कथाझर - १०
मारिया
जो.सा.अलवारीस
"कित्याक आपयिल्लेंय सिसीलबाये? सयरिकेचे खबरेकमू? तुज्या नेरीक पुणी सयरीक हाडुंक म्हाका आनी साध्य ना. ताच्या नांवाकच चेडवां आकांतोन लिप्तात. तांचीं व्हडिला दांत खिरलून म्हाका रागान तोंडाक आयिल्लें येटतात! तितलो ’फांकिवंत’ जाला तुजो ’पोली’ पूत. ताका ह्या गांवांतलो कोणच दिंवचो ना आपले धुवेक. विदेशांतलें कोण मेळता जाल्यार पळे".
सिसीलबाय कपालाक हात धाडावन निराशेन सुसकारली. आनी नेरीक दुर्सत म्हणाली,
"म्हज्या सात भुर्ग्यां पयकी हाका एकल्याक मात अन्नडपणाचो बुदी कस्यो आयल्यो. म्हाका समजना दाविदा, तू जाणांय हेर स भुर्गीं वडल्या भेसांक आनी हुद्द्याक पावोन मर्दायेन जियेतात. हाका निमाण्याकच कशी कीड लागली?
निमाणो- पुसून वोतलोल पोळो - म्हणोन कोंडाट्यान पोसतात तशें हाका पोसिनासतां शिसतेन वागयलो जाल्यारी हो कसो पाड जालो? ताका सुद्रावंक हांवें केल्लें सादन कितलें. विबाडलो तो दुडू कितलो! तरी, आक्रेक उरला तो एक काजार कर्चो उपाय तो पुणी ताका सार्के वाटेक हाडीत म्हण भर्वसलेलीं. पूण तेणेंयी एकी चेडूं मकार येवंक भियातामू! दाविदा, दुबळें आसल्यारी फिकीर ना. दोत देणें नाका. कोणी मेळता तर शेवटचें सादन कर्न वेगीं कळय."
***
गरीब आन्न आनी दूव मारिया आंगणांत बसोन मोग्रीं गुंतालीं, ओणिंतल्यान दावीद पाशार जाल्लो दिसलो आन्नाक. ती ताका हाक मारून राववन ताचेकडे धांवली. तोच पयलें उलयलो.
"तुवें आपयिल्लो इरादो कळ्ळोगे म्हाका. उडास आसा. सोदीत आसां. सक्कडी जाय म्हणतात जोडीर आसचें या जोडोंक सकचें चड शिकपी चेडूं. मेट्रीक नापास जाल्ल्या तुजाक कोण हुंग्ता? हां - ’पोली’ जाय लाल्यार कितलेयी आसात. लाकपत्यांचे पूत तेयी! हिप्पिबरी दीसभर भोंवतात आनी तांक्तात तीं पूरा अन्नाडपणां कर्तात. तसलो एकलो आसा, जायतवे?"
"कोण तो?"
"मण्णगुड्डेच्या सिसीलबायेचो पूत."
"तो? हूं- गुणांवंती मारियाक त्या ’पोली’ च्या गळ्याक बांदची गत येवना दाविदाबा. कोणी मेळाना जाल्यार कोवेंताक धाडतां ताका. गुंड्येक लोटिना"
***
’हरयेक मनीस एका खोट्याक बरो करीत जाल्यार, संसारीं आसच्या प्रास दोन वांटे चड बरेपण जायत’ - हें मारियान वाचलेलें एक सांगणें. आतां आवय आनी दावीद उलयलीं तेंय ताका आयकालें. ’तर हांवें एका ’पोली’ बरो करुंक नजोगी?’ - हें ताच्या अत्म्याचें सवाल. म्हाका जेजुची आनी मरियेची कुमक मेळ्ळ्यार जरूर बरो करयेता.’- ताचीच जवाब.
मारिया सांजेर दाविदागेर गेलें. "मामा, तुवें सकाळीं मांयक सांगलोय तो ’पोली’ कोण?"
