पणतेची पेली

बूक समीक्षा - १३

पणतेची पेली

बूक: पणतेची पेली

भाग: आयलें तशें गायलें [कविता]

कवी: चा.फ्रा.दे’कोसता

प्रसतावन: नंदिनी (स्तेल्ला डी’कोसता)

छाप‌ल्ली लिपी: कानडी.

 पानां: ५२६

 मोल: रू. ३००

प्रकाशक: क्लिफर्ड डी’सोज

पर्गट जाल्ली इस्वी: २००६

समीक्षा चलयणार: वल्ली क्वाड्रस, अजेकार

तारीक: २१ एपरील २००६

जागो: साल्मिया, कुवेयट

कविंची व्हळोक:

कोंकणी कविता शेतांत अपली अस्मिताय थीर केल्लो चा.फ्रा कोंकणेचो अमर कवी. १९८९ इस्वेंत ताचा ’सोंश्याचे कान’ कवितासंग्रहाक केंद्र साहित्य अकाडेमी प्रशस्थी लाभल्या. चा.फ्रा फकत्त कवी जावन मात्र न्हंय नाटकिसत जावन, काण्येगार जावन, चिंत्पी जावन, उलवपी जावन, नट जावन, दिगदर्शक जावन फामाद. हाचें साहित्य कोंकणी अध्ययनांनी मेळता. पत्रिकोध्यमी जावन हाणें ’पयणारी’, ’उदेव’ तशेंच ’जिवीत’ पत्रां चलयल्यांत.

समीक्षा लेखन

आयलें तशें गायलें [- वल्ली क्वाड्रस, अजेकार]

                             बूक: पणतेची पेली
                             बरवपी: दे|चा.फ्रा.दे’कोसता
                             संपादन: नंदिनी
                             पर्गटणी: क्लिफर्ड डी’सोज

सूर‍वात:

कानडी कोंकणेचा कोंकणी साहित्याचा लगबग शेंबोर वर्सांची चरित्रा आसा तर‌य चा.फ्रा तसले अजून कोण उदेवंक ना म्हळ्ळी पर्नी बोबाट म्हजा कानांनी अजून गाजताना चा.फ्रा आमकां सांडून गेल्ल्या चोवदा वर्सां उपरांत तर‌य ताचें साहित्य कोणेंय एका पुनेगेल्ल्यान पर्गट केल्लेंना या पर्गट कर्चें मन धाखयिल्लेंय ना. चा.फ्रा गेलो म्हळ्ळीं सिस्रिचीं दुकां अजून थोडे गळवन आसात तर चा.फ्रा जीव आसताना अशें सांग्तालो, तशें सांग्तालो म्हळ्ळ्यो जायत्यो घडपांचो काण्यो आयकोन म्हजे हे कान दाड्ड जाल्यात. पूण ह्या चोवदा वर्सांनी कोंकणेचा एका महान चिंत्पी/साहिती/पंडीत डा|विल्ली डी’सिलवान ’प्रगती प्रकाशन’ ध्वारीं ’सोंश्याचे कान’ बूक पर्गट केल्लो सोडल्यार, एकलो तर‌य पुनेगेल्लो हें मिसांव मुखारुंक आयिल्लोना? खंचाय एका पत्राचो? खंचाय एका प्रकाशनाचो? खंचाय एका परिशद्देचो व खंचाय एका अकाडेमिचो? म्हणतानांच कळता आमकां आमचा कोंकणेचेर कितलो मोग आनी अभिमान आसा म्हळ्ळो. आसों!!

हांव चा.फ्राक वेक्तिगत जावन थोडेपावटीं मेळ्ळां, पयलें १९९०-९१ इस्वेंत फातिमा रेतीर मंदिरांत चल‌ल्ल्या कोंकणी अधिवेशनावेळार. पूण उपरांत सभार पावटीं आमीं मेळ‌ल्ल्यांव, कोंकणी बरवप्यांचा एक्ताराचा वावरावेळार सभार पावटीं मेळ‌ल्ल्यांव. इतलेंच न्हंय, चा.फ्रा आपल्या कामाखातीर मिलाग्रीस आयिल्लेवेळार, मिलाग्रीस क्रोस रसत्याचेर हांव काम कर्चा आफिसाक येतालो आनी उणें उलयतालो आनी चड आयकतालो. ’तूं कविता कित्याक बरयनांय?’ म्हळ्ळें सवाल ताणें केल्ल्या वेळार हावें दिल्ली जाप ’लोकांक कविता रुचानांत देखून हांव काण्यो बरयतां’. तेदनां ताणें म्हाका सवाल केलें ’लोकांक कविता रुचानांत म्हण‌गी वा तुका रुचानांत म्हण?’ पूण म्हजेलागीं जाप नात‌ल्ली. तर‌यी ताणें म्हाका तवळ तवळ जांवचा ’जागे कवी’ पंगडाक तोंडपाशीं आपवणें दिल्लें..

अशें थोड्या दिसां उपरांत ताणें ’जिवीत’ पत्राचेर पर्गटुंक म्हजी एक मटवी काणी विचारली आनी हावें ती एकाच हाफ्त्याभितर ताका ती खुशेन दिल्ली, पूण ’जिवीत’ पत्र तशेंच चा.फ्राचें जिवीत वेगिंच संपचार आस‌ल्लें म्हळ्ळें सत कोणाक कळ‌ल्लें! आसों!

