विमर्श्या लेखन - ६
२००३ - २००४ वरसा कोंकणेंत परगट जाल्ल्या प्रमूक च्यार कविता संग्रहांचेर ’वाट’ (मेलवीन रोड्रिगस); ’कयद्याच्यो कविता’ (एच्चेम); ’व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या’ (आंडऱ्यू एल. डी’कुन्हा) आनी ’कटपुतळी’ (वल्ली क्वाड्रस) बुकांचेर विमर्शात्मन नदर भंवडावन केल्लें वसतुनिषट (objective) लेखन.
मेलवीन पिंटो, नीरुडे
आयचें कोंकणी कविता शेत - एक दीषट
थोड्या तेंपा आदीं साहिती एडवरड नज्रेतान, सद्द्याक कोंकणी भाषेक आनी साहीत शेताक हो सुग्गेचो काळ म्हळ्ळें थरावळ रितिंनी सारकें. एके रितिची क्रांतीच कोंकणेंत आज चलोन आसा म्हळ्यार चूक जांवचिना. कोंकणी काऱ्यीं, संवाद, भासाभास चडल्यात. सभार वरसांनी परगट जावंक नातल्ले तितले बूक पाटल्या थोड्या वरसांनी परगट जाल्यात. कोंकणेच्या फुडाराविशीं खंत, अकलास आसल्ल्याबरीच कोंकणेंत चडीत पत्रां, चडीत केसेटी, नाटक आनी फिल्म सयत येवन आसा!
कोंकणी कविता शेताकय हो एक सुग्गेचो काळच सय. कविता पाठ, कविगोषटी चडोन आसात. गलफांत कविता शेताविशीं चडीत हुसको आनी मोग दिसोन येता. चड कविता संग्रह परगट जाल्यात. पाटल्या तीन वरसांनी कन्नड लिपियेंतले कोंकणेंत सुमार बारा कविता संग्रह भायर आयल्यात - म्हळ्यार वरसाक च्यार.
कविंचो संकोय चडला. नवे नवे, सिंतिमेंताळ तितलेच तार्कीक, मार्मीक आनी सूक्ष्म, आशावादी आनी निराशावादी; पूण चडताव गंभीर, कवी कोंकणेंत फुलोन आसात. कन्नड भाषेंत पळेया - थंयसर आजय कवी म्हळ्यार लक्ष्मी नारायण भट्ट, जी.एस. शिवरुद्रप्प, वेंकटेश मूर्ती आनी चेन्नवीर कणवी. हांची सरवांची प्राय पांचाटांक उतरल्या. तरने कुळियेंत ह्या कविंक समान रांवचे भरवश्याचे कवी कोणय दिसनांत. सिद्धलिंगय्य, बरगूरू तसले दलीत-बंडाय कवी आज राजकीय कवी जाल्यात. तांच्या कवनांनी अधिकारशाही वेवेसतेक फुगारन घेटे जाल्लीं भोगणांच दिसतात शिवाय दणसल्ल्यांचें दूक व्हाळचें दिसना. इंगलीष भाषेची गतय तीच! इंगलिषांत लिकचे आयचे प्रबुद्ध कवी कोण म्हण विचारल्यार बोट जोकुंकय कोणय नद्रेक पडना. एज्रा पांवड, टी.एस. इलियेट तसले नांव वेल्ले कवी मरोन आतां २०-३० वरसां जालीं. तांचे उपरांत प्रबुद्ध म्हणचो कवी इंगलिषांत दिषटीक पडना.
देकूनच कोंकणी कविता शेताक हो सुग्गे काळ म्हण सांगल्ल्यांत व्हडपण कांय ना. कोंकणेचे व्हड अमर कवी लुवीस मसकरेञ, चाफ्रा, मरिदास, रान उद्यावर आनी आजून लिकचे म्हालघडे कवी जे.बी. मोरायस आनी जे.बी. सिकवेरा हांणी झरयिल्ली वाट धरनच चमकल्ल्या नवे पिळगेच्या कोंकणी कविंनी आज तांच्याच खाशेलेपणांत अस्मितायेचें काव्यें भायर हाडचें देकोन हरएका कोंकणी कविता मोगीन दाधोस जांवचें वाजबी.
