२५ वरसांचें एक अधुरें मिसांव
आय्च्या काळार जेराल रितिन सरवांनी वापार्चो सब्ध ’बिझि’, पूण कोर्पोरेट संसारांत ’बिझि’ म्हळ्ळ्या सब्धाचो मतलब ’अव्यवस्तित्च चिंत्पाचो, व वेळाचो महत्व आनी उपॆग करूंक नेणासचो’ (Unorganised, or ineffective to value and management of the time). संसारांत कसलींय बरीं कामां जातात तर तीं फकत वॆळ आसा म्हणोन जाल्लीं व जांवचीं न्हय. बरें चिंतप, बरो दिश्टावो आसा तर ’वॆळ’ अपापीं उदेता. जशें निदेंत आसच्यांक जागव्येत पुण निदेचो वॆस पांगुर्तेल्यांक जागंव्क जायना.
हांव ह्या संसारांत एक पयणारी. म्हज्या ह्या पयणांत म्हजो शेवोट केदिंच पुंजांवचो वा कमांवचो न्हय, हांवें चलोन आयिल्ल्या वाटेर म्हज्या तांकिचें कांय चिल्लर काम जाता तर तें करचें. ह्या पयणाची सुरवात करतासतां, एका दिसा ह्या पंच्वीस पावलांचो उडास काडूंक पडतलो म्हणोन केदिंच चिंतूंक ना. २००० इसवेंत आशावादी प्रकाशनाची सुरवात करतासताना हांव दिस्पडतो ग्रास जोडूंक परगांवांत (कुवेय्टांत) आसलों. पुण ताच्याकी पंद्रा वरसां-धीं हांव कोंकणी साहित्यिक शेताक यॆवन कांय इल्लो वाव्र केल्लो. १९९० इसवेंतलें म्हजें पयलें पुस्तक ’संघर्ष’ (म्हजी चोवती कादंबरी ’उदेव’ पत्राचेर पयली परगट जाल्ली) पुस्तकारुपार आयिल्लें ’स्व-प्रकाशन’ रुपार. तेच वेळार लग्बग शेंबोर मोटव्यो कथा बरयिल्ल्यो, तांतल्यो थोड्यो विंचून एका पुस्तकारुपार परगटूंक म्हणून पांगळांत नवेंच सुरु जाल्ल्या प्रिंटिंग प्रेस्साक वचोन त्यो काणियो दीवन म्हज्या कामांत वेस्त रावलों. पुस्तक काड्चें म्हळ्यार तितलें सलीस न्हय म्हण म्हाकायी कळित आसलें पुण जिण्ये संघर्षांत, म्हाका परत त्या प्रिंटिंग प्रेस्साक वचोंक जालेंच ना, पुण हांव पयलें बोंबोय पावलों, उप्रांत कुवेय्टाक पावलों. अशें म्हज्या मोटव्या काणियांक जमवन ’आशावादि’ नांवार पुस्तक काडताना, प्रकाशनाचें नांव सयत ’आशावादि’ म्हण दिलें.
पुण म्हज्या साहितिक सुरवातेच्या दिसांनी हांव कोंक्णेचीं सरव नेमाळीं वाच्तालों तशेंच बरयतालों. इंजिनियरिंग शिक्चे दीस ते, म्हज्या गांवा (अजेकार) थावन कोलेजिक (निट्टे) वचोंक दोन बस्सां धरूंक पडतालें. आनी दोन बस्सांनी गेल्यार एका वाटेचे दॆड रुपय, दोन्पारां क्यांटिनांत जेव्णाक म्हण दोन रुपय. दिसाक म्हाका मेळचे पांच रुपय हांतुंच संप्ताले. पुण अजेकार थावन निट्टे वेच्या बस्सार गेलों तर एक रुपय वीस पयशे. अशें दिसाचे वीस-तीस पयशे उरंवचे आसले, फकत मयन्याक एक पावटीं एका बरवप्याक सोधून वेच्याक. उप्रांत ही पिसाय चडली, मंगळुराक वचोन नेमाळ्यांच्या संपादकांक मेळची पिसाय लागली. त्या पासत हांवें दोन्पारां जेव्णाचे दोन रुपय उरंवचाक जेविनासतां उरतालों. अशें एकेका नेमाळ्यांच्या संपादकाक मेळतालों.