"तुका नाका बाये त्या सयतान कासताच्या चेड्याची ओळोक!"
"ताका बरो करुंक जायनांगी?"
"जायना देकून तसोच सोडला."
"हांव ताका एक पावटीं पळेवंक अत्रेग्तां".
"त्या सयतानाच्या दलाल्याक? पळेवंक पुणी पिक्या टोमेट्याबरी आसा तो. बुदी मात रसत्यान भोंवच्या सुण्याकी नांत!"
"आसों. म्हाका ताची सयरीक कर मामा, उपकार तुजो!"
"छेट पिसांटा! तो तुका एकाक दिसान पिस्डून उडयत! तुका जीव जड जाला तर दुस्रो उपाय वापार; ताचे सयरिकेन होगडायनाका! आनी म्हाकायी या पात्कांत वांटेली कर्नाका."
"ताका बरो कर्च्यांत म्हजो जीव दगदोन वचनाशें हांव चत्राय घेतां".
"तुजे आवयक सांग. ती ओप्ता तर, आजच लागवन घाल्तां."
***
मारियाचो निर्धार आयकोन आवय आन्ना सगळीच उचांबळ जाली. पूण, क्रमेण चिंतून वोरयताना तिचें मन बदल्लें. चेडो बरो जायत जाल्यार ग्रेसत घरण्यांत चेडूं सुकाक पडत. शिवाय, दोत देणें नाका म्हळां. हाका घराच आंकवार रावल्यारी मेळचें सूक कितें?... तिणे पर्वणगी दिली.
मारिया नेरी संगीं लग्नाक ओपलां म्हळ्ळेलें आयकोन सिसील हिस्पा वर्त्या संतोसान नाचली. उटाउटीं खरार केलें. दोनी पाडतिंच्या संबंदिकांक आनी सयऱ्यांक विस्मित्काय बोगली. ह्या कारयावेळीं. ’चेडवाक जिवेंच सयतानाच्या पिल्याक बांदून दिलें, आन्नान’- म्हणालीं तिच्या पाडतिचीं मनशां एकामेका घुटान अबिपराय उचार्न.
सकाळिंच्या आदेसाक खराराचें कारयें. सांजेर सोवऱ्याक भिरांकूळ मारेकार आवघड जालें. तो आनी ताचे चोवग देडे गम्मात मारुंक गेल्ले ते, पांची जण एकाच (इश्टाच्या) रिक्षांत बसोन येताना, घुंवडेर ते आड पडली. सक्कडी घायेले. नेरी मतिवीण आस्पत्रेंत भर्ती जालो. वांच्ची गोश्टी दुबावाची; वांचल्यारी जीणभर प्रयोजनाक पडचो न्हय; एक पाय कात्रुंक पडता म्हण दिसता" म्हळें दाक्तेरांनी.
सिसील परिपूर्ण पिसांतूर जाल्ल्याबरी मारियाचेर पेटली.
’चेडोच खोटो म्हण लेकलेलें हांवें. ताका बरें कर्च्या निबान आयलेलें चेडूं तेट अवलक्षणाचें! माल्दिसांव हाडलें ताणे!’ आशें तोंडाक आयलेल्यो गाळी येटल्यो. ताचेर शिराप घालो आनी पुताच्या बोटाची मुदी निस्रावन घेवन ती आपल्या कारार आन्नगेर उबली. थंय, आवघडाची खबार नेणासलेल्या आवय आनी धुवेक सणसणीत भाशेन सांगोन, मारियान दिल्ली मुदी तांच्या पायांकडे तिरसकारान उडवन, "म्हज्या पुतान दिल्ली मुदी पाटीं दीगो, माल्दिसांव पडलेल्या! ताका बरो कर्तां म्हळ्ळ्या निबान सयरीक घट कर्न, पुर्तो दीस आकेर जांवच्या बितर ताकाच लगाड काडलोय. काजार नाकाच आसल्लें. ’पोली’ आसोन जाल्यारी ताच्या इतल्याक दीस पाशार कर्न आसतो. पूण आतां? पाय कात्रोन, लंगडो जावन घरांत पडत जाल्यार म्हाका वोज्या वयर जड वोजें जालें! आनी ताची जीणभर गत कितें?" आशें निश्टूरपणीं दुर्सोन उलयली. "वेगीं दी ताची मुदी!" ती बोबाटली.