आतां त्येविशीं कसलेच सुके सयलाप नासताना सांगचें तर; आतां तर‌य चोवदा वर्सां उपरांत तर‌य चा.फ्राचें साहित्य ताचाच कुटमाचांनी, तेंयी कोंकणी साहितिंनी - ताची पतीण स्टेल्ला दे’कोसता (नंदिनी), आनी धूव सोनियान मन केल्ली गजाल तांकां मात्र न्हंय अख्ख्या कोंकणेक व्हडा धादोसकायेची!.

चा.फ्रा कोण?:

भारी बरें सवाल हें भोवशा आज‌काल थोड्यांचा मतिंत हें सवाल गाजोंक पुरो जशें थोड्या वर्सां धीं म्हजा मतिंत ’बाम्स म्हळ्यार कोण?’ म्हळ्ळें सवाल आस‌ल्लेपरीं. संसारांत जियेंवचो हर‍येक मनीस वळकोंदी व ना आसों पूण सूर‍यो अपलो प्रकास धर्तेचेर फांकयतच्च, कोण हें वळकों वा सोडूं, कोण आशेंव व ना आशेंव. हें प्राकृतीक.. संसरांत हर‍येक देसाचा चरित्रेंत एक दोन नांवां अमर जावन उर्तात ताणीं दिल्ल्या बलिदानाखातीर. जशें महात्मा गांधी भारताचो अमर वेक्ती जालो तशें. हेच्च‌परीं हर‍येका भासांनी एकेक वेक्ती अमर जातात. कानडी लिपियेचा कोंकणेंत लुवीस मसकरेञ खंडीत अमर तर‌य कोंकणी साहित्यांत चा.फ्रा.दे’कोसतान एक असलें नांव जोडलां भोवशा तें नांव केदिंच मोर्चेंना.

Placeholder: the original page gave this picture no description, and none has been written yet. It came from daaizdaaizarticlesbookssameekshasameeksha१३.asp. चा.फ्रा एक नाटकिसत म्हण लोक म्हणतीत कित्याक ताचे एकेक नाटक एकेक लिसांवाची काणी. 
Placeholder: the original page gave this picture no description, and none has been written yet. It came from daaizdaaizarticlesbookssameekshasameeksha१३.asp. चा.फ्रा एक पत्रिकोध्यमी म्हण लोक म्हणतीत कित्याक ’पयणारी’, ’उदेव’, ’जिवीत’ पत्रांनी ताणें जीव भरला.
Placeholder: the original page gave this picture no description, and none has been written yet. It came from daaizdaaizarticlesbookssameekshasameeksha१३.asp. चा.फ्रा एक काण्येगार म्हण लोक म्हणतीत कित्याक ताणें अपुर्भायेचो काण्यो बरयल्यात.
Placeholder: the original page gave this picture no description, and none has been written yet. It came from daaizdaaizarticlesbookssameekshasameeksha१३.asp. चा.फ्रा एक कवी म्हण लोक म्हणतीत कित्याक ताचा ’सोंश्याचे कान’ कविताजम्यांक केंद्र साहित्य अकाडेमिचो पुरसकार लाभला. पूण म्हजा नद्रेंत चा.फ्रा कोंकणेंतली एक प्रतिभावंत आनी दुरंताची काणी म्हळ्ळेपरीं भग्ता.

चा.फ्रा एक चिंत्पी, समाजेचा एकेका विस्व्याचेर ताची विमर्शात्मक नदर आसताली. जांव तो धार्मीक व लायीक, जांव तो हुद्देदार व सादो बोळो. हांवें दुरंताची काणी कित्याक म्हळें म्हळ्यार, ह्या संसारांत फकत्त प्रतिभा आसल्यार मात्र पावाना, बगार तांकां रंग दिंवची कला जाणा आसोंक जाय, जितलो रंग दीवंक जो सक्ता तितल्या उंचायेक तो पावोंक सक्ता. कित्याक म्हळ्यार संसाराक रंग पसंद. आनी ह्या संसारी बाजारांत रंग बरो विखोन वेता शिवाय काळें-धवें (Black and white) न्हंय.

वृत्तिपर दुस्मानकाय ह्या दुरंताचें कारण?:

हें ह्या लेखनाक गर्जेभायलें चिंताप तर‌य चा.फ्रा एक दुरंताची काणी कशी म्हळ्ळें उचार्चाक भोवशा भोव गर्जेचें. ह्या संसारांत हर‍येका देशाचा हर‍येका भासांनी वृत्तिपर दुस्मानकाय (Professional Rivalry) जरूर आसा. बाजारांत अपलें मोल चडवंक कीळ चिंत्पाचा मनशांनी कर्चें पयलें काम जावनासा हेरांचीं खोडी कुल्पां काडचीं, म्हळ्यार हेरांचो खोडी काडन अपूण ऊंच म्हण धाखंवचें प्रेतन. कोंकणी साहित्य संपूर्ण वृत्तिपर खंडीत न्हंय तर‌य कोंकणेंत वृत्तिपरता ना म्हळ्ळें फट.. चा.फ्राचा प्रतिभेची सुर्वात त्या वेळार कोंकणेचे महान म्हळ्ळ्या साहितिंक सोसुंक जावंक ना, कांय अपल्या मानाक (?) संचिकार येत‌गाय म्हळ्ळें चिंताप आस्येता. ताका तेकीद चा.फ्राचें शीदा-खडक्क वेक्तित्व, तोंडांत एक मतिंत एक सांगोन संसाराक बनांवचा खासताचो तो भिल्कूल न्हंय आस‌ल्लो देखून ताका मेटां मेटांनी जायत्यो अडकळ्यो लाभल्यो.