म्हज्या प्रायेचे चडताव बरो फुडार सोधून इज्नेर जाले, दोतोर जाले, बिज्नेसमेन जाले. हो सरव समाजेन थरायिल्लो ’बरो फुडार’. हांवें जल्मल्लो गांव सोड्न मंगळुराक पावताना म्हजे बोल्स रिते आनी भुकेल्लें पोट पुण मतिंत कोंकणिचीं सम्जानातलीं सप्णां. खरेंच हें पिशेंपण म्हण म्हज्या ओळ्किच्यांक गमलें आनी म्हाका ताणीं लेकाभाय्र दवरलो. अशें म्हण हांव लेकाचें जिवित जियेंव्क आशेल्लोंच ना. म्हजो इरादो दुडु जांव, नांव जांव कमांवचो न्हय आसलो. हांवें साहितिक वाव्राची सुरवात करताना दुडु जांव कसलोच पुरस्कार नातलो. म्हज्या मुकल्यान मेल्वीन रोड्रिगस, ~आंड्रू आनी पंचु बंटवाळ आसले. हांच्या वाव्राक पळेवन हांवयी कोंकणी वाटेर लागलों. कोंकणी बरवप्यांक सोधून वेचें, तांकां कोंकणी बरंव्क मागचें ही म्हजी पिसाय दोडती जाली. अशें आसतां अछानक एक चिंतप ’कोंकणिक हांव जोक्तो न्हय’ म्हळ्ळ्या चिंत्पान कोंकणी थावन पय्स वेतां म्हण आसलेल्या वेळार म्हाका पयलें रावयिल्लोच ~आंड्रु. ताणें म्हाका रावयलें मात्र न्हय, एक कादंबरी बरंवची जवाब्दारी सयत दिली. ताका हांवें निरास करूंक ना, म्हजी चोवती कादंबरी ’संघर्ष’ बरवन हाडली. ’उदेव’ पत्राचेर ती पयली परगटली, उप्रांत १९९० इसवेंत पुस्तका रुपार, ~आंड्रुच्या प्रस्तावनासवें परगटली.
पुण दीस गेल्लेपरीं फकत कोंकणी म्हाका नीस-पॆज दींव्क सक्चिना म्हळ्ळें सत सम्जुन, कंप्यूटर एपलिकॆशन्सांत पी.जी.डिप्लोमा करूंक धरलें. उप्रांत पाटीं पळेंव्क ना. एका पाटल्यान एका रितिन म्हज्या फुडाराचें मुकलें मॆट सवता मिनतेन, दिसाक काम कर्न रातीं शिकोन मुकार वेची सवय केली. पुण म्हज्या मतिंत आसली कोंकणी पिसाय निंवलिना. मंगळुर थावन निदानातल्या बोंबोय शेराक आयलों. बोंबोंयत वेगळें संघर्ष करूंक आसलें. ’भुक आनी सोध्नां’ म्हज्या सांगाता आसलिं. पाटीं पळेंव्क म्हजेलागीं नातलें. लेकाचें जिवित जियेंव्क हांवे केदिंच आशेल्लों ना. म्हाका मुकार वचोंक आसलें, तेंयी स्व-मिनतेन. देवान म्हजो हात सोडलोना, देकून २००० इसवेंत एका बहुराष्ट्र कंपेनिचो ऐटी प्रोजेक्ट म्यानेजर जावन कुवेय्ट पावलों.
कुवेय्टांत वेगळे संघर्ष करूंक आसले. दोन रितिचे कोंकणी मनिस हांगासर जियेताले; एक (चडताव) घर-कामेली वा सादें काम करचे. हांकां हफ्त्याक फकत आयतारा मात्र थोड्या वोरांक इगर्जेक यॆंव्क आनी वचोंक म्हण अरदो दीस पावट मेळताली. आनी थोडे दफ्तरांनी, कंपेनिंत काम करचे. हांकां सुक्रार आनी सनवारा हफ्त्याची रजा मेळची आसली.