आन्ना मोड्याक रुदान केल्ल्याबरी जोरान रडताना मारिया रूक जावन मोनेंच उरलें.
"कासाप्प्याच्या दोळ्यांनी एक दुका थेंबो मुणी फुटलोगी पळे!" सिसीलबाय केंडून उलयली.
"तो वांचतालो, म्हुज्या पासत आपायावेणें वांचतलो म्हळ्ळी पात्येणी म्हाका भोग्ताना हांव कित्या रडों? ताका कितें जाल्यारी ताची सेवा ’हांव’ कर्तेलीं. कर्चें हक्क म्हजें; कर्तव्ययी म्हजें. तो खंत करिनाका, मांय."
"थू! म्हाका ’मांय’ म्हणनाका. तें हक इतल्यार आकेर तुका. इतल्यारच इतलें वायट जावन गेलें ’तुज्या’ वर्वीं. फुडें कितें बरेपण कर्तेलेंय अवलक्षणाच्या. तुवें ताची चाक्री कर्ची नाका; ताच्या सुत्ताक लागीं वचनाका वचोंक सोडची ना!. आयचें खरार इतल्यार रद. मान नश्ट भर्ती करुंक जाय तर वकीला मारिपात नोटीस धाड म्हाका. आतां मुदी हिवशीन दी!"
"ताणे म्हाका दिल्ली मुदी तुका दीना. ताकाच दितां" म्हणालें मारिया धयरान.
"ताका तूं कशें दिताय पळेतां!"
***
आन्ना बावडी परिपूर्ण कंगाल जावन पडली. चिंतून आपल्या जांव्याचेर आयलेलें आकस्मीत आन्वार आनी ह्या वर्वीं आपले धुवेच्या फुडारावयर जांवचो मारेकार परिणाम. पूण, मारिया?
ताका ह्या आवघडांत दिसलें देवाचे मजतेचें बोट - काळोकांत जळची वात तसी. हें एक आन्वार व्हय पूण सांगाताच देवाचें आशिर्वादयी. हे पात्येणेन ती धांवली आस्पत्रेक. पूण नेरिची भेट तिका लाबली ना. कारण - सिसील बायेन तिचे विरोद थंय करून दवरल्ली बंदाबसत. तें पयलें; नेरी आजून मतीर नातल्लो तें दुस्रें. सात दीस तिका हीच निरास्पाणाची गत भेटली. जाल्यारी ह्या मधें तिका पेल्यां मुकांत्र मेळ्ळेली बरी खबार ही, - तो सुद्रापाचे वाटेर आसा. पांय कात्रुंक ना. प्लासटारांत घालून खाट्येक बांदला.
आटव्या दिसा बंदबसतेचे वेवसतेंत आत्वें बदलाप दिसोन आयलें तिका. जक्मेदाराच्या कुडाच्या दारार आसल्लो राकवल त्या दिसा नातल्लो. कारण, सिसीलबायेचे तकलेंतलो आकांत उणो जावन, नेरिच्या जिवाची भिरांत, खंत-हुसको आनी दुबाव परिहार जावन, परिगत चाल्तिशी दिसली. मात्र न्हय, तो बरो जाता म्हळ्ळे खात्रेन, ताका स्पेशल सरबारायेची लक्षा दिंवची गर्जे भायली म्हण भोगलें. तीस रुप्याच्या भाड्याच्या स्पेशल कुडांत तो आसा, तांतूं जाय तीं पूरा सवकरयां आसात; नर्सां आनी वार्डबोय बरी सेवा कर्तात तर आपणे आनी घर्च्यांनी दिसां मधें तीन-चार पावटीं येवन वचोन पेट्रोल विबाडचो कित्या? दिसांत एक पावटीं येवन, पळेवन, उलवन गर्जेचो परिहार करून गेल्यार पुरो. चड कोंडाटो केल्यार तो पर्त्यान पाड जायत. आसों एक्सुरोच आपल्या पात्कांचें कर्म भोगून....आनी त्या चेडवाक हाची येदोळच विसर पडल्या आसतेली....आशें समजोन तिणे सांजेर एकच पावटीं येंवचें क्रम सुरू केलें.