२००३ - २००४ वरसा कोंकणेंत परगट जाल्ल्या प्रमूक च्यार कविता संग्रहांचेर ’वाट’ (मेलवीन रोड्रिगस); ’कयद्याच्यो कविता’ (एच्चेम); ’व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या’ (आंडऱ्यू एल. डिकून्हा) आनी ’कटपुतळी’ (वल्ली क्वाड्रस) खोलायेन दीषट घालन प्रसतूत कोंकणी कविता शेताची परिगत कसली, फुडार कसलो तें तज्वीज करचें प्रेतन ह्या लेकनांत करतां.
नवोदय, नव्य, नव्योत्तर प्रभाव:
आमच्या कविंक हेर भासांच्या विशेस करन इंगलीष आनी कन्नड, साहित्यासवें संपर्क आसा म्हळ्ळें तांचेर त्या साहित्याचो पडला तो प्रभाव देक्ताना कळता. नीज जावन पळेल्यार कन्नड कविता शेताक इंगलीष साहित्याचो, थंयच्या चळवळेंचो प्रभाव बर्पूर पडला. इंगलिषाच्या ’रिनेसान्स’ चळवळेचो प्रभाव कन्नडांत ’नवोदय’ चळवळेक कारण जालो तर, ’मोडर्निसम’ आनी असतित्ववाद ’नव्य’ क्रांतेक मूळ जालो. जाल्यारी प्रगतिशील आनी दलीत-बंडाय कविंनी आपले मातियेची मूर, आपल्या मनशांचीं भोगणां, सिंतिमेंतां वेक्त करचें प्रेतन केलें.
मेलवीन रोड्रिगसाच्या ’वाट’ आनी एच्चेम्माच्या ’कयद्याच्यो कविता’ संग्रहांनी असल्या चळवळेंचो बळवंत प्रभाव दिषटीक पडता. तरिकी कवी मेलवीन रोड्रिगस आपली विमरशा नदर बोवच चड प्रयोग करता. नव्योत्तर प्रभाव ताचेर पडल्ल्या तितलोच तो नव्योत्तर रिती-रिवाजिंची ठिका करता. आज जागतीकरण आनी नव्योत्तर चिंत्पा लागशिलो बांध आसा. नव्योत्तर चिंतप - जागतीकरणा धरमान घडोन आसात त्या अनाहुतांची खरी ठिका करिनासतां, खावगे संसकृतेक इंबू दिंवचेबरी आसा. देकूनच कवी मेलवीन रोड्रिगस हे वाटेथावन आड वचोन आपलीच वाट झरंवचें प्रेतन करता आनी ते दिशीं सुफळय जाला.
नव्य आनी नवोदय चिंत्पाचो चडीत प्रभाव कवी एच्चेम्माचेर पडला. चिंत्पा गुंडायेंत मेलवीन रोड्रिगस आनी एच्चेम एकाच स्तरार रावतात. पूण एच्चेम संसाराचीं ’पात्कां’ चडीत वेयुक्तीक रितीन घेता तर मेलवीन एक मेट पयस रावोनच ठिका करता. ’विनती’ कवनांत एच्चेम असो रडता:
"केन्नांय असो उजो पेटयनाकात
मासां भाजतात, रग्तां पेट्टात - बोबेक
शेर लुटताना, पिराण लज सांगाता लुटतात"
एच्चेमाचो जिवो जिवो अनभोग हांगा भाजोन वास उटयता.
ताचो ’मोगय प्रबुद्ध. त्या मोगांत जडाय आसा, जवाब्दारी आसा. बेंद्रे, के.एस.न. - च्या कवनांनी व्हाळता तसलो मोग तो:
"शिताच्या हर घासांतगो स्वाद तुज्या हाताचो
आमोरेचे घांटिंत नाद तुज्या पाचव्या कांकणांचो
मेजा कोनशार तुटोन पडल्लो बाज्वे बुतांव तुजो
साक्षेक ऊरल्या अळणी पेजे नीस मोडके थळांत" (तुजेवीण)
नव्योत्तर प्रभाव आंडऱ्यू एल. डी’कुन्हाचो कविता संग्रह, ’व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या’ंत दिषटीक पडता. नव्योत्तर संस्राची असहजता, आदर्शवाद इत्यादिंची झळक थंयच्या थोड्या कवनांनी आमी देक्येत. तरिकी सूक्ष्म संवेदन आंडऱ्यूची सकत.