हांव शांतपणीं कोंकणी थावन मात्सो पय्स उरोन काम कर्न आसलेवेळार म्हाका म्हजो सांगोडी ’वाल्टर नंदळिके’न इमॆयल करून ’कसो आसाय? खंय आसाय?’ म्हणोन विचार केलो. अशें परत तेंपादीं तुटललो कोंकणी भांद परत फुल्लो आनी कुवेय्टांत सयत कोंकणी काम करचीं चिंतनां जब्बोर जावन आयलिं.
कुवेय्टांत पयलें कोंकणी कुळ्वार, उप्रांत कोंकणी अभियान समिती घडली. अट्रा भारतीय भासेंतल्या लॆखकांच्या अखिल भारतीय बरवप्यांच्या संघटनाचो जेराल कार्यदर्शी जालों. ’नवरत्न’ म्हळ्ळ्या नोव भासेंतल्या कविता संग्रहांत म्हज्यो कोंकणी कविता आनी तांचें इंग्लीष तर्जण छाप्लें. उप्रांत दाय्ज.कोम सुरवात कर्न डिजिटल रुपार कोंकणी साहित्याक तेंको लाभंवचे दिशेन वाव्र केलो.
पुण थोड्या वरसांनी म्हाका अख्खे खाडी दॆशाचें कार्भार सांबाळची जवाभ्दारी मेळ्ळी. देकून हर्येका हफ्त्यांक कुवेय्ट थावन साव्दी, दुबय, खतार, ओमन, बाह्रॆयन, इजिप्ट, टर्की, लेबनान आनी जोर्डन अशें गेल्ले-गेल्लेकडेन म्हजीं सोध्नां आसलीं कोंकणी बरयणारांची. एक जागतिक कोंकणी पंगड आसलो तर आमच्यान कोंकणिंत नवलां करूंक सलीस म्हळ्ळें चिंतप मतिंत आसलें. पुण अपलो हांव/प्रदॆश म्हळ्ळे दोरे उभारून आपापली दाळ शिजयतेल्या तुंडुरायांनी म्हाका सोडलोना. पुण म्हाका काम करूंक आसलें, फकत काम शिवाय कोणाथावन कसलॆंय अपेक्शा नातली जाल्ल्यान हांव काम करूंक लागलों.
हें चडतावांक विचित्र दिसलें. ’लाब नासतां कोंक्णो व्हाळांत वचाना’ म्हळ्ळ्ये सांगणेपरिं, तीं भुता-आरसो धर्न ’वल्लिक हांतुं कितें फायदो’ म्हणोन पळेलां, पळेवन पळेवन ते थकले पूण हांव थकलों ना. हां पूण वेळाची सकत कोणाय्च्याय ताबेंत ना. २००९ इसवेंत म्हजें काम गेलें, थोड्याच मयन्यांनी म्हजी आवय सरली. अशें एकाच वरसांत एका पाटल्यान एक आनवार म्हाका आयलें. वेळान म्हाका दिल्ली जाग्वण म्हण हांवें ती घेतली, वोगोच उरलों आनी म्हजी मुकार वेची तर्भेत सुरु केली. कांय एक वरसभर बेकारी जावन उरलों पूण अंतरराष्ट्रीय सर्टिफिकेट्यो जोडूंक सकलों.
फुडल्या वरसा साव्दी अराम्कोंत ’प्रोजेक्ट म्यानेजर’ जावन गेलों, परत देवान म्हजो सांगात सोडलोना. पूण थोड्याच मयन्यांनी म्हाका ऐबिएम थावन आपव्णें आयलें. म्हज्यान इन्कार करूंक जालेंना. ऐबिएमान म्हाका म्हजें शिकप आनी सम्जणी पार्कून एकाच वरसांत ग्लोबल डेलिवरिचो मुखेस्त करून युरोपाक धाडलो. त्या वेळार हांव कोंकणी थावन मात्सो पय्स उरलों. तेद्नां परत म्हाका संपर्क कर्न आयिल्लो तोच; ’वाल्टर नंदळिके’, ’खंय आसाय? कसो आसाय?’
