कवितापाठ - १५: गझल - (एक अध्ययन)

कवितापाठ - १५

सांज जाली

तुवें येतां म्हळेंय, राकोन राकोन सांज जाली
मोग नासतां वर्सां गळ्ळीं, आतां जिण्येची सांज जाली

गेलो एका सकाळीं, सोधून मोग संसारीं
जिणिंच काबार जाली, तवळ मोगाची सांज जाली

मोळबार एक नेकेत्र उदेलें, तारां मेजतां मेजतां
मधेंच लेक चुकलें, आनी चान्न्याची सांज जाली

सताचा घरांत नितिचें पाकें भांदुंक लागलों
फटीन अशीय धाड घाली, आबळे सताची सांज जाली

काळजांत कितें लासलें, सांग म्हाका तूं ’क्वाड्रस’
गांवार गांव धुंवर उटलो, अशी कविची सांज जाली.

आधल्या कवितापाठांचो विवर

गझलां - एक अध्ययन [- वल्ली क्वाड्रस, अजेकार]

गझलांची चरित्रा:

गझलांची चरित्रा जायत्या बुकांनी वाचुंक मेळता तर‌य गझलांचो चड प्रयोग जाला भारत आनी पाकिसतानांत तर‌य गझलां एका रितिचीं अपुर्भायेचीं कविता. गझलांचीं मुळां प्राचीन्य अरेबीक संसकृतेथावन येतात म्हणचाक जायते दाखले आसात. अरेबीक भासेंत गझल म्हळ्यार स्त्रीयेलागीं/चेडवालागीं उलंवचें. पूण गझलांची सूर‍वात जाल्ली अरेबीक भासेंत न्हंय बगार पर्शियन भाशेंतलीं ’खसिडा’. आनी ’खसिडा’ पर्शिया थावन इरानाक आयिल्लें चडुणें धाव्या शेकड्यांत म्हण धाखले सांग्तात.

’खसिडा’ म्हळ्यार वाखण्णुंचें. चडावत जावन रांयाची, देवाची व मान-मनशांची वाखण्णी कर्चाक कविंनी गळसिल्लें कविताचें मध्यम. खसिडांत चड जावन वाचुंक मेळचो कविताचो रस जावनासा ’भक्तिरस’ (भक्त उचार्णी) तर‌य खसिडांत थोडे प्रकार आसात, तांतलो एक प्रकार ’तशबीब’ - आनी हो विभाग वेळाकातेकीद बदलोन गझलाचा रुपाक पावलो. बर्पारितीर ’खसीड’ आनी ’गझल’ मधें चड तफावत ना, ’खसीड’ ंत दोन वोळिंच्यो शेंबोर वा चड साल/वोळी आस्येता पूण गझलांत चडावत जावन धा-भारांक मिकवोन आसानाये. जेराल रितीन चार थावन सात शेर आसतात. (शेर म्हळ्यार दोन सालांची एक कविता).

भारतांत गझलां:

गझलांचो भांद संगीतासवें भोव लागशिलो, कित्याक म्हळ्यार गझलांनी चडावत बेहेर (मिटर) आसता आनी असोंक जाय, आनी असल्या पंक्त्यांक ताळो बसवन गावंक सलीस. हिंदी पिंतुरांनी ह्या गझलांक नवो जीव भरलो देखून भारतांत ह्यो गझल चड आनी चड लोकामोगाळ जावंक पावल्यो आनी अरेबियांत दिसान दीस उण्यो जावन आयल्यो.

हिंदी पदांनी सयत वेळाकाळातेकीद ह्या गझलांनी वैविध्यता दिसोन आयली. गझलांचा रुपांक, तशेंच सिंतिमेंतांनी सयत जायती बदलावण आयली. चड जावन गझलां उर्दू/हिंदी संसकृतेक ताळ पडता देखून हेर भासांनी, म्हणजे संसकृत, इंगलीश, कोंकणी भासांनी तितल्यो फामाद जाल्यो नांत.

गझल:

गझल म्हळ्यार कितें?