सांकेतिकता:
कोंकणी कविता शेत आज चडीत गिरेसत दिसोंक आन्येक कारण, थंयसर वापर जाल्लो प्रतिमां, संकेत, रूपकांचो प्रयोग. एक कविता आमकां आवडचे थंय हांचो पात्र विशेस आसा. नव्य, नव्योत्तर साहित्यांतय प्रतिमां, संकेतांचो वापर चड. अशें तो प्रभाव कविंक बरयाकच पडला. मेलवीन रोड्रिगस बळवंत संकेत वापरन जोक्तो अर्थ भायर हाडच्यांत शाणो. ’वाट’ कवनाचीं ’टयरां’, ’जोगफोल्स’, ’रेंवेचे कण’, ’झूज’ ताणे वापरल्ले मजबूत संकेत. ’देवा म्हज्या’ कवनांतल्यो थोड्यो पंक्ती अश्यो व्हाळतात:
"मनशा उतर कोडू घरो
काळीज फात्रा मुरो
घेंवचें जाल्यार सगळेंय आसा
मायामोगाक मेरो"
फकत तीन प्रतिमां वापरन कांटभर अर्थ उसकायता तें!
’कांकणां गल्लेंत’ कवनांत एच्चेम ’कांकण’ एक मार्मीक संकेत कसो करता. ’कटपुतळी’ संग्रहांत वल्ली क्वाड्रसान बोंबीं, सर्कस असले बळवंत संकेत वापरन तीक्ष्ण कवनां गुंतल्यांत. आंडऱ्यून वापरल्लो ’नीद’ संकेत चडीत चिंत्पाक इडें करन दिता.
असतित्ववाद:
कोंकणी कविता शेतांत सद्द्याक व्हाळो आसा त्या नवीन ल्हाराचें आन्येक मुकेल लक्षण, कवीन आपणाकच सोधुंक करचें प्रेतन! एके रितीं असतित्ववादाचो प्रभाव हो. कवी चड आनी चड आपणाभितर वेता; आपल्या असतित्वाक, जिण्येक अर्थ, शेवोट सोधुंक चडपडता.
’हांव आनी तो’ कवनांत कवी आंडऱ्यू आपणा भितरच एका आदर्श वेक्तीक रचता. आपूण त्या आदर्श वेक्तिपरीं जावंक ना तें दूक एके वाटेन तर ताचे उंचायेक पावजे म्हळ्ळें हटय कविलागीं आसा. पूण आपणाकच आपणें आजून संपूर्ण देकोंक ना तें आडूक सतय (’गुंडायेथावन’) ताका कळीत आसा.
वल्ली क्वाड्रसाचें ’हांव, हांव न्हंय’ कवनय हेच कालेतिचें. ह्या क्रूर संसारांत आपूण कृतक जिणी जियेतांगाय, परिगतिथावन पोळापोळ घेंवच्या खातीर विवीध रुपां घेतांगाय म्हळ्ळे दुभाव कविलागीं आसल्ल्यान तो अशें आपल्याच असतित्वाक सवाल घालून ’हांव, हांव न्हंय’ म्हणता!
एक्सूरपणांत अर्थ सोदच्या कवी एच्चेम्मान लीकल्ल्या थोड्या कवनांनी आपणा भितरच देवोंक केल्लें प्रेतन दिसोन येता. मेलवीन रोड्रिगसाच्या थोड्या स्वगत कवनांनय कवी स्व-विमरसो करता; आपणें चमकल्ल्यो वाटो सारक्योगी म्हळ्ळें तज्वीज करता!
आपापले जिणियेक, असतित्वाक सवालां घालन विमरसो केल्ल्या कविंनी आपले जिणिये धोरण स्पषट केलां. असतित्ववादाच्या वायट परिणामांक वोळग जायनातल्लेबरी ते जाग्रूत रावल्यात. तेंच तांचें व्हडपण!
सामाजीक हुसको:
हांगाच्या चारयी कवीं थंय सामाजीक हुसको भरोन वोमताता. कवी जाल्ल्याक आसजे जाल्ली जवाब्दारी ती. ताणे फकत असंगत उरोन, सिंतिमेंताळ जावन एक्सुरोच आसल्यार तसल्या कविंद्वारीं वाचपीय चड सिंतिमेंताळ जावन विमरशात्मक नदर आपणायनासतां ऊरचो आपाय आसा.