थोड्या तेंपान आशावादी प्रकाशनाचें ब्यांक एकांवट बंध करूंक मंगळुराक आयिल्लों हांव ~आंड्रुक मेळ्ळों. परत ताणें म्हाका कोंकणी सोडून वेचें न्हय म्हळ्ळी सल्हा दिली. पूण ह्यॆ पावटीं हांव ताका मांद्चोना म्हळ्ळो निर्णाय कर्न गेल्लों देकून ताका आय्कलों ना. फुडल्या वरसा हांव परत मंगळुरार प्वलों, ही खबर सम्जल्लो तो म्हाका सोधून हांवें रावलेल्या होटेलाक आयलो आनी आप्ले दोन कवितासंग्रह हाड्न म्हाका दिले. हांगासर ताच्या वेक्तित्वाची उंचाय म्हाका गमली. ताच्या कवितेंचो पयलो संग्रह ’व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या’ परगट केल्लो हांवें व्हय, पूण हांवें केदिंच कोणाथावन कितेंच पाटीं अपेक्शा केल्लिना. तर असलें एक खाल्तेंपण म्हाका भावुक करिलागलें. देकून इल्लो वॆळ काड्न ताच्या ’आयेराचो बूक’ पुस्तकाचेर स-सात पानांचो विमरसो करून ताका धाडलो. वाचून तो अपलो गुपित शेवोट जिकल्लो हासो हासलो. हांव परत कोंकणिक देंवल्लों.
अशें सुरु जालें दाय्ज.कोम-चें नवें रूप पयणारी.कोम. पूण आतां हें तीन लिपिंनी आसलें. उप्रांत आज मेरेन पाटीं पळेंव्क ना. पूण आशावादी प्रकाशनाच्या पंच्वीस वरसांनी सगळें हांवें एकल्यान केलें म्हण्चें साहस हांव करिना. म्हजेसवें कसलिच अपेक्शा करिनासताना म्हजेसवें म्हज्याच चिंत्पाक प्रतिफलित जांवचें चिंतप चिंत्चे म्हजेसवें मेळ्ळे. सुरवातेर मेलवीन जे. वास. केलराय आनी प्रिया सिकवेरा हाणीं दाय्ज.कोम सहायक संपादक जावन तेंको दिला. लता मिनॆजस, वाय्लेट पिरेरा, जोमेल आनी हेर थोड्यांनी सयत पाटिंबो दिला. बेळ्ळेविशन.कोम हांचो सुरविलो पाटिंबो भोव महत्वाचो. तशेंच म्यांगलोरियन.कोम-चो स्थापक रोशन डिसोजाचो पाटिंबो विस्रोंक साध्य ना. उप्रांत पयणारी.कोम सुरवात करतासतां नज्रेत नेरी ताकोडे, प्रसन्न निड्डोडी (हिलरी डिसिल्वा) आनी आतां शैलॆंद्र मेहता तशेंच बाप जॆसन पिंटो हांकां सयत हो श्रॆय फावो जाता.
अधुरें मिसांव
इतलें सरव जाताना ह्या पंचवीस वरसांच्या पयणाचेर थोडे आण्वे चिंतपाचेय मेळ्ल्यात, अपलो फायदो जोडून गेल्यात. चिल्लर चिंतपाचे ते, कांय थोड्या दुड्वाक, फायद्याक तोंडापुर्तें उलवन गेल्यात. आसोंदी ते बरेच जांवदी. पूण बेजारायेची गजाल म्हळ्यार वाळयेपरीं ते आतां थंय हांगा कोंकणी संस्थ्यांनी कोंकणिक गळ्सितात. हें कोंकणिक अस्कत करता. आमीं चडित शिकोन आम्ची जाणवाय विसतार कर्न कोंकणिच्या फुडाराविशीं चिंतून मुकार वेच्या बद्लाक हे वाळये चिंतपाचे, मुकार वेतेल्यांक फातोर मारतात आनी पाटीं वोडतात. ह्या दळ्डिर चिंतपांत ’बरव्पि/संपादक’ वरगांतले सयत आसात म्हळ्ळें भोव दुकाचें. आज आमी कोंकणिच्या वैविध्यतेची सोभाय सम्जोन कोंकणिच्या एक्वटातेव्शिन गमन दिंवच्ये बद्लाक ल्हा-ल्हान कुद्रे करून आपाप्लें बोळ्कें भरचे जाल्यात. आनी असल्यांक धुंपंवचे अंध-भक्त सयत यथॆश्ट मापान आसात म्हळ्यार विज्मित्काय नाका. हें भासांध्ळे ’भास-लिपि-बोलि’ मधें तफावत नेणांत. दुरादृष्टांत असले भासांध्ळे तिनय़ी वठारांत दरबस्त आसात. हे काम कर्पी न्हय. हे दाकव्पी. हांकां कामाचेर वा काम कर्प्यांचेर कितेंच माहेत/सम्जणी ना. असले आणवे कोंकणिच्या पुडाराक पोकोळ कर्तले.