आपल्या साहितीक सुर्वातेर चा.फ्रान जायत्या हेर भासांनी अपलें समजणीं व्हाडयली, प्रत्येक‌पणीं मराठी रंग‌मंचांत ताका जायतो प्रभाव पडलो म्हळ्ळें हावें ताचें अध्ययन कर्चेवेळार वाच‌ल्लो उडास. तो खंडीत बांयत‌लो माणको जावंक नात‌ल्लो तर‌य ’कुंडो खावन सवय जाल्ल्या आमचा लोकांक उंडो रुचतलो तर‌य कसो?’.

म्हाका अजून उगडासाक आसची एक संगत भोवशा आतां उगडापे कर्ची गर्ज आसा, १९९१ इस्वेंत जेदनां मंगळुरांत बरवप्यांचो एक्तार घडचेविशीं काम चल्लें [विजेपी सलडाञ, ए.टी.लोबो, चा.फ्रा, सिज्येस ताकोडे, रिच्ची पिरेर, पंचू बंटवाळ, मौरीस शांतिपूर, टैटस ताकोडे, डा|एडवर्ड नज्रेत, सिलवेसटर सोज (तवळचो उदेव संपादक) आनी हेर थोडे, हांचेसवें हांव‌य एकलों जावन आस‌ल्लों]. त्या वेळार एकल्या दोगां महान साहितिंनी तांकां आपवणें पत्र धाडलेल्या वेळार अशी जाप दिल्ली ’खंचा मेळिंत चा.फ्रा आसा थंयसच आमीं आसचिंनांव’. अशें आमचीं सूर‍विलीं पावलां थंयचर‌च थांब‌ल्लीं.

उपरांत थोड्याच वर्सांनी हो बरवप्यांचो एक्तार जालोच म्हण्यां, तोय चा.फ्रा, जोसा, विजेपी, एट्येला शिवाय... हें वासतव!!! हेच्च देखून चा.फ्राक अपल्या प्रतिभेक सरी जाल्लो मान मंगळुर्चा कोंकणी पर्जेक दीवंक जालोच ना. हें मात्र आमी जीव आसतासर आमकां आमचा अंतसकर्नाक खोंकची दूक जावनासा. (अंतसकर्न आसचांक!).

चा.फ्रा एक वेक्ती जावन:

चा.फ्रा म्हजेपरिंच एक मनीस रग्ता मासाचो म्हणतच ताचेलागिंय ल्हान-व्हड संग्त्यो आसतीत, आस‌ल्ल्यो. पूण जिण्येचा दिसांनी कितले संकषट ताका भोगुंक पडले तर‌य तो अपलें कोंकणी मिसांव सांडून पोळ्ळोना आनी अखरेक ताचें पत्र ’जिवीत’ तशेंच ताचें ’जिवीत’ दोन‌य एकाच घड्ये ह्या संसारीं मुगदालें...

हें चा.फ्रा.चेर समीक्षाचें लेखन न्हंय, बगार ताचा बुकाचें समीक्षा लेखन, तर‌य चा.फ्रा विशीं थोडें बरंवचें गर्जेचें.

’आयलें तशें गायलें’:

चा.फ्राची कोंकणी साहितीक वळोक आसचांत ह्या तीन सब्धांचो खरो अर्थ भोव गुंडायेचो दिसता. हे तीन सब्ध ’आयलें तशें गायलें’ बिल्कूल ’आयलें आनी गायलें’ जांव व ’आयलें देखून गायलें’ म्हण जायनां बगार ’आयलें तशें गायलें’ म्हण जोक्तें जातां;

’पणतेची पेली’ बुकांत ताचीं बर्पां आसात, चडताव आयचा काळार‌य प्रसतूत जाल्लीं जावनासात, पूण हावें समीक्षाक विंचल्यांत ’कविता’.
ह्या भागांत ४६+२ कविता आसात, थोडीं कविता एदोळ‌च आमी चडतावांनी वाचल्यांत पूण थोडीं कविता अजून कोणेंच वाचुंक नात‌ल्लीं जावनासतीत.

पूण चा.फ्रा.चीं कविताविशीं बरवंक गेल्यार पानां उणीं पडतीत, सब्ध उणें पडतीत.. तर‌य मटव्यान तर‌य दोन सब्ध उचार्चे तर;

ह्या संसारांत जायते कवी कवितां बरयतात, कोण गर्जेक कोण मर्जेक आनी कोण खोर्जेक. कोणाक कविता लिसांव, कोणाक पाशांव तर आनी कोणाक तेसांव. कवितांक एक हातेर कर्न समाज सुधारणाचें काम कर्चें धयर आनी मन आसचें भोव थोड्यांक. कित्याक म्हळ्यार समाजेक फुगारल्यार मात्र संतोस पावोंक जाता शिवाय समाजेक खोंकुंक गेल्यार मेळची फकत्त दुस्मानकाय. तर‌य अपल्या ध्येयांक सोडन दीनासताना चा.फ्रान साहित्याचा एकेका प्रकारांनी समाजीक नितिचेर आर्सो धरला. जांव तीं कोड्याळचीं बस्सां जांव, म्हातारेची खाडकी जांव. जांव तो पादऱ्याबाचो लोब वा बायांची मांद्री..

