फकत गोयां मात्र म्हळ्ळें चिंताप दिसोन येता. कोंकणी गोंयची राजभास व्हय. पूण केरळांतली, मंगळुरांतली, मालवाणांतली, मुंबयांतली कोंकणी कितें पर्देश्यांची?
२. संघटनांनी दिश्टावो (Visionary) आसच्या जोक्त्या मुखेलिच्यांची गर्ज.
कोंकणी भाशेची, साहित्याची, लेखकांची, संघटनांची पुर्ती वळोक आसच्यांनी संघटनांनी मुखेल्पण घेंवची गर्ज आसा. दुर्भागपणान आज साहीत-भासेची जांव साहिती-वावराड्यांची वळोक नासचेच खासगी/सर्कारी संघटनांचें मुखेल्पण घेतात. तांचो महत्व खंच्या फ्लायटाचेर वेचें, खंच्या होटेलांत रांवचें, कोण मुकेल सयरो, खंयचो मेनू म्हळ्ळ्याचेर चडीत शिवाय, कोंकणी वावर कर्तेल्यांची वळोक जांव, तसल्यांक सोधची उर्भा जांव भिल्कूल ना. तांकां लाभच्या थोड्या वर्सांनी जातातितलें कमायजय (नांव, दुडू, वशीलाय वा हेर) म्हळ्ळो होर्भोस कोंकणी भासेकक लाचार कर्ता म्हळ्ळें तांच्या मतीक गेल्लेंच ना.
३. हव्यासी वर्गाची धाड
हें सद्द्याक कोंकणी भाशेच्या एकेका शेताक पोकोळ करुंक सकलां. हव्यासी बरवपी, हव्यासी नाटकिसत, हव्यासी गावपी, हव्यासी संघटक, हव्यासी फिल्मां, नाटकां, पत्रां. हांगासर मौल्याधारीत, नैतीक जवाभदारेचो कुसकूट सार सयत नासताना अख्ख्या कोंकणी वर्तुलाक लाचार कर्ता. हेंच हव्यासी चिंताप मुखारून तसल्यांकच पुरसकार, तसल्यांकच प्रशस्थी म्हणताना बाकिचें तुमिंच वोरावन पळेया. विचार कर्तलो लोक ना तर हीच अवस्था.
४. सायलो (Silo) चिंतप
कोंकणीक धोसची भोव मारेकार पिडा ही. वेक्ती, संघटनां चडुणें सगळीं फकत उभीं (Vertical) चिंत्पाचीं; आमिंच व्हड, आमिंच एक. असल्यांक हांचे भंवारीं कितें घडता म्हळ्ळी खबरच ना, आसक्तयी ना, चिंतपयी ना. पूण दिश्टावो आसचे वेक्ती वा संघटनां उभीं मात्र न्हय, आड Horizontal रितिचो वावर कर्ता. तेदनां मात्र व्हाळच्या उदकापरीं चिंताप सयत एकामेका पाशार जाता. उभें चिंत्पांत फकत तळ्याच्या उदकापरीं, दिसानदीस म्हेळेंच जाता शिवाय नितळ न्हय.
५. ’पयलें सवाल’ आमकांच करुयां
कोंकणी भाशेक जिवाळ दवरुंक कोणे कितें करिजाय म्हळ्ळें विचार कर्च्याधीं, हेंच सवाल आमी आमकांच कर्ची गर्ज आसा. आमकां कोंकणी भास कितली महत्वाची? आमी कोंकणी वाचतांव? आयकतांव? आमच्या घरांनी कोंकणी भाशेक पाटिंबो दितांव? समाजेच्या हेर शेतांनी कोंकणेक पाटिंबो दितांव? जर आमिंच कोंकणी भाशेक मान दीवंक सकानांव तर हेरांक बोट जोकुंक आमकां कसलेंच हक्क ना.
कोंकणी भास आळवोन वेतेली म्हळ्ळें रुदान कांय म्हज्या साहितीक भुर्ग्यापणार थावन आयकून आयलां. पूण आज पासोन कोंकणी भास जिवाळ आसा, अशें म्हणतच फुडल्या दिसांनी सयत ती जिवंत उर्तली म्हणून हात भांदून बोसचें भिल्कूल न्हय. आज कोंकणी आमच्या ताबेंत आसा देकून ती भास राकून वर्ची जवाभदारी आमची. देकून आमी एकेकल्यानी आमच्या तांकिभितरलो वावर कर्ची गर्ज आसा.
कोंकणी भास आळवोन वचानाशें कोणे कसलो पात्र घेव्येत?