कोंकणिंत प्रगतिपर लॆखकांचो एक्तार जांव्क जाय म्हळ्ळें चिंतप धा वरसाधीं त्या दिशेन वाव्र करूंक मॆट काडल्लें. पूण ताच्याधीं १९८८-८९ इसवेंत ’कोंकणी लॆखकांचो एक्तार’ घडोन यॆंव्क जाय म्हण सुरविलो वाव्र केल्लो. म्हजसवें पंचु बंटवाळ आसलो, माच्चा मिलार आसलो, माव्रिस शांतिपुर आसलो. देकून वी.जे.पी. सल्डान्हान, छा.फ्रा.देकोस्तान, ए.टी.लोबो.न, रिच्ची पिरॆर, सिज्येस ताकोडे आनी हेर थोड्यांनी सांगात दिल्लो. पूण तेद्नांय धोसल्ली पिडा हिच ’तो आसल्यार हांव ना’ म्हळ्ळें अरगांट. पूण तेद्नां शिकप नातलें सम्जणी उणी आसली म्हण लेक्यां. पूण आतांय तिच पिडा आसा ’तो आसल्यार हांव ना’. कित्याक म्हळ्यार ’प्रगतिपर बरवप्यांचो एक्तार’ घडूंक आपयिल्ल्यां पय्किंत थोडे आयले, थोडे पय्स रावले, वेवेगळ्या कारणांक. थोड्यांक ’जे आसात ते नाकासले’, थोडे फकत ’खब्रो रचुन/वांटून पोट भरचे’ ’आमी प्रगतिपर न्हय-काय?’ म्हण पुर्पुरोन उरले. आतां प्रमुक गजाल म्हळ्यार, हांवें हें मॆट काडल्लें ’हुद्दो वांटूंक न्हय’, हांगासर कसलेच हुद्दे नातले. कसलिच मेंबरशिप फीस नातली. आम्चो शेवोट फकत काम करचो. पूण ह्या आणव्या चिंतप्यांची अशीर मनोगत पळेताना म्हाका गमलें; ’फकत काम करचो इरादो आसा तर संघटन आसाजय वा ना म्हळ्ळें कित्याक?’. आनी म्हजो इरादो सुडाळ आसलो; वेदिखातिर जांव भात्मेखातिर जांव नांव-पब्लिसिटिखातिर वा दुड्वाखातिर न्हय, अपल्या कोशेडदाक प्रामाणिक जावन काम करचो आनी कोणाय थावन कितेंच पाटीं अपेक्शा करिनासतां रांवचो. देकून काळजाक बरें दिसल्लें काम करीत रावलों.
