[संपादकीय - २०] पारंपरीक विमर्सो - एक विचार
ह्या संसारांतल्या रचनें पयकिंत मनीस एक वेगळी रचन, जी चिंतुंक सक्ता, विचार करुंक सक्ता, सवालां करुंक सक्ता; अपले चिंत्पाचेर, आपले विचारांचेर, अपले कर्नेंचेर तशेंच हेरांच्याय. बरे वायटाची जाण्वाय जोडुंक शिक्ता तशेंच बरे वायटामधलो तफावत समजुंक सक्ता. कोणयी मनीस ह्या संसारांत एक्सुरो येवंक वा वचुंक सकाना. ताणें ह्या संसारांत जल्मून येंवचें सयत ताच्या आवय-बापायच्या मिनतेन. तशेंच ताणें जियेंवचें सयत अपल्या-पेल्यासवें; हाकाच संग-जिवीत म्हणचें.
आतां संग-जिवीत म्हणताना सर्व एक सार्के चिंतात वा विचार कर्तात म्हळ्ळो मतलब भिल्कूल न्हय. जशें ह्या संसारांत जितेलेल्या एकेक जीविंक अपलोच म्हळ्ळो मूळ स्वभाव आसता, वर्तन आसता, गूण-अवगूण आसता. देकून कादऱ्या रुकार आंबे जायनांत, वोडा रुपार पेरां जायनांत, पेरा रुकार बेरां जायनांत, पोणसा रुकार बेणसां जायनांत. आतां कोणेंय कसी वा यंत्रां-तंत्रांक गळसून तशें कितेंय करयलें तर ती स्वाभावीक न्हय अस्वाभावीक व असहज प्रक्रिया जाता.
मनीस अपणाक अपूण ’बूदजीवी’ म्हण लेक्ता, मनीस सयत एक सार्को चिंतिना, एकाच क्रियेक एकेकलो वेवेगळे रितीन प्रतिक्रिया दिता. पूण हें स्वाभावीक, सहज प्रक्रिया. एका समाजेंत जियेतेल्या वेवेगल्या कालेतिच्या, वेवेगळ्या चिंत्पाच्या, वेवेगळ्या विचारांच्या मनश्याक एक सामाजीक जवाभदारी म्हळ्ळी आसता, आसुंक जाय. कोण ती पाळता आनी कोण पाळिना म्हळ्ळो वेगळोच विचार. सामाजीक जवाभदारी कित्याक म्हळ्यार, एकल्यान चिंतचें बरें हेरांक अनीत वा अन्न्याय हाडुंक करीत तर तसल्या बरेपणाथावन कसल्याय समाजेक कुसकुटायेचें बरेंपण लाभाना. समाजेंत विवीद प्रकारांचो लोक जियेता, तांकां मनशामोलांपरिंच नयतीक मोलांयी आसचीं अवश्य. आनी नयतीक मोलां पाळचेंच मनश्याचें पयलें मनश्यापण. एका रितीन हीं नयतीक मोलां समाजेच्यो रिती रिवाजी, रेग्रो कायदो जावंक सक्ता.
समाजेंत जियेतलो संगजीवी मनीस खांवचे जेंवचे निदचेशिवाय हेर संग्तेचेरयी महत्व दिता, खांवचें जेंवचें निदचें जितलें कुडीक गर्जेचें तितलेंच मतीक खाण दिंवचेंय गर्जेचें. देकून मनीस संगीत, साहीत, आनी हेर प्रकारार अपलीं तालेंतां रुतां कर्ता. आनी कसलेय ते प्रकार आसुयेता; जांव लोकवेद, जांव जनपद, जांव संसकृती, जांव ध्यन/आध्यात्मिकता; हरेकांत एक नियमीत शिसत आसता, रीत-नीत आसता. जेदनां वेवेगळे चिंत्पाचो मनीस वेवेगळ्या इराद्यान जेदनां ज्यो रिती निती पाळिना वा त्या मनश्यान अपणान बरें म्हण उचारल्लें, अभिव्यक्त केल्लें, समाजेक बरें न्हय, तेदनां थंयचर एका रितिचें माप गर्ज आसता, एका रितिचो अर्सो धर्चें कर्ज आसता, त्या ’बरें’ म्हण केल्ल्या अभिव्यक्तेचेर उज्वाड फांकवन कितें आनी कशें तें ’बरें न्हय’ म्हळ्ळो अर्सो धर्चोच विमर्शक.