चा.फ्रा एक गूंड चिंत्पी, समाजेचा संदा संदांक अपल्या गिदाचा दिश्टिंत वोरावन पळेल्लो, सोंश्याचा कानांनी आयकल्लो. ताका समाजेंत घडचा एकेका संग्तेची माहेत ताका आसा, ती जांव रुकार थावन पडचो सुको खोलो, व वोडतांतल्या फुलाचेर बोस‌ल्लो मूस, असकत मनश्याच्यो असहायक खिळण्यो जांव व लोबारांचे धेंक.. हर‍येकाक हाणें आपल्या गिदा नद्रेन पळेल्लो.. पार्किल्लो.. तशेंच अपल्या कवितेंत तांचा कर्तुवांचे काळे पर्धे उकल्ललो.

चा.फ्रा एक नाटकिसत, एक काण्येगार, एक पत्रिकोध्यमी, एक उलवपी, एक नट, दिगदर्शक पूण सर्वांचाकी पयलें एक प्रतिभावंत, सादो मनीस, एक गूंड चिंत्पी. आनी हाची रुज्वात हाचें साहित्य..

देवाचे दयेन तें साहित्य माडामुळाचें सारें जायनासतां कोंकणी साहित्य संसारांत नवें दायज जावन परत उदेलां - हें खंडीत कोंकणी मायेचेर लाभ‌ल्लें एक बेसांव म्हण हांव काळजा-मनांत लेकून ताचा एकेका कविताचेर नदर भंवडावंक अभिमान पावतां;

ताचा एकेका कविताचेर मटव्यान नदर भंवडांवची तर;

’हातीं मुगेल्या पणतेची पेली
कोंकणी म्हजें नांव
आज मुगेली आस्डी वोली
कोंकण म्हजो गांव
दोळ्यांत झरी काळजांत डोली
आवाज डांव डांव
चालिंत लाली पोल्यार भुली
कारण जाणां हांव
घरांत जल्म तेरांत दिवाळी
बाळ नंदन जांव
गांवार नाळी पाळण्यांत कळी
बाळ गाजों गांव
हातीं मुगेल्या पणतेची पेली
मतिंत वोरेसांव
आज मुगेली आस्डी वोली
शूभ तुजें जांव’ (पणतेची पेली)

म्हळ्यार समाजेंत देडकी आसल्यार मात्र कोणाचीय उडकी आस्येता म्हळ्ळें सत परत तो उचार्ता, पणतेची पेली म्हणजे कोंकणी भास. पूण आज ती पेली आमी खंयचर दवर‍ल्या म्हण वोरावन पळेलें तर त्या कवितेचो नीज मतलब सुसताता. चा.फ्राचा कोंकणी मोगाचेर निदर्शन दिंवचें अन्येक्कविता अशें आसा;

"सोभागेचा ह्यायी वेळा
काळजांत आमचा आगटें जळता
मोगाचें, संतोसाचें, उल्लासाचें
कित्याक कोंकणेचो विचार, तिचो उलो, तिचें उतर
समाजिचा कोनशा कोनशार आमिंयी वेलां
बुकांनी, काणियांनी, गितांनी, पदांनी आनी पत्रांनी
देकून आतां चेपें उकलून बावळे उसवन
आस्डेर दोदोन दुखां बसोवन आनंदाचीं
माग्तांव उत्रां मेळानासताना
जिये भुमीर, जिये वार‍यार, जिये उदकार
कमळाचा सोभायेन, कसतुरेचा पर्मळान
जिये कोंकणी माये."

पूण आज कोंकणी म्हळ्यार कोणा कोणाचा तुरुपाचो एक्को जाला. कोंकणी म्हळ्ळे बिल्ले घेवन आपापलीं भोळकीं भर्चे जायते हेणें तेणें आसात, आनी वेवसतीत रितिचो बाजार कर्न्ंच आसात. हें सत ह्या बुकाचा पर्गटणाराक कळीत आसा देकून तो अशें उचार्ता;

"कोंकणिचा नांवार आपापलीं तालेंतां गाजोवन, नांव, धन आनी मान जोडून आपापली तान भागंवचा मनशा संयबाक सहज जाल्ल्या वावरावर्वीं कोंकणिचीय इल्ली उदर‌गती जाल्या" (क्लिफर्ड सोज)

पूण कितेंय आसों, हो बूक पर्गटची कोंकणेथंय दया धाखयिल्ल्या ताका खरेंच शाभासकी! ताचाच उत्रांनी सांगचें तर; "हे गृंथ कितले जण घेतीत आनी वाचतीत म्हण तकली तापंवची न्हंय. कोंकणी भाशेचें अध्ययन कर‍न कोंकणिचें आंग‌भर‍चा, गुपीत आसोन कोंकणी साहित्य अध्ययनाचो वावर कर‍चा चिमटिभर भाशापरेमिंक हे गृंथ अमूल्य दायज जातेलें म्हणची एक संगत मात्र खंडीत."

