लवकिक्तायेंत पवित्र्ताय: फ्र. प्रातापानांदा नायक-च्यो अध्यात्मीक कविता (- बा.जेसन पिंटो)
सुर्वातणी
कंकणी भाशेन, भारतीय संवसक्रुतायेक आनी अध्यात्मिक्तायेक एक गिरेसत देणें दिलां. खूब काळा थावन अध्यात्मीक अणभव उक्तवपाचें एक साधन जावन कंकणी भास फुल्ल्या. आदल्या आंच्या भारतीय सांत-कवीं पासून आयच्या ह्या काळाच्या बरवप्यां पऱ्यांत, कंकणी कवितेन मनशाच्या आतंयाचे खल अणभव-अनभग मानडल्यात. ह्याच आधुनीक काळांत, फ्र. प्रातापानांदा नायक, स्ज, एक म्हत्वाचो अध्यात्मीक आनी क्रांतिकारी चिंतक जावन फुडें येता. तो एक जेजुयत पाद्री, शिक्षक, भाशाशासत्री (लिंगुयसत) आनी बरवपी. ताची कविता फकत इग्रजेच्या वर्तुला पुर्ती मऱ्यादीत नां. ती स्रुश्टिच्या रुकांपानांनी, गरिबांच्या कश्टां-अंवारांनी आनी मनशाच्या काळजांमनांनी देवाक सदून आसात. अध्यात्मिकपण म्हणजे कितें? व्हात ईस स्पिरितुालित्य? हाका एक जख्ती जाप फ्र. प्राताप-आल्यो कविता म्हणल्यार अतिताय जांवची नां. तुका सदून वेतालं ह्ये कवितेंत तो आंकां सांग्ता:
तुका सदून वेतालं मंदिरांती,
तुजी वाट राक्तालं दंग्रा तेंगशेरी,
तुजीं पावलां सदतालं तिर्थ्स्थानांनी.
तुजीं उत्रां विंचतालं धरंग्रंथांनी,
तुजी खबर काडटालं आश्रमांनी,
तुजें दर्शन आशेतालं मळबारी.
हाय देवा! वाट चुकली, पावलं गल्ल्यांनी,
तुका देखलो पावसान पंवच्या खंपट्यांनी.
हाय देवा! पावलं निराशितांगेरी,
तूं उलयलो तांच्या मन्या उत्रांनी.
तांच्या कविता पुंज्यांतलीं हीं उत्रां आयकन, ताच्या कवितांच्यो एक मटवो नियाळ तुंचे मुखार दवर्तां. हांवें हाचे चार वानटे केल्यात -
१. अध्यात्मिक्ताय (स्पिरितुालित्य) आनी धरं (रेलिगियोन): एक खाशेलो फरक
फ्र. प्रातापानांदाचें हें धार्मीक साहित्य संजंक, पयलें आमी धरं आनी अध्यात्मिक्ताय हांतलो फरक संजंक खूब गर्जेचें. धरं म्हणल्यार एक सन्स्वथा, नेम-कायदे आनी खेरीत रितिरिवाजी. फ्र. प्राताप आपल्या कवितां वर्वीं हांतलो आंकां भायर येवंक उलो दिता. ताची कविता सांग्ता, धरं म्हणल्यार एक 'आयदन, पूण अध्यात्मिक्ताय म्हणल्यार तांतलें 'उदक'. ताचेर आमी चड भर दिवंक फावो.
फुटको बुडकुलो ह्ये कवितेंत तो आंकां हाचे विशीं सांग्ता:
असतंतेच्ये पल्तडी,
सर्ग म्हजी वाट राक्ता,
असतंतेच्ये आल्तडी,
लक म्हजी सेवा माग्ता.
देवा, हांव करूं कितें?
थकललें जिवीत म्हजें,
व्हरूं हांव फुडें कशें?
कितले दीस जियेंव अशें?
वेर आयललो बुडकुलो?
आसन तो फायदो कसलो?
आज ना तर फाल्यां फुटचो,
मातियेंत माती जावन वेचो.
अध्यात्मिक्ताय म्हणल्यार एक खाशेलो अणभव, जो मनशाक देवाच्या रुपांत जाता. ती फकत धर्माच्या बंदनांनी उरनां. फ्र. प्राताप-आच्या कवितांनी देव फकत एक फात्रांच्या मंदिरांत वा इगर्जेंत रावपी न्यायाधीश न्हय. तो आंचो इश्ट, तो आंचो सांगाती. तो आंच्या भाशेंत, कंकणिंत, आंकां हो एक जिवो देवाचो अणभव दिवंक यत्न कर्ता. ताचें बरवप "धरं पाळपाच्या" परस "लकाची सेवा करून एक अध्यात्मीक जिवीत जियेवपाचेर" चड भर घाल्ता.