कोंकणी बरपावळ आनी वीद-वाव्ळ
’कोंकणी भास कशीय घास’ म्हळ्ळेपरिं, पाटल्या शेंभोर वरसांत परगटोन आयिल्लें कोंकणी साहित्य पळेल्यार कळता, एक सारकी भास बरपांनी ना. पयलें पयणारिचो भास, राक्णोची भास, लाद्रु-पेद्रुची भास म्हणोन मधें मधें भास नातल्ल्यांची भास सयत रिगोन भासेचे बारा ब्रेसतार तेरा सुक्रार जाल्यात. कन्नड लिपिंत बरपावळ (orthography) अजून ना. देकून खंच्याय लाद्रु-पेद्रून भासेक जाय़ तशें घासचें सदांचें जालां. BREAKFAST आसलें मोड्न BREAK + FAST कर्न BEAK= मोड FAST = उपास (मोडुपास) केलां. इतलें ओपरॆशन रिसरच करच्याकी ’सकाळिंचो नास्टो’ म्हळ्यार समजाना? भासेच्या बरपावळिचीं पुस्तकां कोंकणिंत जायतीं आसात पूण पाळतेलीं कोणयी नांत. भासेचे ’गिन्यानि’ म्हण आसचे सयत एक सब्ध एकाच रितिन वापारिना. नागरी लिपिंत बरपावळ आसा आनी ती चालतेर आसा. तशिच रोमी लिपिंत बरपावळ आसा आनी ती चाल्तएर आसा. पूण कन्नड लिपिंत अजून लाद्रु-पेद्रुची भास चाल्तेर आसा देकून ’तांचि-हांची भास’ वापारचीं तशेंच ’भास नातल्लिं’ नेमाळीं आसात. ह्या दिशेन पय्सा पय्स कोणेंय काम करचें दिसोन यॆना.
आमचीं चडताव संघटनां फकत वेदिक आनी पब्लिसिटिक मात्र मतिंत दवरून काम करता. हांकां कोंकणी म्हळ्यार पयलें चिंतप ’दुडु आसा वा ना?’, दुडु आसा तर तो खांवन घालूंक हे आसात. नां तर ना. असलीं तर कोंकणी संघटनांनी, संस्थ्यांनी आसात तर हांच्या जल्माक थुकचेशिवाय हेर कितें करयेत?
आज आमी डिजिटल, कृतिम बुध्वंतकाय काळार जियेतांव पूण अजून आमकां एक बोलि/लिपी उतरोन वेचें चिंतप मतिंत यॆना. आनी कोण्यी एकलो तें करता तर ताचीं खेळकुळां, नकलां कर्न, तांकां अक्मान कर्न संतोस पांवचें लिटररी स्याडिसम नासतां आनी कितें? कोंकणी साहित्यांत उलयतेले चड जाल्यात पूण आय्कतेले आनी समजतेले उणें वा ना जाल्यात. समजणी आसचे थोडे वोगेच आसात कित्याक म्हळ्यार उलवन फायदो ना. ह्या परिस्थितेंत कोंकणी तालेंत संकश्टांत पडता. कोंकणिक मुकार वरपी ह्या तालेंताक जोकतो पाटिंबो दिंवचो आमचो कायदो.
कोंकणी भास एक समग्र भास, समग्र म्हळ्यार एका प्रांत्याची वा एका धरमाची वा एका बोलिची वा एका लिपिची मात्र न्हय. विसतारित भास कोंकणी. आनी ह्या विस्तार कोंकणिच्या नद्रेन काम जांव्क जाय. लिप्यंतरण तसले सांकव उभे जांव्क जाय पूण फकत सांकव उभो केल्यार पावाना. त्या सांकवाचेर आशार-पाशार जांव्क जाय. आनी ह्या आशार-पाशार जांवचाक तो दिश्टावो (Vision) आसोंक जाय. दिसाच्या उज्वाडाक सयत चुडि/टोर्च धर्न चल्तेले जर कोंकणी संघटन/संस्थ्याचे मुकेली तर, आमी शेवोटाथावन कितले पय्स आसांव म्हळ्ळें तुमिंच समजोन घेयात.
आशावादी प्रकाशनाच्या रुप्योत्सवाचो प्रत्यक्ष वा परोक्ष रितिन वांटो जाल्ल्या समॆसतांक हांव परत भोव खाल्तेपणान आनी मानान प्रणाम करतां.
कोंकणिचें सदां बरेंच जांव.
वल्ली क्वाड्रस
(एक कोंकणी चाकोर)
आशावादी-२५ (पयणारी दशमोत्सव विशेस अंक्याचेर बरयिल्लें संपादकीय)