चा.फ्रा. कवी जावन उदेल्लो केन्नां?

चा.फ्रा.चें पयलें कविता ’स्वपणांतुलें राज’; १९५१ इस्वेंत आल इंडिया रेडियो मुंबय‌चेर वाच‌ल्लें अशें आसा;

’सावळ्यां शेतां वोळीं, वोडा रुका मुळीं
कोवळोन आसतां, नेत्रावती व्हाळत सूळ‌सुळीं
सकाळिंचा सूर‍यान सकाळ चोवुंक नास‌ल्लो
निद्रा जागवंक ताची कोंब्यान साद घालो
कोनशांतुले कोगळिबाये पेंपारें तुजें व्हाज
मन म्हजें जालां कालुबुलें आज
पळान‌पळ मतीक येता स्वपणांतुलें राज.’

कविता म्हळ्यार इतलेंच लांब, रूंद आसाजय म्हळ्ळें चिंताप भोवशा फट कर्न कवितेंचो उजो पेटयिल्लो चा.फ्रा म्हणचाक हें कविता गोवाय दिता. ह्याच्च कवितेची अखेर्ची पंगत अशी आसा;

’काळशेलां मळब
मळबार नेकेत्रां
मेजुंक आशेलों
मवाली पोर मेजून गेलो
हांव खर्शेलों’

तशें म्हणोन चा.फ्रान प्रास-अलंकाराचेर कविता रचुंक नांत म्हण न्हंय. ताणें अपुर्भायेचीं प्रास-अलंकारीत उत्रांचीं कविता लिखल्यांत तर‌यी ताचीं बर‍यांतलीं बरीं कविता फ्री वर्साचेर (Free verses)आनी ब्ल्यांक वर्साचेर (Blank verses) आसात. चा.फ्राची कवितेंची प्रतिभा फकत्त कवितांनी मात्र न्हंय, ताचा नाटकांनी सयत वाचुंक/आयकोंक मेळतात. ताचा साहितीक प्रतिभाथंय ह्या बुकाची संपादपीण, चा.फ्राची पतीण अशें लिख्ता;

"साहित्याचे सर्वय प्रकार ताचा फुल्त्या फळत्या मतिंत मोळोन येताले, जाल्ल्यान खंयच्या साहितीक प्रकारांत चा.फ्रा.क वर्तो म्हण वळकोंचें म्हळ्ळें एक सवाल जावन उरेलें. चा.फ्रा. एक उत्तीम वर्गाचो पत्र‌कर‍त, लेखक, कथा कादंबरी बरणार, नाटक‌कार आनी कविच्च न्हंय, उंचल्या पांवड्याचो भाषण‌कर्त, दिगदर्शक आनी नट‌यी जावन आस‌ल्लो." (स्टेल्ला डी’कोसता).

आमचा कोंकणी समाजेंत एकवट एक सोडन हेर सगळें आसा, हें उणेंपण म्हणो व शिराप म्हणों तें म्हाका कळाना; चा.फ्रा.चा उत्रांनी सांगचें तर "अजून वरेग कोंकणी समाज एक साहितीक समाज जावन एकवटोंक ना. हें कोंकणी कुटाम मिकळालां, तशें मेकळेलां, नांवाक एक कोंकणी समाज खर‍यान ल्हान ल्हान जम्यांची चिंदी"

हेंच चिंताप स्तेल्ला बाय अशें वेक्त कर्ता; "अपल्याक अपलो आपल्या घरांत वळकाना. मानाचें सवाल‌च ना. अशें आमचा मंगळुरी क्रिसतांव समाजेंत नांव नासताना आळवोन गेल्ले सभार आसोन, अपलेंच व्हडप बडंवप्यां मधें ते नांच जावन गेल्यात." (स्टेल्ला डी’कोसता.)

चा.फ्राचा बर्पांनी/कवितेंनी मेळचे अन्येक सत म्हळ्यार सवालां;

’थोडे पावटीं पावस पडता आनी थोडे पावटीं रडता कित्याक?’ (पावस)

’देवाक जर पात्येताय तर देंवचार कित्याक नाका?’ (देव आनी देंवचार)

धार्मीक चिंत्पाचा मनशांक चा.फ्रा एक नासतीक म्हळ्ळेपरीं दिसोंक पुरो, पूण गुंडायेन ताचीं बर्पां वोरायलीं तर ताका देवाचेर शीण नात‌ल्लो, बगार देवाचा पाटलावदारांचेर शीण आस‌ल्लो. ह्यो वोळियो पळेया;

’देकून देवाक मान दी देंवचाराक कान दी
देवाक तुजें दान दी देंवचाराक पान दी’ (देव आनी देंवचार)

तशें म्हणोन चा.फ्रान थोड्यो अपुर्भायेच्यो प्रासांच्यो कविता बरयल्यात. दाखलो दिंवचो तर;

’सुवास म्हणोन हुंगानाका
चांप्या वाचान तकली घुंवात’
.....
’वाचप्या, म्हज्या कर्गानाका
झळक देखोन भुलानाका
ही काणी म्हणोन वाचिनाका
जिणी चिंतून काळीज भेसात’ (काणी जिणी)

कवितेंत आसचें लिसांव कितलें वासतवीक सत म्हळ्ळें तुमिंच अंदाज करा. कविता बरवंक एक सादी विशय पुरो म्हणचाक हें कविता गोवाय दिता अशें;

’पयलें दांत धांबून घास
मागीर पोले रुंदावन हास’ (हास)

ह्या कवितेचो सांकेतीक रितीन अर्थ केल्यार एक काणिंच उभी कर‍येता. ताचें ’आयलें तशें गायलें’ कवितेंतलीं थोडीं उत्रांनी कवी आपल्या कवितांचेर त्या वेळार हेर कशें लेख्ताले म्हळ्ळ्याचेर अपले विचार उचार्ता.

