कवितादायज - २: मज‌रू सुल्तान‌पुरी

कवितादायज - २: मज‌रू सुल्तान‌पुरी

नीज नांव : इस्रार आह्मद हुसेयन खान

जल्म : १ जुलाय १९१९ (सुल्तान‌पुरांतल्या गंज‌हडी, यू.पी.)

मरण : २४ माय २०००

कवी : उर्दू, भ्होज‌पुरी

जाणा आस‌ल्ल्यो भासो : उर्दू, पर‍शियन, अरबीक

शिकाप : उनानी कोलेज (इलाहबाद विध्यालय) लखनो (१९३८)

वळोक:

बरयिल्लीं पदां/कविता/गझल : ८०००

लिखणेनांव मज‌रू म्हळ्यार ’घायेल्लो या दूःख खेल्लो’.

प्रशसत्यो :

फिल्मफेर प्रशसती "दोसती फिल्माचा पदांखातीर" (१९६४).

गालीब प्रशसती (१९८०). इकबाल सम्मान (१९९३).

२५ वी दादासाहेब फाल्के प्रशसती (१९९४).

मज‌रू सुल्तान‌पुरी पयलो ’दादासाहेब फाल्के प्रशसती’ अपणायिल्लो फिल्मी पदांचो कवी. तशेंच मध्य प्रदेश सर्काराथावन ’इकबाल सम्मान’ प्रशसती, महाराश्ट्र सर्काराथावन ’संत ग्यानेश्वर पुरसकार’, तशेंच महाराश्ट्र राज्य उर्दू अकाडेमी थावन अपल्या उर्धू गझलांक प्रशस्थी हाणें आपणायली.

वावर :

मज्रू सुल्तान‌पुरिची पयली आनीं एक‌च फाय्स जाल्ली गझल म्हळ्यार ताचा सत्रा वर्सांचा प्रायेर (१९५६ इस्वेंत) छाप‌ल्ली ’मशाल - ई - जान’ जावनासा. उपरांत ही जायत्या भासांक आणकार जाली.

हाणें तिनशांवयर (हांतूं चडताव हिंदी आनीं तीन फ಼िल्मां भोज‌पुरी भासेंतलीं) फ಼िल्मांक आट हजारांक‌यी मिकवोन पदां/गितां लिखल्यांत आनीं हांतलीं थोडीं फ಼िल्मां;

अभिमान, सी.ऐ.डी, दसतक, दोसती, हम किसिसे कम नहीं, जेवेल तीफ಼, मिसटर. आंड मिस्सस ५५, नौ दो ग्यारा, कयामत से कयामत तक, शाजहान, सुजाता, तीस्री मंजील. ’मज्रू’ म्हळ्ळ्या सब्दाक उर्धू भासेंत ’घायेल्लो’ म्हळ्ळो अर्थ जाता.

सूर‍विले दीस :

उत्तर प्रदेश राज्याचा अज಼म्गरांतल्या सुल्तान‌पुरांत अस्रार हुसेयन खान एका पोली कान्स‌स्टेबलाचो पूत जावन जल्मालो. इलाहबाद विध्यालंत [उनानी कोलेज] हाणें वक्तां शासत्राचें शिकाप (१९३८) तशेंच हाचेसवें पर‍शियन भास शिकलो तशेंच उर्दू, अराबीक भासोय शिकलो. कोलेजिचें शिकाप जावन प्राध्यापकाचें काम कर‍चा इराद्यान अपलें शिकाप जोडलें मात्र न्हय एक वरस पर‍यांत प्राध्यापक जावन ताणें काम्ंय केलें. ताची वोड कविता जाल्लेनिमतीं कविता शेतांत भांगार पिकंवचाक ताणें अपली व्याप्त‌च सोडली. तवळचो ताचो आदर्श कवी जावनासचा जिगर मोरदाबादी हाचा मार्ग‌दर्शनाखाल लिखलेलीं.

सूर‍विल्ल्या दिसांनी बोंबोंयत १९४५ इस्वेंत साबू सिद्दीक कोलेजिचा मैदानार आसा केल्ल्या कवितागोषटिंत वळकेचो जालो.