१. लोकांचो पात्र: कोंकणी भास आमची खासभास देकून आमच्या दीस्पडत्या जिण्येंत कोंकणी भाशेक चडीत महत्व दीवंक जाय. जशें कोंकणी भाशेंत उलय, कोंकणी पत्रां, बूक वाचून, संगीत, कला, वावराक पाटिंबो दिंवचो आमचो कायदो तशेंच स्वाभिमानी सवाल म्हळ्ळें मांदून घेंवचें. इसकोलांनी आमच्या भुर्ग्यांक कोंकणी शिकाशें पळेंवचें, वा त्या आवकासाक इसकोलाच्या व्हडिलांक मागचें. धार्मीक रितिरिवाजो कोंकणी भाशेंत चलुंक मागचें. कोंकणी आमची अस्मिताय जाल्ल्यान आमी आमची अस्मिताय होगडांवची न्हय. देकून आमच्या फिर्गजेंनी कोंकणी मिसांक चडीत प्रामुख्यता लाभाशें कर्चें आनी तांतूं चडीत लोकांनी वांटेली जायशें कर्चें.
२. कोंकणी संघटनां: कोंकणी लोकाची अभिरूच चडंवचो कायदो तुमचो देकून पयलें तुमी देखिभरीत कर्नी कर्ची. तुमिंच कोंकणी भास नेणासून, कोंकणी भाशेक पाटिंबो दीनासताना लोकाक प्रेरीत करुंक वचानाकात. तुमी संघटक शिवाय आडळतेदार न्हय, देकून हेरांचेर थापुंक वेच्याधीं पयलें स्वतां पाळुंक शिका. जेदनां देखिभरीत मुखेली संघटक जावन आसतात तेदनां लोक सयत अप्सोच पाटिंबो दितलो. थोडे भोव गर्जेचे हिशारे;
२.१. मुकल्या पिळगेक लागीं घेया - चडावत जावन साठ सत्तर प्राय मिकवल्ले संघटनांनी मुखेल्पण घेतात आनी युवजणांक लागीं येवंक सोडिनांत. हांणी सांगचें एक आनी कर्चें बोल्तेंच. हांतूं तसलीं संघटनां मात्र न्हय, कोंकणिंच लाचार कर्ता. वर्साक एक पावटीं तालेंत स्पर्धो कर्न तुमी आंगवण तिर्सली म्हळ्ळें चिंतात. तुमकां कोंकणी म्हळ्यार फकत वेदिकारयीं म्हळ्ळें सोडन हेर कितेंच कळीत ना. भुर्गीं/युवजणांच्या तालेंतांक मुकार हाडुंक एक वेदी कर्चेविशीं कामासाळां, तर्भेते शिभिरां मांडून हाडचीं, नव्या वाचप्यांक, नव्या बरवप्यांक, नव्या वावराडिंक तयार कर्ची जवाभदारी तुमची म्हळ्ळें समजोन घेया.
२.२. हेर संघटनांच्या वावराचेर तुमची नदर आसुंदी - तुमचेंच गुमट तुमी व्हाजयनाकात. कोंकणी च्यार राज्यांनी आसा, तर हेर राज्यांनी कसलीं संघटनां कसलीं कामां करून आसा म्हळ्ळें तुमच्या गमनाक आसचें वा त्या दिशेन मेटां काडचीं भोव गर्जेचीं.
२.३. म्यूजिकल चेर चिंत्पाथावन भायर येया - तुमिंच थोडे, तुमकांच धुंपयतेले थोडे मेळून, तुमी केल्लेंच कोंकणी म्हळ्ळी अर्गांट चिंतप सोडा. कोंकणी जर आज इतली लाचार जाल्या तर तुमच्या असल्या चिंत्पानिमतीं म्हळ्ळें समजून घेया.
२.४. तुमी एका प्रांत्याचे, देकून तुमच्या प्रांत्यांत कोंकणिच्या वेवेगळ्या शेतांनी वावर केल्ले, कर्तेले तशेंच करुंक उर्भा-मन आसच्यांविशीं तुमकां माहेत आसची भोव गर्जेची. अशें तुमी एकेका शेतांक थेंको लाभचेदिशेन वावर कर्ची गर्ज आसा. कोंकणेच्या वेवेगळ्या शेतांनी पर्जळल्ल्या नेकेत्रांच्या साधनाचेर अभिमान पांवची गर्ज आसा, तशेंच असल्यांचीं साधनां हेरांक प्रेरीत जांवचेपरीं कर्ची जवाभदारी आमची. जांव तीं साधनां गोंयांत जाल्लीं, जांव कोच्चिनांत, जांव मुंबयांत व जांव मंगळुरांत पूण कोंकणिची साधनां जाल्ल्यान ताका जोक्तो मान दिंवची गर्ज आसा. कोंकणी अभियानां आयच्या काळार भोव गर्जेचीं.
३. वृत्तिपरता (Professionalism): हव्यास बरो, पूण हव्यास वृत्तिपरता न्हय. देकून कोंकणेच्या वेवेगळ्या शेतांनी चल्चो वावर समकाळीन हेर भाशेच्या वावरासवें तुलन करा शिवाय हव्यासाक महत्व दिंवचें सोडा. हांगसर सिंतिमेंतां एक, पूण गूणमट्ट भोव गर्जेचें. मराठी भाशेंतलें ’सायराट’ म्हळ्ळें पिंतूर भारताच्या कांय सात भासेंनी रिमेक/डब्ब जालां म्हणतच मराठी भाशेची ग्रेसतकाय पाचार्ता. अशें भाशेक ग्रेसत पाचार्चो वावर करुयां शिवाय भाशेच्या तोंडाक करी पुसचें हव्यासी कामां न्हय.