’मतीक जशें आयलें तशें आमी गायलें
राजांवांनी लेकलें तशें लिखलें
एकेकल्यान तुकलें, तें लेकाभायलें
एकेकल्याचें काळीज आमी जिकलें’

फुडें ह्याच कवितेंत राजांव उलवन सांग्ता;

’नारला मोलां जरी मोळबावेरी धांवलीं
शेव्यो रोसान बुडवन तुंवें खायजे
तांदळा मोलां जरी पांचा रुप्या पावलीं
भुर्ग्यांक तुजा जीर‍साळेन्ंच लायजे’

चा.फ्राचीं कवितानी वासतवीक सतां चडीत आसतालीं म्हणतच निराशा तांतूं जरूर असताली. तर‌य ह्या निराशेचा कोंडांत आशावाद उभजाशें कर्चीं जायतीं कविता चा.फ्रा.न बरयल्यांत, एक अशें आसा;

’मोजा घरांत उज्यापरीं आवरां ल्हारां भर‍लीं
जिरें सोलां मिरीं गोडां वार‍याचेल्यान चर‍लीं
चोंपो गेलो रोंपो मेलो गेलें तांदूळ भात
पूर‍ले माळे ऊर‍ली गळोन आंगा वयली कात’

’घरांत मोजा काळोक आतां कित्याक बाळे हासता
भिरांत माका काळोकांत वात कसली दिसता
घरांत मोजा काळोक मोगा उज्वाड बाळे कसो
तोंडा वयलो दिवटो पळे हांवें पेटवंक नासलो’ (पावशिली वोर्वी)

तेच्च‌परीं सांकेतीक रितीन गूंड अर्थाचीं कवितां चा.फ्रान लिखल्यांत. हळधुवो रंग इश्टागातेची कुरूः तर तांबडो रंग क्रांतेचो. म्हळ्यार हांगासर इश्टागात आनी क्रांती/बंडाय जावन बदल्ताना समाजेंत खरोच उजो पेटोंक लाग्ता. 

’भांगाराचो रंग हळदुवो
हळदुव्यांत काळकय आसता
रग्ताचो रंग तांबडो
दोगांयकी एक सैरीक आसता’

’दोन‌य रंग मेळतीत जाल्यार
शिरापाचो उजो लाग्ता
देकून मिसता भांगार केन्नांय
तर्नें तर्नें रगत माग्ता’ (भांगार आनी रगत)

चा.फ्रान सवाल करुंक कितेंच मुलाज दवरुंक ना म्हणचाक ह्यो वोळी वाचा;

’मोगान मोजो विचार जाता
मोगान हांवें उमो दिंवचो
सांग बापा एका उम्यान
सांग कसो चेर्को जांवचो?’ (पावस आशेतां)

कवितेंनी भळवंत इमाज्यो वापार्न जिण्येलिसांवां पाचार्ची कला चा.फ्रा बर‍यान जाणास‌ल्लो म्हळ्ळ्याक ही वोळ रुज्वात दिता;

’मन भुल्चे आसता वार‍या उडकेक धल्चें न्हंय
फूल माळचें आसता व्हाळ्या उदकाक व्हाळचें न्हंय
उंडी सेंवची आसता गळ्यालागीं रांवची न्हंय
जिवीत फुल्चें आसता सार‍या गुंडियेंत घाल्चें न्हंय’ (जिवीत)

कविची विडंबनात्मक नदर कितली अपुर्भायेची म्हळ्ळें हें वाचताना सुसताता;

’मांय मुकार हास‌रे जांव्या कुंकडाचे पांय मोडीत
मांवा मुकार हास‌रे जांव्या सोर‍या बाटली काडीत’
....
’बायले मुकार रड‌रे घोवा नातल्यार बोल्सां सुकयत’ (हास हास)

अशें म्हणोन केदिंच चा.फ्रान आपल्या विडंबनांनी दोड्या अर्थाचीं अशलील-पोजडीं उत्रां बरवंक नांत. तेंच ताचा विडंबनाचीं मट्ट उंचायेक पावयतात. हीं थोडीं कविताय असलिंच;

’देंवचाराचो दुडू 
ताचेलागिंच आसों 
संदा संदांत ताचा 
कोडसाण आसता

देंवचाराचें भांगार
थळथळीत आसों
कैले कुडक्याचेंय
ताका मोल नासता’ (देंवचाराचो दुडू)

तेच्च‌परीं अन्येक कविता अशें आसा;

’ऊट बाबा उदाक आसा
पांय धू नातल्यार न्हा
जेवताय जाल्यार जेव बाबा
नातल्यार थोडे गरे खा.