१९४७ त पाकिसतान आमचा देसांतलो मेकळो जातेच्च स मयने कसल्योच चटुवटिको जाल्योनांत. उपरांत संगीत निर्देशक नौशाद हाचा निर्देशकपणाखाल तो बोंबोय आयलो आनीं दिलीप कुमार - नर्गीस हांचा अंदाज फ಼िल्माक पदां लिखलीं.

जैलांत एक वरस :

हेच्च वेळार मज्रू सुल्तान‌पुरी अपल्या राजकीय चटुवटिकांनी परत खबरेर आयलो. प्रोग्रेस्सीव रायटर्स असोसियेशन (PWA) हाचो एक सांदो जावनास‌ल्लो आनीं तवळचा कोराई देसाय सर्काराचे क्रोदाचे दोळे हाचेर पडले. मात्र न्हय हाचेर खैद वारंट आयिल्लेंच तो सुमार एक वरस म्हणासर लिपोन उरलो तर‌य अपल्या अन्येका सांगाती ’सज्जद जाहीर’ हाका खैद केल्ल्याक प्रतिभटन दीवंक आसा केल्ल्या कार‍यांत वांटेली जालो आनीं थोडीं आक्रोशाचीं गझलां वाचून लोकांक उद्रेकीत केलें.

हाचो खास मित्र जावनासचो अन्येक ख्यात उर्दू कवी मानेसत नूर पार्कर अशें सांग्ता "त्या वेळार सर्काराविरोद या सर्कारी नितिंविरोद जावन कविता, पदां, चुटुकां सभार बरयताले तर‌य तीं गझला रुपार बरंवची अपरू श्याथी मज्रू सुल्तान‌पुरीक मात्र आस‌ल्ली"

आनीं असल्याच गझलांक लागोन पोलिसांनी हाका खैद केलो आनीं बैकला जैलांत एक वरस पर‍यांत कुडायलें. ह्या उपरांत हाचा साहितीक चटुवटिकांक हजार फांटे फुटले, तवळचे ख्यात निर्देशक कमल अम्रोहिसवें ’दायरा’ तशेंच गुरू दत्त, ओ.पी.नय्यर असल्या ख्यात निर्देशकांचे वावर केला.

१९४९ इस्वेंत ए.के.कर्दार हाचा ’शाजहान’ फ಼िल्मांत धांतल्या आट पदांक उत्रां मज्रू सुल्तान‌पुरिचीं. ’शाजहान’ फ಼िल्मार पयलें अपलीं कविता पदां रुपार फ಼िल्माचा नायकान कुंदन‌लाल सैगलान गायलीं आनीं हीं सर‍व पदां इतलीं लोकामोगाळ जालिंकी, मज्रू सुल्तान‌पुरी सगळ्या देशांत नांवाडदीक जालो.

हाचीं कविता आनीं चिंताप :

अपल्या आक्रोशाचा गझलांनी तो लिख्तालोकी ताका नेह्रू विरोधी साहिती म्हळ्ळो बिल्लो दिलो आनीं साहितीक संसारामत हाका कोनशार लोटुंक जायतें साधन चल्लें. तर‌य आपल्या हठान आनीं मिनतेन तो बर‍यांतलीं बरीं गझलां लिखून गेलो. स्वभावान मज्रू सुल्तान‌पुरी ’केदिंक‌च सोडन दीनात‌ल्लो’.

अपलीं कविता हिंदी फिल्मानी इतलीं लोकामोगाळ जालीं तर‌य ताका समाजेक फिल्माक लग्ती जाल्ल्या संग्त्याचेर आसचा तात्साराचेर आनीं कांठाळ्याचेर खूब राग आस‌ल्लो. ताचो सूर‍विल्ल्यो चडताव कविता ’गझल’ रुपाचो जावनास‌ल्ल्यो. हाचा थोड्या कवतांतल्या उत्रांचो/ वाख्यांचो उल्लेक कर‍चो तर;

शाजहान फिल्माखातीर ताणें रच‌ल्ल्या पदांतलीं थोडीं उत्रां अशीं आसात;

"दूख सराग दितेच गेलो, कितलें असकत काळीज हें नेणां म्हळ्ळें जाणां जायनासतां, कितलो येमकुळो संसार हो"

अन्येक‌कडे तो अशें लिख्ता;

"केन्ना काळीज‌च कुडके जाता तेन्ना हांव जियेवन कितें करूं?"