विमर्श्यांनी खोडी आसुयेता पूण विमर्शक खोड्यारो न्हय. एका मूळ अभिव्यक्तेचेर (बरवप, संगीत वा हेर...) जेदनां एकलो चुकी सोधुंक सक्ता तेदनां समाजीक नद्रेन त्या चुकिंचेर सुध्राप गर्जेचो जावन उदेता. जेदनां ज्यो चुकी वा ऊण भर्तात, तेदनां मात्र समाजेक तें मूळ रचन उपकाराक पडता. चडताव जावन चुकी/ऊण धाखंवचेंच एका विमर्शकाचें प्रमूक कर्तव्य देकून ’विमर्शक’ एका समाजेक कितलो गर्जेचोगी तितलोच उपकाराचो.
विमर्शक म्हळ्यार कांय वेगळ्याच संसारांत जल्मून आयिल्लो आनी एका समाजेक राकून व्हरुंक ताका हाडल्लो न्हय. जशें हरेक रचणेकार (चित्रकार, साहीतकार, संगीतकार, नाटककार......) वेगळ्या विचारांचो, वेगळ्या चिंत्पाचोगी तेच्चपरीं, विमर्शकयी तेच्च समाजेचो वांटो, तेच्च समाजेच्यो शिरो/नाडी पार्कितलो म्हणतच विमर्सो सयत एक रचन म्हळ्ळें अपूट सत. विमर्शक फकत चुकी/ऊण सोधपी न्हय, एक विमर्शक त्या रचणेकाराच्याकी एक मेट वयर आसून समाजेच्या बरेपणाविशीं परिपूर्ण काळजी आसचो शिवाय दोळे धांपून चुकी/ऊण धाखवपी न्हय. विमर्शक एकाकुशिलें चिंत्पी आसून फकत सांग्तेले न्हय. असले विमर्शे कोणाकच कितेंच उपकार करुंक वा बरेंपण हाडुंक सकानांत. एका विमर्शकाची मूळ अऱ्हता हीच; जोक्तें शिकप (डिग्री/डिपलोमा न्हय), जोक्ती जाण्वाय, जोक्तो अणभव आसुंक जाय जाल्लो. बरें वायटामधलो तफावत पार्कुंक सक्त आसचो.
विमर्शक जेराल प्रकारान लोकामोगाळ जायना, जशें विमर्श्याचें व्याख्यान सांग्ता; 'The expression of disapproval of someone or something on the basis of perceived faults or mistakes.' हें चिंतप पर्नें, पारंपरीक. पूण आयची हकीगत मातशी वेगळी; आजकाल वेळाचो अभाव समेसतांक धोसता जाल्ल्यान एका रचनेकाराच्याकी चडीत अनभव आसून त्या रचनेचेर विमर्सो कर्ची श्याथी आसचे उणें जाल्यात. दुस्रें; एका रचणारान अपलें आवक खर्चून तयार केल्ले रचणेक एकाच खिणान मार्न उडंवची श्याथी एका विमर्शकाक आसता, विमर्सो दोन धारेची तालवार, आनी सगळे त्या तालवारेक बरे उद्देशान गळसितात म्हळ्ळें निघंट ना. तितली प्रभुद्दता आसचे विमर्शक सयत मयलां पयस थावन झळकनांत. विमर्सो म्हळ्ळें हातेर घेवन एका मारांत दोन सुकणीं मार्चें (अपणाक खायस जाल्ल्यांक धुंपंवचें अपणाक खायस जायनासचांक खोंकचें) जालां. अनी कांय प्रामाणीक रितीन केल्लो काल्दो सोड, चिमटिभर विमर्सोयी घेतलो ना. हेच्च कारणांनी पारंपरीक विमर्शे चड करून कोणाकयी खायस जायनांत. ’आधुनीक विमर्सो’ (Modern Criticism) ह्या दिशेन कांय नवेंसांवाच्यो वाटो करून दिता;
’साहितीक आधुनीक विमर्सो’ (Modern Criticism) प्रकारांत मूळ शेवोट तोच; चुकी/ऊण धाखंवचो, पूण रीत वेगळी. पूण हांगासर विमर्शक हात भांदून एकाकुशीन फयसल दिल्लेपरीं उचारिना, बगार पयलें तो अपणाक त्या रचनांत वांटेली कर्ता, त्या रचनेचो स्वाद घेता आनी अपलो अनभव, अपले विचार त्या स्वादाक मेळयताना वाचप्याक एक वेगळोच स्वाद लाभता. देकून विशलेषणां, समीक्षा आयच्या काळार महत्वाचें. जांव तें साहिताचेर केल्लें वा हेर प्रकाराचेर.
