[मटवी कथा अध्ययन]: जिणियेंत काणी (कथा) कितली महत्वाची?
जेदनां ल्हान भुर्गें सयत जेदनां व्हड जावन येता आनी समजुंक लाग्ता, तेदनां आजो-आजी वा आवय त्या भुर्ग्याक रातीं निदांवचे वेळार काण्यो सांगची रिवाज भोवशा चडताव जावन आमी सर्वांनी अनभोग केला. सभारांक ह्यो काण्यो जनांगा थावन आयकून, समजून आयिल्लें जावनासा. उपरांत इसकोलांनी सयत दरबसत काण्यांक आमी आयकून, समजून आयल्यांव. जाव्येत चारित्रीक, जाव्येत धार्मीक, जाव्येत राजकीय पूण काण्यांनी आमच्या हऱ्येकल्यांच्या जिण्येंत एका ना एका रितीर प्रभाव घाला तें मात खरें. इतलेंच न्हय, वांजेलांत सयत, जशेंच पर्न्या सोल्ल्यांत तशेंच नव्या सोल्ल्यांत जायत्यो कथा वोपारीं रुपार आमी आयकून आयल्यांव. एका रितीन आमच्या मतिंत ’बरें-वायट’ म्हळ्यार कितें? मनशां मौल्यां कसलीं म्हळ्ळेविशीं मतीक समजासर्कें समजांवची श्याथी काण्यांनी मात्र आस्येता. आमी ल्हानपणार थावन वाचून आयिल्ल्या खंच्याय पत्रांनी काणी नातल्लें चिंतुंक आमकां असाध्य न्हय?.
कोंकणी साहित्यांत जितल्या मापान कविताशेतांत प्रगती जाल्लेतितली प्रगती मटव्या काण्यांच्या शेतांत जाल्ली ना. ह्या दिशेन कोंकणेंत वेवसतीत रितीन जाल्लीं कांय प्रेतनां दिसानांत, अपरूपायेन म्हळ्ळेपरीं थोडीं कामासाळां चल्ल्यांत तरयी, एका अध्ययनाच्या दिशेन वावर चलोंक ना वा भोवशा चल्ला तरयी म्हज्या समजणेंत ना. प्रगतिपर चिंत्पाचो आटोव कर्चो तर, ’काळोकाक दुर्सोंच्या बदलाक उज्वाड पेटंवचें बरें’. हेच्च इराद्यान मटव्या काण्यांनी सयत बदलावण गर्जेची. २००६ इस्वेंत कांय हेच्च इराद्यान आमी ’कथापाठ’ मयन्याळें अध्ययन कामासाळ सुरू केल्लें, पूण कारणांतर आमच्यान तें मुखार्सून वरुंक जाल्लें ना.
आतां कांय धा वर्सां उपरांत परत हें मिसांव मुखारून वर्चें काम हातीं घेतलां. तांत्रीक सवलतायेचो आधार घेवन आमी केल्लें अध्ययन पयणारी.कोम चेर पर्गट जांवच्या ’कथापाठ’ अंकणांत पर्गटतेल्यांव मात्र न्हय, ह्या अध्ययनांत वांटेली जावंक मन आसच्या सर्वांक मायामोगाचो येवकार माग्तांव. कोंकणेंत विंचणार काण्येगारांच्यो विंचणार कथा आमी अध्ययनाक घेतल्यांव तरयी, कोंकणेभायल्या काण्यांक सयत अध्ययनाक घेतल्यांव.