४. पत्रां: एक भास जिवाळ दवर्चेदिशेन पत्रांचो वावर भोव महत्वाचो. पूण दुर्भागपणान आज पत्रांक दिश्टावोच ना. एकेका पत्राक एकेक कूस दिसता आनी कोंकणी भाशेचो फुडार सोडन बाकिचें सगळें तांतूं आसता. एका समाजीक चिंतप ऊंच उभारुंक तुमचो वावर आसोंदी शिवाय समाजेच्या नद्रेन तुमिंच सकला पडानाकात. आज नांवाक आमचेलागीं फिर्गज पत्रां आसात, पूण त्या कितल्या पत्रांनी कसलें मट्ट आसा? ह्या फिर्गज पत्रांनी बरयतेले कितले समाजीक पर्तांनी बरंवची श्याथी आसचे?
५. साहिती/बरयणार: हव्यासी चिंत्पाचे भायर येया, प्रायेक, सिंतिमेंतांक, भलायकेक निबां कर्न पुरसकार, प्रशसतेचे आंवडे कर्चें रावया, साहिताक प्राय ना, कुडीक प्राय आसत, देकून तुमचें साहीत प्रगतिशील जावन उदेवन येंवदी, वेळाक सरी जावन तुमच्या बर्पांनी बदलावण हाडा शिवाय तत्वांनी न्हय. समाजीक मौल्यां तुमच्या बर्पांनी दिसोंदी, एकामेकाची पाट खोर्पुंचें रावया. फटकिरें साहीत खंच्याय भाशेक नित्राण कर्ता. तुमचें साहीतच उलंवदी. आनी हेर समकाळीन भाशेंसमोर तुमचें साहीत खंय आसा म्हळ्ळें पयलें वोरावन पळेया. दयकरून हेरांचें वाचा.
६. सर्कारी संस्थो: कोंकणी भाशेच्या फुडाराविशीं तुमकां दिश्टावो आसची भोव चड गर्ज आसा. तुमचो वावर फकत वेदिकारयांनी आनी खबरेपत्रांच्या वर्देक सीमीत जावंक न्हजो. क्वालिटी आनी क्वांटिटी दोन वेवेगळे सब्ध. देकून तुमी कितलीं कारयीं केलीं म्हळ्ळ्याचेर विचार कर्च्याकी, कितल्या गुणमट्टाचीं काऱ्यीं केलीं म्हळ्ळें चिंतप भोव गर्जेचें. कोंकणी भाशेक पाटिंबो लाभच्या हरेका शेतांनी तुमी विचारसातीं, कामासाळां कर्चीं गर्जेचीं, आनी तुमचेलागीं निर्दिश्ट एक कामासूची (प्रोजेकट) आसोन, जोक्त्यांक तो वावर दिंवची गर्ज आसा. कोंकणी भाशेंत सगळ्यांचें मेतेरपण गर्जेचें देकून तें मेतेरपणाची जवाभदारी तुमचेलागीं आसा देकून तुमची वावर देखिभरीत जांवचो भोव गर्जेचो शिवाय धाकवपाचो न्हय.
अखेरिचो शरो: जोर्ज बर्नाड शा म्हणता "We understand the beauty of our mother tongue when we are abroad". आनी हिंच उत्रां म्हजो खरो अनभव म्हण्येत. अजीक सत्रा वर्साधीं कुवेयटांत तशेंच गलफांत आसलेवेळार पार्किल्लें, कोंकणी भाशेची वोड लोकांथंय आसली आनी कुवेयटांत घडल्ली कोंकणी अभियान समितीक लोकाचो पाटिंबो लाभल्लो. मुंबयांत सयत कोंकणी भाशेची वोड थोडेमट्टाक तरयी आसा म्हण्येत. पूण आमच्या मांयगांवांत ती मातशी शेळेल्लेपरीं दिसता. कोंकणी भाशेक आळवोन वचानाशें कर्च्यांत आमी कारयांत सुर्वात कर्ची गर्ज आसा. एकवटीत वावराचीं कारणां सोधून लोकाक एकवटीत कर्ची श्याथी आसच्यांक मेतेर करिजाय शिवाय निबां सोधून विंगड कर्चें न्हय. आमचेमुकार उभें आसचें हें एक व्हड शर्त आमी काऱ्यरुपार ज्यारियेक हाडुंक जाय शिवाय फकत उलवपांत कितेंच बदलाप घडाना. आनी ही सुर्वात आमी सर्वांनी मेळोन कर्ची भोव चड गर्ज असा.
- वल्ली क्वाड्रस (सप्तेंबर २०१८)
(अगोसताच्या २७ तारिकेर कर्नाटक कोंकणी साहीत अकाडेमीन मंगळुरांतल्या टौनहोलांत आसा केल्ल्या ’कोंकणी मान्यता दिवस २०१८’ च्या पयल्या विचारसात्याचेर सादर केल्लो प्रबंध)