साहितीक विमर्सो (व साहितीक अध्ययनां) साहिताचें अध्ययन, मोलामापणी, आनी व्याख्यानां. साहितीक सिद्दांतां साहितीक विमश्यांक चड करून साहितीक सिद्धांताथावन प्रभावीत जावनासता, हें साहित्याचो शेवोट आनी विधानांचें तात्वीक वार्जीक (चर्चा) जाता. ह्यो दोन क्रिया एकामेका संबंधाच्यो तरयी, साहितीक विमर्शक केदनांच साहितीक सिद्धांतवादी जावनासानांत.
वाचपीच उणें जाल्यात, आसच्या थोड्या वाचप्यांक सयत चड वाचुंक नाका वा वेळाचो अभाव धोसच्या ह्या काळार ’विमर्सो’ लोकामोगाळ जावंक सकाना. पूण एका समाजेच्या साहिताक भोव गर्जेचो आनी उपकाराक पडचो म्हळ्ळें सत. विमर्सो म्हळ्यार फकत ’चुकी/ऊण’ धाखंवचो व मूळ रचनेक अपणान उल्टेंच लेकचें म्हळ्ळो जेराल अर्थ उभजला तर ताका अपकव (Immature) वेक्तिंनी जोक्तें शिकप, जोक्तो अनभव नासतां बेजवाभदारेन बरयिल्लें जितलें कारणगी तितलेंच ’अपल्यो चुकी/ऊण’ सुध्रापाक तयार नासचे घमंडी रचनेकार सयत कारण म्हणच्यांत दुभाव ना.
आतां अनभव (Experience) म्हळ्यार फकत प्राय न्हय, शिकप (Education) म्हळ्यार कोलेजी/युनिवर्सिटिंनी जोडलल्यो सर्टिफिकेट्यो न्हय. तर तुमी आतां म्हाका ’विमर्शक/विशलेषक’ जावन तुका कसलो अनभव आसा?’ म्हळ्ळें सवाल करुयेता. तशें पळेल्यार हांव ज्ये कितें कर्तां, खंच्याय संग्तेचो अनभव म्हाका ना. हाच्यादीं जियेल्लो अनभव ना तरयी जियेतां, मेल्लो अनभवयी ना पूण जिणी संप्ताना मोराजय पडता न्हय? एदोळ पंद्रा देशांनी जियेलां तरयी त्या खंच्याय देशांनी ताच्याधीं जियेल्लो अनभव नातलो. मनीस जावन सयत पयलेपावटीं जल्मलां (हाच्याधीं मनीस जावन जल्मोन, जियेवन अनभव ना), अशें ह्या संसारांत हांवें कितेंय केलां तर तें पयलेपावटिंच केल्लें वा कर्चें जावनासा. तुमच्या सवालाक जवाब मेळ्ळी तर तुमी खूश अनी हांव दाधोस.
देव तुमचें बरेंच करूं,
- वल्ली क्वाड्रस [ज्यून २०१८]
[Sompadoki-i - 20] Paromporik Vimorso - Ek Vichar