मटवी कथा
चडताव जावन तोंडपाशीं (मौकीक) उचारून आसल्ल्यो कथा, कांय सत्राव्या शेकड्यांत मटव्या काण्यांचें रूप घेवन साहित्यांत अपलोच्च प्रकार रुतां केल्लो म्हळ्ळें इंगलीश साहित्याचें अध्ययन कर्तासतां हांवें समजून आयिल्लें सत. कशें एका कवितेक प्रास, इमाज, रूपकां, अलंकार गर्ज आसलेपरीं, काण्यांनी ती बंधड ना, पूण एक निर्दिश्ट विशय, आनी ती विशय उत्रावंक जोक्ते प्रास आनी त्या पात्रांच्या संभाशणांक जोक्ती भास व्हापार्ची गर्ज आसा. एका निर्दिश्ट विश्याक, संकटाक, संघर्शाक विंचून, काण्येरुपार ताका जोक्तो परिहार वा परिहाराची वाट धाखंवचोच्च एका मटव्या काण्येचो मूल उद्देश. जाव्येता मनरंजन, जाव्येत जिण्ये लिसांव, जाव्येत नैतीक सतां, जाव्येत हेर.. पूण मटवी कथा प्रकार खंच्याय भासेंतल्या साहित्यांत भोव लोका मोगाळ प्रकार म्हळ्ळें खंडीत.
लांभाय: एका मटव्या काण्येची लांभाय कितली आसुंक जाय म्हळ्ळ्याचेर वेवेगळ्या बुकांनी वेवेगळे विचार/अभिपराय वाचुंक मेळतात, शासत्रीय रितीन समजून आयिल्लेपरीं; एक मटवी कथा एका बसणेंत वाचून संपोणक जाय तसली. आतां एक बसणेची आवदी एका वाचप्याचेर होंद्वोन आसा. हांगासर निरिदिश्ट अर्थ हो - उत्रांची बंधडेच्याकी महत्वाचें जावनासा वाचप्याक एका निर्दिश्ट व्हाळ्यांत धरून धर्चेतसली जावनासा. उत्रांनी ही लांभाय मापची तर कांय १००० थावन ४००० सब्धांची मटवी कथा आसुंक पुरो. १००० व उण्या सभदांची मटवी कथा ’मिनी मटवी कथा’ प्रकाराची जाता. पूण मटव्या काण्येंनी सयत मिनी, लांब, असले प्रकार आसात आसतां ७५०० सब्ध पऱ्यांत आसच्यो मटव्यो कथा आमकां वाचुंक लाभतात.
मटवी कथा चड जावन चडीत घुंवडेंक आटपून आसचे बदलाक निर्दिश्ट व्हाळो आटापोन आसता. पूण लांब काण्यांनी वा नवालिका/कादंबरेंनी एक निर्दिश्ट काणी आसता तरयी जायत्या घुंवडेंनी रेवडोन आसता.
एका मटव्या कथा हांतूं आसुंक जाय जाल्ले गूण/लक्षणां:
निरूपण (exposition): मूळ विशय, संभाशण तशेंच परिस्थी आनी प्रमूख पात्रांचेर निरूपण)
अडचण (complication - अडचणेक उभजांवचें घडीत/घटन),
उटवन धरल्ली क्रिया - (rising action - महत्वाची कर्नी)
संकट (crisis - निर्णायक जावंक जाय जाल्लो विशय),
उत्कर्श/संपणी (climax - मूळ/प्रमूख विशय)
संकल्प/ठराव (resolution - परिहार).
एक बरी मटवी कथा जावंक कसलीं घटकां आसुंक जाय?
एक बरी मटवी कथा पांच घटकांक अपणावन आसता; पात्र, निरूपण (Setting), संघर्श (Conflict), कथावसत (Plot) आनी विशय (Theme)
मटव्या काण्येची सुर्वात कशी आसुंक जाय?
१) दृश्य पिंत्रावणी (Scene setting)
२) संघर्श स्थापन (The conflict establishing)
३) रहस्यमय (The mystifier)
४) तिस्रो वेक्ती निरूपक उलयता (The Third Person Narrator Speaks to You)
५) पयलो वेक्ती निरूपक उलयता (The First Person Narrator Speaks)
६) उद्धरण (The Quotation)
७) मिसतेराभरीत (The Puzzler)
मटव्या काण्येची संपणी कशी आसुंक जाय?