कविता ताका अपलें कम्यूनिसट चिंत्पाक वेक्त कर‍चें माध्यम जावन विंच‌ल्लें तर‌य अपल्या कवितेंनी मधूर गितां, गझलां, मोगाचीं पदां, रोक एन रोल, पोप, कवाली, भजनां अशें हर‌येक प्रकाराचा चिंत्पाक आवकास करून दिल्लेनिमतीं हो लोकामोगाळ जालो.

मज‌रू सुल्तान‌पुरिचा "Never Mind Your Chains" कविता जम्याचा प्रसतावनांत अली सर्दार जाफ्री हाचेविशीं उद्देशून अशें सांग्ता; "कविता आनीं संकश्टाचो दाकटो भाव". मज्रू सुल्तान‌पुरी विश्यांत बरवंक गेल्यार एक कादांबरीच जायत, तर‌य हावें ह्या वोळिखातीर फकत ताचा साहित्याचें मात्र अभ्यास केलां, प्रत्येक जावन ताचा कवितांक.

कवितादायज - २. मज‌रू सुल्तान‌पुरी

ताचें एक फामाद गझल अशें आसा;

मोजे शेवोट म्हाका सलीस जाले

त्या वार‍याची दिशाच्च बदल्ली

तुजो हात हातांत येवंक‌च ना

तेन्नां दिवो वाटेर‌च जळ्ळो

     ती लज म्हजा सवालांक उटयताली

     तकली सकयल बागयनासतां

     तोंडार पडचे केस अशेकी

     वर‍सांचे घूट‌च उगडापे जाले

जें उतार तें करुंक सकानात‌ल्लें

म्हजा गितां कवितांनी आयलें

तेच्च वोंट जाका हांव

आपडोंक सकोंक‌नात‌ल्लों

पर्न्या सोर‍यांत जिरोन्ंच गेले

    ताका एदोळ‌च सवय जावन गेल्या

    अपल्या दुःकाळ सवयांची आतां उटवन

    अपली नदर भंवता जी पड‌ल्ली, पडोन सांभाळ‌ल्ली

    म्हजें काम आयलें अखरेक तर‌य हेंच

    प्रेतनां हेच विघ्नांचे दीस बेसांवां इतल्या गौरवान येतात‌गी

    म्हजा शेवोटाचा वाटेंत्या पांयांचो खांटो सयत गेलो.

१९६४ इस्वेंत हाका फ಼िल्म‌फेर प्रशसती हाडवन दिल्ल्या ’दोसती’ फिल्मांतलें 'राही मनवा' पद जें हांव बूर‍ग्यापणाथावून आयकोन आयिल्लों तें अशें आसा;

ये पयणारी ये पयणारी,

दुःखाची खंत कित्याक कर‍ताय

दूःख तें अपणाची सांगातीण

सुःख ती धल्ची सावळेपरीं, येता आनी वेता

दूःख अपणाची सांगातीण जावनासा

    पयस आसा शेवोट

    पयस तर‌यी मोग आमचो कांय उणोंगी

    पांयांचेर कांटे लाखांनी आसोंदीत

    मोग हो आधार कांय उणोंगी

वाटसूर‍या तुजो कोण

अपलो तर‌य आसा हो..

सुःख ती धल्ची सावळी, येता आनी वेता

    दूःख अपणाची सांगातीण जावनासा

    दूःख आसा तर खंयसर‌य तेन्ना झळतेले वाटेवयले दिवे

    नद्रेंनी इतल्या वडल्या ह्या संसारांत

    लांब एक्सूर‍या रसत्यांनी वाटसूर‍या

    तुजो कोण अपलो तर‌य आसा हो..

सुःख ती धल्ची सावळी, येता आनी वेता

दूःख अपणाची सांगातीण जावनासा.