पोटियो सैरो तक्षण म्हणता
भुकेक दोन शितां खातां
आशेक थोडे गरे खातां
जीर‍लें जाल्यार फाल्यां येतां’ (पोटारी)

’आंब्या मुळीं शेत आशेता पावस मोटो
आंब्याचा मात्यार कोगूळ खर्शेता पावस खोटो’ (तिस्रो शकुनी)

समाजेंत रूप पळेवन गूण पार्कितेल्यांक कवी अशें खोंक्ता;

’हांव तितलों सिरिवंत न्हंय भांगार शिंगार नेटोवंक
हांव तितलों पुनेवंत न्हंय धुंपा-धुंवोर पेटवंक’ (गुलोबाची ताळी)

२००२ इस्वेंत नवेंबराचा चोवदा तारिकेर सुरू केल्ल्या मयन्याळ्या साहितीक विचार‌सात्यांत आमीं विंच‌ल्लो पयलो कवी चा.फ्रा. आनी त्यावेळार हावें चा.फ्राचा ’हाड चेडवा बुडकुलो’ कवितेचेर हे विचार अशे वेक्त केल्ले; "चा.फ्रा कोंकणेंतलो परिपूर्ण रितिचो बंडाय कवी म्हण ताचीं चडताव कविता वाच‌ल्ले तक्षण ओपून घेतीत. ताचें ’हाड चेडवा बुडकुलो’ कविता गोयांत वादाळ उटयिल्लें कविता म्हण हावें कवी जे.बी.मोरायस थावन आयकाल्लो उगडास. ताचीं थोडीं उत्रां अशीं आसात;"

’हाड चेडवा बुडकुलो लकय तळ्यांत
म्हजें तुजें उतार जालां काजचा मोळ्यांत’
...
’पाद्री चीट वाचिना व्हडील माटोव रचिना’
....
’पाद्री व्हडील व्हाळोन वचों व्हाळचा व्हाळांत
हाड चेडवा बुखदुलो ..’
.....
’अजून तुका राकोन रावलां काजचा मोळ्यांत..’ (हाड चेडवा बुडकुलो)

तशें म्हणोन चा,फ्रान गूंड अर्थ दिंवचीं कविता रचुंक पानांगटले बरवंक ना म्हणचाक ह्यो थोड्यो वोळी रुज्वात दितात;

’पेजे वाटली हातीं घेवन
दऱ्या वेळेर रावलां
कोण‌य विचार नाकात ओवन
तोंड कित्याक बावलां’
’आस‌ली एक मिटा कण
पिशे बुदीन वाडल्या
दर‍यायेदीं जातां म्हण
दर‍यांत वचोन उडल्या’
’दीगा म्हजी मिटा कण
तुजा उदकांत खीर‍ल्या
निरास जाल्या म्हजी जीण
पेज आळणी ऊर‍ल्या’ (मिटा कण)

असलिच्च अन्येक कविता अशी आसा;

एक चली 
तुजे तसली
वाटेर मेळ्ळी
लज शी दिसली
तिका?
काय म्हाका
तें मात 
विचार्नाका (लज‌शी दिसली)

ताचें ’आदांव बापान खेल्लें कितें?’ अन्येक विडंबनात्मक कविता अशें आसा;

’काळिंग काळें नारला वोळें
नंदर कायचें मोटें केळें?’
...
’खेल्लें ताणें शेकड्यां आदीं
अजून म्हजे दांत फोडतात’.

चा.फ्रा साद्यालोकां सवें भर्सोन तांची जिणी परिपूर्ण रितीन समजाल्लो देखून तांच्यो गर्जो, समस्से बर‍यान समजोन आपल्या बर्पांनी चित्रण कर्तालो. हें कविता वयले नद्रेन विडंबनात्मक दिसत पूण परत परत वाचताना, कशें एक असकत मनीस अपल्या बर‍या-फाल्याक देवाक (धार्मीक बाजार?) लोंच दीवंक पडताना देवांक (?) घडाय धाखंवचें प्रेतन कर्ता म्हण कळता. 

’आसत्री एकली बाळंद जाता बापय पूत भायर उबे
एकेक वेण उबोन वेता दोग‌यी भियान जातात भोभे’

’बोक्रो दितां पळ्ळेक
दिवळांत देव खंडीत शिणता
ताका दितां कोबा भरो’

’सांतांतोनीक भुर्गें दितां
रुपया तगडान पेटून केल्लें
नित्यादारी मायेक आतां
म्हजा काळजा गुंडायेंतलें’
...
’बाबा बाबा इतल्योय पुरा
वसतू देवांक दिताय कशो?
तांब्या देडकी नामू घरा
आयकोन जाल्यो शिरो पिशो’

’पुता म्हणता बापय ताका
मांय तुजी बाळंद जांवदी 
मागीर गजाल सोड‌रे म्हाका
सगळे मानेसत घडाय घेंवदी’ (आंगोवण)

असलेंच चिंताप पाचार्चें अन्येक कविता अशें आसा;

’एक सोडून दोन मार‍ल्यार कोणी तरी मेलां
... तीन मार‍ल्यार इगर्जेचो पाद्री विगार सर‍ला
... चार मार‍शी .. भिस्प सायब देवादीन जाला
... पांच मार‍शी .. रोमांत पाप सायब सर्गाराजाक गेला
... स मार‍ल्यार लोक कितें चिंतीत
तुवें आमाल गेतलांय, नातल्यार देव‌च मेलो म्हणतीत.’ (घांटी कित्याक व्हाजतात?)