गझल म्हळ्ळ्या सब्धाचो अरेबीक अर्थ असो आसा; "चलियेलागीं वा चलियांविश्यांत उलंवची व वाखण्णुंची रीत". अशें मोगाची उचार्णी कर्ची रीत. पूण गझलांनी ह्या बदल्चा संसारांत अपलीं रुपां बदलून बदलून मनशा जिण्येचा हर‍येका प्रकारांनी ही गझल व्हाळ्ळ्या.

गझलां चडावत जावन आमचा देशांत वाचुंक/आयकोंक मेळचीं उर्दू भासेंत. कोंकणेंत हांचो भोव उणो प्रभाव पडला देखून कोंकणेंत वाचुंक मेळचीं सगळीं गझलां खरीं गझलां म्हण सांगोंक कसट.

गझलांचे वेवेगळे प्रकार;

मटव्यान गझल विशीं समजोंचें तर; गझल म्हळ्यार दोन सालांचा/वोळिंचा कवितांचो जमो. (उर्दुंत ह्या दोन वोळिंक ’शेर’ म्हणतात). पूण दोन वोळिंच्यो हर‍येक जमो गझल जायनां. हें आतां आमी हेर थोड्यो रेग्रो पळेताना समजातेलें. ह्यो दोन वोळिंनी ह्यो सकयल्यो रेगऱ्यो पाळन आसाजय;

मीटर (बेहेर)
रादीफ
काफिया
मतल
मख्त

ह्या सर्वांचो दाखलो दीवंक ही गझल घेव्यां;

तुवें येतां म्हळेंय, राकोन राकोन सांज जाली
मोग नासतां वर्सां गळ्ळीं, आतां जिण्येची सांज जाली

गेलो एका सकाळीं, सोधून मोग संसारीं
जिणिंच काबार जाली, तवळ मोगाची सांज जाली

मोळबार एक नेकेत्र उदेलें, तारां मेजतां मेजतां
मधेंच लेक चुकलें, आनी चान्न्याची सांज जाली

सताचा घरांत नितिचें पाकें भांदुंक लागलों
फटीन अशीय धाड घाली, आबळे सताची सांज जाली

काळजांत कितें लासलें, सांग म्हाका तूं ’क्वाड्रस’
गांवार गांव धुंवर उटलो, अशी कविची सांज जाली.

’शेर’ म्हळ्यार कितें?

दोन सालांचें/वोळिंचें एक कविता. हर‍येक शेर एक स्वतंत्र कविता जावनासा. एका गझलांत एका शेर हाका वर्णुंक वा समजावंक अन्येका शेर‌ची गर्ज ना, वयल्या गझलांत आसच्यो च्यार शेर, च्यार स्वतंत्र कवितां.

शेर‌च्यो हेर रेग्रो:

कसल्याय दोन वोळिंच्यो कविता गझल न्हंय. कित्याक म्हळ्ळें फुडल्यो थोड्यो रेग्रो समजायतात.

बेहेर:

बेहेर म्हळ्यार ह्या दोन वोळिंनी आसचें मीटर. हाका शेर‌चीं लांभाय म्हण्येत. ह्या शेर्ंत आसच्यो दोन‌य साल एकाच मिटराच्यो आसोंक जाय. एक लांब आनी एक मटवी आसानाये. उर्दुच्या वेवेगळ्या बुकांनी ह्याविशीं अध्ययन चलयल्यार चडुणें एकुणीस वेवेगळ्या प्रकाराचीं मिटरां मेळतात. तीं हांगासर वर्णुंक कश्ट तशेंच गर्जेभायलें सयत. कित्याक म्हळ्यार कोंकणेंत हांचो दाखलो आसचो भोव उणो व नांच म्हण्येत. 

मटव्यान ह्या प्रकारांक तीन रितिंनी विंगड कर‍येता;

* मटवें मिटर (मटव्या मिटरांच्यो):
* मीडियम मिटर (मीडियम मिटरांच्यो):
* लांब मिटर (लांब मिटरांच्यो):

म्हळ्यार गझल म्हळ्यार एकाच मिटरांच्यो दोन वोळिंचें कविता.