कवी मेलवीन आनी आंडऱ्यू झुजाचीं, जागतीकरणाचीं क्रूर दृश्यां देकोन तांचेद्वारीं जाल्लीं अनाहुतां देकोन कळवळतात आनी बळवंत हंकारी राश्ट्रां वयर उत्रांचें, भोगणांचें ’झूज’ मांडतात. कवी वल्ली क्वाड्रस आपल्या भोंवतिंच्या हिपोक्रितां वयर झूज मांडता आनी एच्चेम्माक श्हेरांनी पळयिल्ल्या भिरांकूळ दृश्यांनी धको जाता, संसकृतेचेरय जावन आसचो हल्लो पळेवन तो कळवळता.
हे चारय कवी प्रबुद्ध जावन फुल्ल्यात. एका तेंपार कोंकणी कविता म्हळ्यार तेल्त्या मोगान घेटे जाल्लीं भोगणां मात्र तर, आज कविंची दीषट विशाल जाल्या. तशें म्हण ’मोग’ ना म्हण न्हंय. ताची व्याप्त विसतारल्या. हांगाचो मोग परिपिकायेचो, जवाब्दारिचो मोग. सामाजीक हुसकोय एके रितिचो मोग.
पूण आमचे कवी निरास कित्याक?
हे चारय कविता संग्रह एका उस्वासान वाचून काडल्या उपरांत हें सवाल सहृदयीक धोसता. हरएका संग्रहांत निरास भोगणां विशेस आसात या करूण रसच चडताव कवनांनी उसकेता. नव्य, नव्योत्तर ल्हारांचो वायट प्रभाव होगी कळना. आमचे कवी चडताव जिण्येची एकच कूस पळयतातगी म्हळ्ळी भिरांतय दिसता.
’वाट’ संग्रहांत कितली गुंडाय आसागी, ते गुंडाये थावनच दूक उटोन येंवचें दिसता. जावंक पुरो, कवीक जाल्ले अनभोगच तसले आनी कविता माध्यमा द्वारीं ताणे आपल्या दुकाळ, विकाळ अनभोगांक उत्रां, भोगणां भरशिल्यांत. जाल्यारी हांगासर निराशेंत कवी भरवसो देकचें प्रेतन करता म्हळ्ळी गजाल समाधानाची.
’कयद्याच्यो कविता’ संग्रहांत चडताव कवनां चड दुकाळ आनी निराशादायक दिसतात. पूण कवीन त्योच संग्ती कवनांचें बळ कशें केल्ल्यान कवी जिकला.
आंडऱ्यूचो ’व्हाळो’य करूण रसान भरोन व्हाळता. नवोदयाचो जाय पूरतो प्रभाव ताचेर आसल्यारी ताणे चडीत संभ्रम कवनांनी आचरुंक ना. पूण ’व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या’ कवनांत प्रकृतेचो विशिषट संभ्रम आसा.
वल्ली क्वाड्रसाच्या बंडायाक मूळ कारण निरास शिवाय हेर कितेंच न्हंय. ताच्या भोंवतीं घडचीं अतरवणां पळेवन कवी धंडळ्ळा, निराशी जाला आनी अशें बंडाय चिंतप ताचे थंय जागें जालां. तरिकी ताच्या कवनांच्या निराशे मधेंय ताचो एक ’हुसको’य जाहीर जाला.
वयर उल्लेक केल्ल्या कविता संग्रहांनी संभ्रमाचीं, संतोसाचीं कवनां नांतच म्हणचें न्हंय हांवें. थंयसर जिणियेच्यो दोनय खुशी समान रितीं वेक्त जावनांत म्हळ्ळो आक्षेप म्हजो. कवी जाल्ल्यान हर एक घडी जाग्रूत रावजे जाल्ली गर्ज आसा. नांतर, एकेच कुशीक मालवोन थंयसरच विशेस त्रप्ती जोडुंक अत्रेगोन संसार विसरचो या चड आनी चड निराशावादी जांवचो अपाय आसा.
कन्नड कवी बेंद्रे सांग्ता:
’रसवे जनन
विरस मरण
समरसवे जीवन"
रस, विरस दोनय मेळ्ळ्यार मात्र समरस. ’एक घूट: नवरसय मेळतीत तर समरस बोवश्या कषटांचें जांवचें ना. कोंकणी कविता शेताक बरोच फुडार आसा. पूण आमच्या कविंनी संसार वसतुनिषट (objective) रितीन पळेंवचें प्रेतन मातशें चडयजे. आमच्या कविंचें बरें जांव!
[हें विमर्श्या लेखन ’राकणो’ हाफ्त्याळ्याचेर पर्गटलां]