त्या दिसा नेरीक दोनपारांचें जेवाण दिल्या उपरांत वोरां आडेज व्हाजता परयांत कोणच कुडा भितर आयलें ना. करेंट बुतांव दांबल्यार ती व्हाजना. व्हडल्यान आपवंक ताका सकत ना. आपयिल्लें कुडा भायर आयकना. ताका कूस पर्तुंक आनी एक घोट उदक दितेल्याची गत ना. आसले कळवळ्यांचे घडिये बितर आयलें कोण? ताची मोगाळी पतीण. आंजाळी मारिया!
"मारिया! मारिया.....!" हात दोनी उसवन, रडकूरयां बोबाटलो तो, भुकेल्लें बाळ आवयक आपयता तशें
"म्हज्या पतिराया!" उदगारीत तें ताच्या उग्त्या हातांत सेर्वालें आनी ताच्या हर्द्यार तकली दवर्न तें रडलें.
नेरीन ताका वेंगेंत घट धरून-
"मारिया, सात दीस तूं कित्या आयलेनांय म्हाका भेटोंक? तुका आशें वेंगचें भाग भोगचे पासतच हांव मर्णाकडे झुजोन जिवंत उरलां मारिया. म्हाका सांडून गेलेंय म्हण चिंतून हांव कळवळ्ळों. म्हाका सोडून वचनाका! हांव तुका सोडिना."
"सोडचें नाकाच म्हज्या पती. सगळो संसार आनी येमकोंड आमचें मदें आड आयल्यारी हांव तुका सोडून वचाना, देवान तुका म्हजे खातीरच जिवंत दवरला. म्हज्या भांगारा!"
"म्हाका ’भांगारा’ म्हळेंय? म्हजे जिण्येंत कोणेंच तशें म्हाका आपवंक ना मारिया" - तो आनिकी पोटलून रडलो. "म्हजी आवय लेगून ’पोली’, ’आन्नाडी’ म्हणताली!"
रडानाका पती आनी म्हाकायी रडयनाका. आमच्या एकवट्या जीवनांत रडोंक कारण दिंवचिंना हांव तुका."
हांगा नेरीन वेंग सुटयली. रडणें जिरयलें. मारिया नीट जालें आपल्या पालवान नेरिचीं दुकां आनी तोंड एकोडें पुसलें; आपल्याच तुवाल्यान ताचें (नेरिचें) नाक पिळून साफ केलें.
"मारिया, तूं आसो, इतलो कोंडाटो कर्ताना कोण तो निरबागी लेगून रडत? म्हजे येदोळचे जिण्येंत हांव भोगुंक नातल्लीं स्वादीक भोगणां आतां बोगलीं, म्हजा आंजा. हांव भागी जालों मारिया! हांव भरो जालों! कुडीन म्हय तर खरोच आतल्यान, म्हाका बरो कर्चें, म्हजें वायट विस्रोन म्हाका एक मनीस म्हणोन लेकचें कोणच नातलें. तरी खोट्याक बरो कर्ची एक पुणी वेक्ती मनशां मदें आसा म्हण तुजा धयरादीक वर्तनान तुवें रुजू केलेंय. तरी मदेंच हें आन्वार म्हजेर भेटल्या उपरांत तूं काजुल्याबरी झळकल्लेंय आणी तशेंच गेल्लेंय म्हण हांव समजाल्लो. आज - फाल्या तूं येवनांय तर हांव ह्या कुडाथावन जिवोच भायर वेतोंना मारिया, तूं कित्या आयलेंनांय?"