१) अपरिपूर्ण रितिची संपणी. (एकदम मटवी तशेंच अनिश्चीत रितिची संपणी - वाचप्याच्या मतिंत तो पात्र कितें करीतगाय म्हळ्ळीं सवालां उभीं कर्ची)
२) नीज जिण्येंत जाव्येत जाल्ली संपणी. (वाचप्याक ही काणी वाचताना काण्येपरीं न्हय बगार नीज जिण्येंतल्या घडितापरीं दिसचे तसली)
३) अछानक रितिची संपणी (वाचप्यान चिंतिनातल्लेपरिंच संपची)
मटव्या काण्यांचे प्रमूक प्रकार
महाकाव्य (EPICAL) रुपाच्यो कथा
साहितीक (LYRICAL) कथा
चालाकी (ARTIFICE) चिंत्पाच्यो कथा
सामाजीक (SOCIAL) चिंत्पाच्यो कथा
गूडाचारी (SUSPENSE) कथा
वैग्यानीक (SCIENTIFIC) कथा
तात्वीक (PHYSOLOPHICAL) कथा
मटव्या काण्यांचे प्रकार (Short story types):
मटवी गद्य (Short prose - मटव्या कथाच्याकी मटवी आसोन, एका निर्दिश्ट स्थितिगतेविश्यांतली काणी)
नीज घटन/घडिताचेर आधारीत कथा (Anecdote): चडावत जावन नीज घडितांचेर आधार जावन बरयिल्ल्यो कथा.
ड्राबेल (Drabble - फकत्त शेंभोर सब्धांच्यो मटव्यो कथा)
काल्पनीक/दंत कथा (Fable) चडतावन जावन मनजाती, जीवी, रचनेंचेर वा सक्तेंत मनशा स्वभावाचेर्ं रूप दीवन लिसांवाभारीत रितीन वेक्त केल्ल्यो कथा)
हास्यात्मक काव्याळ कथा (Feghoot) - विशिश्ट प्रकाराच्यो कथा, काव्यात्मक रितीन अभिव्यक्त जाल्ल्यो पूण हास्यमय रुपाच्यो.
मिनी नवालिका/कादंबरी (Flash fiction) - चडावत जावन एका मटव्या काण्येच्याकी लांब आसचे तसली. निर्दिश्ट रुपार सभदांनी मापुंक साध्य ना तरयी ४००० थावन २०००० सब्धांनी आसची जाव्येता.
फ्ल्याश गद्य (Flash prose) चडावत ५०० थावन १५०० सब्धांनी आसची मटवी काणी. पूण चडावत जावन स्वाभावीक/तुरंत जावन अभिव्यक्ती केल्ली.
चौकट कथा (Frame story - एका निर्दिश्ट चौकट्टा भितर आटापून आसचेतसली काणी - तांत्रीक रितीन तितली सलीस न्हय)
मिनी कथा (mini saaga) फकत्त ५० सब्धांची काणी.
जानपद कथा (लिसांवाभारीत/जाण्वायेन भरल्ल्यो कथा, चडताव जावन पारंपरीक रितिंनी जनांगां थावन व्हाळोन आयिल्ल्यो)
वोपार/नैतीक कथा (Parable) - सुकणीं-सावजां, मनजातिंक आधाराक घेवन लिसांवाभरीत संधेश आटापच्यो मटव्यो कथा.
सांकळ कथा (Short story cycle): एकेक ल्हान कथा जावनयी वेवेगळ्यो कथा आटापून आसच्यो पूण ह्या सर्व काण्यांचो जमो एक मटव्या काण्येतसल्यो जांवचो प्रकार.
स्केचारुपार काणी (Sketch story) - हांगासर स्केतचारुपार अभिव्यक्त केलेली काणी.
मूखचित्र (Vignette -Literature) - चडताव जावन नाटक/सिरियल्सांनी व्हापाऱ्येत जाल्ल्यो कथा. एका निर्दिश्ट पूण भोव परिपकव चिंत्पाक आटापच्यो कथा.
[एपरील, २०१६]