रादीफ:

हें घझलांनी आसचें भोव गर्जेचें. रादीफ म्हळ्यार हर‍येका दूसऱ्या वोळिंचो अखरेचो सब्ध एक‌च आसोंक जाय. वयल्या दाखल्याक घेतल्यार ’सांज जाली’ ह्या कविताचें रादीफ. रादीफ इतलें अर्थाभरीत आस्येत म्हळ्यार गझलाचें नांव थोडे पावटीं रादिफाचेर आसोंक साध्य आसा.

काफिया:

काफिया एक प्रास‌भरीत सब्ध जो हर‍येका रादिफा फुडें आसोंक‌च जाय. ह्या दाखल्यांत ’जिण्येची’, ’मोगाची’, ’सताची’, ’कविची’ सब्ध काफियाक दाखलो. आनी हो सब्ध रादिफासवें ’जिणियेची सांज जाली’ व ’सताची सांज जाली’... जाता.

मतल:

पयल्या दोन वोळिंचा शेर्ंत अखरेचे सब्द एक‌च आसोंक जाय, म्हणजे पयल्या सालाचो अखरेचो सब्ध आनी दूसऱ्या सालाचो अखरेचो सब्ध एक‌च आसोंक जाय. ’सांज जाली’.

एकाच्च गझलांत एकावर्नीं चड मतल आस्येता पूण त्या सर्व वोळिंक ’मतल’ म्हणानांत बगार पयल्या दोन सालांक मात्र ’मतल’ म्हणतात आनी हेर सालांक/वोळिंक ’मतल-ई-सानी’ वा ’हुस्न-ई-मतल’ म्हणतात.

मख्त:

हर‍येका गझलांत कविचें संभाशण आसता, जांव तें एका चलियेलागीं व अपलेसतकीं. ह्या गझलांत कवी ’क्वाड्रस’ सवें संवाद चलयता. आनी अखरेचा शेर्ंत हें आसचें भोव गर्जेचें. हें कविचें काव्यनाम आस्येत.

मटव्यान एका गझलाचें वर्णन व्याख्यान दिंवचें तर; गझल म्हळ्यार एकाच मिटरांचा दोन वोळिंचा कवितांचो जमो. ज्या कवितांनी ’मतल’, ’मख्त’ आसोन, ’काफिया’ आनी ’रादीफ’ आसता.

गझलांचे थोडे दाखले;

गझल

मर‍णान मांडलो पास ताचेर, स्वास तुटोन गेलो,
जिण्ये आंबरार खर दोनपारां, सूऱ्यो फुटोन गेलो.

राक्तात पारे घरा भंवतीं, आयल्यार ताका मारुंक,
राय म्हजो दिसाक आत्तां, सपणांत भेटोन गेलो.

वर‍सां थावन वोक्ताक वेता, वयजाक नाड मेळ्ळिना,
बायल घरांत रिगोन म्हयन्यान, ताप सुटोन गेलो.

पुंजायलें धन दीर‍वें चिंतून मोराकाळा खायां,
खांवचे आदीं मेलो आतां चोर लुटोन गेलो.

घर बदीक दुडू भांगार सोडतेंत सगळें गेलें,
आतां ऊर‍ल्या बायल फकत, तिकाय लाटोन गेलो.

"कवी मेलवीन उलवंक येता" मांचियेर कोणे सांगलें?’
नाटक देखोंक जम‌ल्लो लोक, पुराय उटोन गेलो.

- मेलवीन रोड्रिगस

गझल

पर्मळ विळास नाकांत चेपून मूस गेलो
मोगाक सलवल्ल्या गळ्यांत गुंतून पास गेलो

मोगाची कविता बरंवच्या आशेन उत्रां विंचलीं
उत्रांक सयरीक घडलिना देकून प्रास गेलो

पावलां तुजिंगो फुल्तीत म्हणोन आंगण झाडलें
नाचोन आंगण मसतून मार्नेमी वेस गेलो

रोसाळ नशेच्या उत्रांक पुंजावन उमो केलो
वोंटांक तुगेल्या पर्न्या वायनाचो ग्लास केलो

मोगाक मर‍णाक कोणेंगी भावड्यान गुंतलें नातें
पांतिये सर्गाक आशेल्ल्या कळ्यांचो स्वास गेलो.

- विल्सन कटील