"त्या विश्यांत आमी आतां उलंवचे नाका. तुजें सूक-दूक पयलें सांग. तुजी माम्मी येंवच्या पयलें म्हाका हांगाथावन भायर वेची गर्ज आसा."
"आरे! तूं वेताय?" - ताणे मारियाचो हात घट धरलो. " तूं माम्मीक कित्या तितलें बियताय? कितें घडलां तुमच्या मदें? तुज्या विश्यांत ती कितेंच उलयनातल्ली; विचरल्यार विचारुंक म्हाका आडवर्ताले. कित्या, मारिया?"
"तें आतां गर्जेचें न्हय."
"म्हाका तें गर्जेचें आंजा. ती तुजेर निश्टूर जाल्यावे?"
"निश्टूरच न्हय बगार दुस्मान लेगून. तिणे आमचें लगणा-खरार रद केलां. हांव अवलक्षणाचें, माल्दिसांव पडलेलें. म्हजे वर्वीं तुका आवघड जालां म्हण तिणे कारणां दाकयल्यांत. तुंयी तशेंच समजलाय तर म्हाका आतांच सुटावें सांग आनी खरार रद करून म्हाका धाड."
"इतल्याकच तूं आजयी काजुल्याबरी आयलांय मारिया?"
"म्हजो इरादो तो न्हय बगार तुका सुकी कर्चो. पूण तुजे आवयक तें नाका तर--"
"म्हजे आवयन म्हाका सुकी करुंक ना मारिया. कर्तल्याक आडांवचो अदिकार तिका ना. ती हांगा येंव. तिची नीत हांव कर्तां"
"कितेंय कर; ती तुजी आवय. त्या पयलें म्हाका वचोंक दी. ना तर ती येतेच म्हजें मोडें पडत!"
"पडल्यार तुजें मात न्हय, बगार म्हजेंय पडोंक जाय. देकून, ती येतासर तूं हांगा राव."
"मारिया, सबारशें चिंतून रावलें. नेरिचे पासळेक खाट्येर बसोन एकामेकाचो हात मेळवन, खेळवन मसत सूकदूक उलयलीं, नेरिचें आयकोन ताका भुजयलें.
"पूण, खरार जाल्याच दिसा देवान म्हाका ह्या अन्वारांत शेवटायलो कित्या मारिया? आमचो एकवट जांवचो नाकाच म्हळ्ळा उद्देशान?"
"हांव नेणां, राया. तरी हांव समजतां. आमकां कश्टांच्या प्राचितान निर्मळ करून, त्या पवित्र भेसाक फावो त्या परीं आयतें करुंक."
"समा. हांवें केल्ल्या अन्नाडपणां पासत म्हाका हें प्राचीत फावो. ते नद्रेन हें आवघड न्हय बगार देवाचें आशिर्वाद".
तेदाळाच सिसीलबाय. तिचो वकील पूत, सून आनी ओळकेदारां ओट्टूक स जणां बितर सरलीं. मारियाक पळेल्ल्या फरा ती एकदम विकारली आनी उचांबळायेन म्हणाली-
"हेत माल्दिसांव पडलेल्या ! हांगायी आयलांयगो, माट कर्च्या आवलक्षणाच्या! निकळ भायर"
"माम्मा" म्हणालो नेरी नीदल्ल्या थंय थावनच. मारियाचो हात सोडिनासतां. "तूं कोणाकडे कोणा हुज्रीं आसोन उलयताय तें पयलें समा चिंतून मागीर उलय."
"कोणाकडे उलयतां तें तुका मागीर सांग्तांरे. पयलें तें निकळों हांगाथावन. ऊटगो, अवलक्षणाच्या आनी नपंयच जा." आशें म्हणोन सिसील ताचेर जुलुमायेक येताना-
नेरी उटोंक तांकानातलें तरी मारियाक आधाराक वेडकोळोन नीट बसलो आनी, मारिया भोंवतणिचो वेडकोळ सोडिनासतां, ताच्या भुजावण्यान आवयकडे म्हणालो-
"माम्मा, म्हजे पतिणेक ह्या परीं हल्कून फर्मांवचो अदिकार तुका ना; हक त्या पयलें ना. बरयान, आवय भाशेन उलयतायवे, राव. ना तर. तुंच निकळ भायर!"