२. भक्तिमार्ग: लक-मार्ग आनी तत्व-गिन्यान हांतलो फरक
फ्र. प्राताप-आच्या कवितेची मूळ-खुणा म्हणल्यार भक्ती. भारतीय अध्यात्मीक परंपरेंत, 'भक्ती' म्हणल्यार देवा लागीं आमी जडचें एक मगाचें नातें. हें गिन्यान (क्नवलेदगे) वा तत्व-गिन्याना (प्हिलसपह्य) परस वेगळें. तत्व-गिन्यान देवाक संजंक प्रयत्न कर्ता, पूण भक्ती देवाक अणभवुंक प्रयत्न कर्ता. वाट चुकन ह्ये कवितेंत आंकां तें दिसता.
वाट चुकन तुज्या मंदिरांत पावलां,
आयलां देखून चार गजाली सांग्तां.
चेपलल्यां लकाचीं रुदनां,
जाल्यांत म्हाका तुजीं भजनां.
दुबळ्या लकान सन्सची दगदावणी,
हीच तुका म्हगेली भेटवणी.
फ्र. प्राताप-आच्यो कविता म्हणल्यार एके तरेचीं आयच्या काळाचीं 'भजनां.' तांतूं देवाक संजंक कठीन असो विशय न्हय. तो एक गुरू, इश्ट वा मगी जावन फुडें येता. भक्ती आंच्या काळजाची अध्यात्मिक्ताय. तांतूं भक्त (देवतेे) भटाक वा पाद्रीक मेळनासतानां, फकत लकाची सेवा करुंक वेता.
देव म्हजो गुरू, दिता म्हाका कुरू,
आपयता खुणांनी, उलयता कुर्वांनी,
हान्सयता उल्लासांनी, रडयता उमाळ्यांनी,
शिकयता घडितांनी, जागयता आकांतांनी
३. फ्र. प्राताप-आची अध्यात्मिक्ताय: मनीस आनी स्रुश्टिकेंद्रीत (संयब)
फ्र. प्राताप-आची अध्यात्मिक्ताय मनशापणांत दिसन येता. ताच्या मतान, देवाचें भजन करप म्हणजे मनशाचो आनी संय्ाबचो मग करप, वा स्रुश्टिचो सांबाळ करप. ताच्या भक्ती सभाण कविता पुंज्यांत आसच्या ८५ कवितांच्या रुपान आमी ताच्या ह्या अध्यात्मीक प्रवासाचें अशें वर्गिकरण करूं येता:
१. देवाचो उलो
वंदितां, आयलां हांव, प्रार्थनां म्हजी देवा हांतूं मनीस देवाक सदून आसा म्हणलो संदेश आंकां मेळटा. हांगा मनीस आपलें हांवपण वा अहंकार सडून देवाचे फुडें येता. देखीक, प्रार्थनां म्हजीं देवा कवितेंतल्यो ह्यो वळी:
प्रार्थनां म्हजीं देवा, साधनां तुजी सेवा,
वंदनां म्हजीं तुका, बंदनां तुजीं म्हाका.
काड म्हजो रग, दिवन तुजो मग,
काड म्हजो राग, दिवन तुजो दाग.
काड म्हजें गर्व, हाड तुजें सर्व,
काड म्हजें सळ, हाड तुजें बळ.
२. मनीस देवाचें मंदीर
मनशाची कूड आनी अत्मो हें देवाचें खरें घर म्हण ‘आमी देवमंदीर' ह्ये कवितेंत तो सांग्ता. देव म्हजो गुरू आनी म्हज्या देवा हांतूं तो देवा लागीं एक इश्टागतिचो संबंद दाखयता. तुजें भजन हांतुंत तो देवस्पण (साचरेदनेस्स) आमी मनशाची सेवा करून आनी संयबाची राखण करून, आंच्या जिवितांत देवाक सुवात दिंव येता म्हण तो सांग्ता. ‘आमी देव मंदीर' हांतल्यो ह्यो वळी पळेंव्या:
आमी देव मंदीर, तांतूं देव हाजीर.
आंची जिणी, खाल्ती नेणती, मंदिरांतली जळती पणटी.