"हूं तुजेर मारेकार अन्वार हाडचें हाडून वयल्यान तुजें मनयी म्हजेर उपराटायलेंगी ह्या शूर्पनकीन? आतां निदे; चडीत उलयनाका. तुजी नीत हांव मागीर कर्तां."
"नीती तर्फेन म्हाका उलवंक आसा तें आतांच उलयिल्ल्या बगार हांव निदाय ना; तुका उलवंकयी सोडिना. बरयान आयक;
"म्हजे जिण्येंत तुवें म्हाका केल्याय तें उपकार दोनच; पयलो, - म्हाका भुंय घाल्लो; दुस्रो, - मारियाची सयरीक बांदल्लो. ह्या मदल्या म्हजा तेवीस वर्सांनी तुवें म्हाका कांय्ंच बरेपण करुंक नांय, तुज्या हेर भुर्ग्यांक केल्ले बरी. शिरोतेर वाडताना, ’नाका, नाका म्हणोन हात आड धरल्यारी दोय भर चडच वाडतात तशें, देवान तुजे उतर प्रायेर म्हाका तुज्या उदारांत रचलो. तुवें कितें केलेंय? शिरोतेर चडीत वाडलेलें शिरोते समेत भायर मुट्टाळाचाक उडयतात तशें म्हाका बाळपणार आयाचे ताबेंत उडयलेंय. तिणें म्हाका बाटली - दुदान वागयलें. म्हाका चार वर्सां भर्चा पयलेंच शिकपच्या निबान बोर्डिंगाच्या जयलांत भर्ती केलेंय. थंय आसात चडावत आवयचो मोग नेणासचे ’पोली’. हांवी तांचाबरीच जाल्लों माम्मा; म्हजेच खरे मसतेन न्हय. पळे जशें आज मारिया म्हजे सर्शीं बसोन मोगान सूक-दूक उलयलें तशें तुवें म्हाका लागीं बसवन उलयिल्लो धाकलो आसावे? म्हजे कश्ट चिंतून हांव व्हडोल मारिया मुकार रडलों. तुज्या मुकारयी रडलेले धाराळ द्रश्टांत आसात. तरी, आज मारियान म्हजी दुकां ताच्या तुवाल्यान पिळ्ळें. तशें तुवें एक पावटीं पुणी पीळल्लो उडास आसावे? तुका? ताणे म्हाका ’भांगारा’ म्हण कोडाटो उचारलो. पूण तुवें म्हाका कसल्या नांवांनी केंडलेंय ताचो उडास आसतलो तुका. आज हांवें जेजुचे मायेचें ’मरियेचें’ नांव कितल्यागी वर्सां उपरांत ’मारियाक’ आपंवच्या निबान उचारलें. पूण तुवें म्हज्या तेवीस वर्सांनी एक खण तेर्स पुणी शिकवन ’तें पवित्र नांव’ म्हज्या तोंडांत घोळशें केल्लेंयवे? आज म्हाका मारियान वेंगून, भुजवन, बरी बूद सांगली तशें तुवेंय केल्लेंय जाल्यार हांव ’पोली’ जातोंवे? तुवें आवयपणाची कर्ताव्यां म्हजे थंय पाळ्ळ्यांय म्हण ह्या जम्या मुकार रुजू कर; मागीर मारियाक हांवच भायर धाडतां केदोळ परयांत तूं रुजू करुंक सकनांय तेदोळ परयांत अमकां मेकळांवचो अदिकार कोणाकच ना."
सिसीलबाय कदेल पळेवन ताचेर बसली आनी रडली आपलीं पात्कां ओळकोन.