मगाळ उत्रां, मवाळ सुत्रां, मंदिरांतलीं
३. खंत आनी दया (एंपाथ्य)
ताची अध्यात्मिक्ताय संवसारांत आसच्या दुखांक वेंगयता. म्हजो देव रडला ही एक खल कविता, जी दाखवन दिता की मनीस दुखी आसतानां देवूय दुखी जाता. मनशा कित्याक भियेताय? हांतुंत मनशाच्या भिरांतिचो परिणाम ताणें सांगला आनी वाचप्याक आत्मीक बळ दिलां. म्हजो देव रडला ह्ये कवितेंत तो अशें म्हणटा:
म्हज्या देवाक केदनां तरी तुमी देखला? म्हजो देव रडतानां ताका तुमी चयला?
सिता अपहरणा वेळार तो रडला, द्रावपादिचें वसत्रहरण जातानां तो रडला, खुर्सार उंकळटाना आंचे पासत तो रडला…
४. संयब आनी जिवितांत दिश्टावो
देव, मनीस आनी संयबाचें नातें, साळकाचें रूप तुगेलें हांतूं भव बऱ्ये रितीन वर्ण्निलां. देखून संयबाची जतन खूब म्हत्वाची हें आमी आंच्या मनांत दवरुंक जाय.
साळकाचें रूप तुगेलें, देखुंक देवा अत्रेक्तां
मेरूं उदकाक तानेता, वास्रूं दुदाक भुकेता,
भुमी पावसाक लालेता, गावपी गिताक आशेता.
५. एकचार आनी मुक्तिसुटका
प्रवासाचो शेवट म्हणजे देवाच्या त्या रुपांत एक जावप. “आमी एक” आनी “हांव आल्तडी तूं पल्तडी” हांतूं मनीस आनी देवा मदलो फरक कसो उणो जाता तें दाखयलां. तुज्या रिणांतली सुटका म्हणजे आतंयाची खरी सुटका वा मुक्ती. हांव आल्तडी, तूं पल्तडी, ह्ये कवितेंतलीं हीं उत्रां हांगा मलादीक:
हांव आल्तडी, तूं पल्तडी, बसन उलंव्या एक घडी.
उतर तुजें अंरुताची धार, नदर तुजी खाल्तिकाये ल्हार.
स्रुश्टी तुजी गाजयता प्रिती, प्रुथवी तुजी जागयता भक्ती.
४. फ्र. प्राताप-आचें कंकणी भाशेक आनी साहित्याक यगदान
फ्र. प्रातापानांदा नायक-आचें यगदां फकत अध्यात्मीक न्हय, तो भाशेच्या वावरांत लेगून दिसन येता. थमास स्तेपहेन्स कंकणी केंद्र (त्सक्क)-चो दिरेक्तर जावन ताणें कंकणी भाशेची सेवा केल्या. भाशेचेर अनीत जातानां तो तितलेच नेटान उलयला. कंकणी भास शाळांनी आनी इग्रजांनी वापरुंक ताणें म्हत्वाचो वावर केला आनी पुसतकां लेगून छापल्यांत. एकदम सरळ सभावाचो फ्र. प्राताप नायक, आपलीं मलादीक जाण्वायेचीं उत्रां दिवन “शिंपियेंतलीं मतियां” वर्वीं यवतुबे-आचेर आपल्या पळेवप्यां मुखार आजून, ह्ये पिरायेर लेगून सतत दवरून आसा. ह्या सगळ्या ताच्या कंकणी वावरांत ताची फकत देवाक आनी मनशाकूच न्हय, पूण कंकणी थन्य आसची ताची भक्ती लेगून ताणें दाखवन दिल्या.
संपवणी
अध्यात्मीक सतां, मनशा जिविताची मलां आंच्या आवय-भाशेंतल्यान आंकां सरळतायेन व्यक्त करुंक जातात म्हण फ्र. प्रातापानांदा नायक-आच्यो कविता आंकां हें दाखवन दिता. जिविताचो संतस, संयबाची राखण आनी देवाक मेळपाची आशा, ह्यो सगळ्यो गजाली एकठान्य हाडून ताणें एक मलादीक साहित्या घडलां. ताची कविता आंकां शिकयता की अध्यात्मिक्ताय म्हणजे संवसार सडून वचप न्हय, पूण संवसारांत आसन देवाचो अणभव घेवप. देव मनशा सवें वसता. कंकणी साहित्याच्या मळार ताचो ताळो एक उज्वाड जावन कंकणी मनशाक सदांच वाट दाखयत रावतलो. साळक कवितेचीं उत्रां सांगन संपयतां:
साळक चिकलांत जल्मता, पूण उदकार तें फुल्ता, देवा पान्याशीं सबता.
देवा कर म्हाका साळक, दी तुजी आत्मीक झळक, पार्कुंची दयवीक वळख.