पाद्रिगारांचेर ताची शीण अशी वेक्त कर्ता;

’दऱ्यान आपली गाज काडली चेडवान आपली लज सोडली
दुक्राक जेदनां वोब ना पाद्रीक जेदनां लोब ना
सगळें कांय आसा तशें आसता
पळवंक मात उणें उणें दिसता’ (उणें उणें दिसता)

हेरांचा चुकिंचेर नदर भंवडांवचा पयलें अपल्या बोंबलेचो चिकोल नितळ करुंक उलो दिता ही कविता;

’आपणाक बाळा पयलें पळे पयलें पळे उगडून दोळे
खंय थुकलो खंय मुतलो आपले बोम्लेक चिकोल कितलो’ (मोटेपण)

अखेर कर्चाधीं दोन उत्रां:

हावें वयर उल्लेक केल्लेपरीं चा.फ्रा चा एकेका कविताचेर एकेक लेखन बरव्येता, जितली गुंडाय तितले विचार ताचा कवितेंनी मेळतात. पूण जेराल रितीन सांगों तर, जशें विलफिचीं एकेक पदां एकेक काणीं सांग्तात तशें चा.फ्राचें एकेक कविता एकेक नाटक समाजे हुजीर दवर्तात. म्हाका चा.फ्राचा एकेका कवितेंनी विडंबन, एकेक रुदान, एकेक असाहयक‌पण, एकेक बोब झळकाता. चा.फ्राचा चडताव कवितेंचो कवी कवितेंनी सवाल कर्ताना वाचप्याक तीं सवालां मतिंत पाळां फुटयतात. हीं सवालां समाजेंत भरोन गेल्ल्या हर‍येका संग्त्यांचेर आसा, जांव देव-धर्म, जांव आचार-विचार, जांव नेसाप-उलवप, जांव संबंध-हुद्दे.., जांव धार्मीक, जांव सामाजीक, जांव राजकीय, जांव हेर प्रकार. हर‍येकाचेर चा.फ्राची तीक्ष्ण नदर भंवता आनी कोणाचीच कसलीच मुलाज नासताना सुशेगात चिमटे काडची विध्या भोवशा चा.फ्रा तितल्या परिपूर्ण रितीन हेर खंचेच कवी दीवंक पांवचेनांत. हाका काराणांय जायतीं आस्येता, तीं सोधून गेल्यार भोवशा अन्येक लेखन बरवंक पडतेलें.

देव बरें करूं,

[२००६ इस्वेचा एपरील २१ तारिकेर कुवेयटांत चल‌ल्ल्या चोवदाव्या कवितापाठांत हें लेखन वाचून सांगलां]

मोगाळ वल्ली क्वाड्रस, 

’पणतेची पेली’ वयल्या ’आसा तशें गायलें’ विभागाविशीं बरयिल्लें तुजें ’बूक-समीक्षाचें’ लेखन हऱ्येका लेखकान वाचिजाय जाल्लें. हांवे चा.फ्रा.चे दोन‌यी बूक - ’पणतेची पेली’ आनी ’उतरां चांदनें’ वाचून काडल्यांत. त्या पुसतकांतल्या त्या चा. फ्रा.चा कोंकणी भाशेची रूच चाक‌ल्ल्यातितली पावाना. पेटुलांत दवर‌ल्ल्या लाडवांपरीं - हात घड्ये घड्ये त्या पेटुलाक वचोन आन्येक खाव्यां म्हण जांवच्येपरीं - हांव हीं पुसतकां केन्नां केन्नां वाचुन्ंच रावतोलों. 

हांव गांवांत आसतां चा. फ्रा. म्हजो भारीच लागशिलो मित्र कसो आस‌ल्लो. तो केन्नांय आमगेर नंतूर येवन्ंच आस‌ल्लो. एक पावटीं हांव आनी तो बायकार बसोन कंक्नाडी आस्पत्रे तेवशिल्यान पाशार जाताना, मुखल्यान एक लोरी येवन म्हज्या बायकाक मार्न आमीं दोगी कंक्नाडी आस्पत्रेक सेर्वाल्ल्यांव. आतां तो उडास मात्र जावन रावला. इक्राव्ये कोंकणी साहित्य परिषदे वेळार मंगळुरांत आचरण जाताना ताणें ’उदेव’ पत्राचे तीन दिसाळे आंके काड‌ल्ले आनी म्हाका त्या दिसाळ्यांचो संपादक केल्लो. 

चा. फ्रा. एक महान लेखक, चिंत्पी आनी क्रांतिकारी; भारीच साधो आनी खाल्त्या काळचाचो व्यक्ती. याजकांच्या दगल्या भितर लिपोन राव‌ल्ल्या कोंकणी समाजेन ताका नासतीक म्हण वोलायलो तरी ताणें ताचें चिंताप हेरां थावन मान मेळच्याक बदल्लेंना. तो आपलें लिखपा झूज मुखारुन्ंच गेलो. तेन्नां म्हजेलागिंयी विशेष पयशे नास‌ल्ले. अशें आसतां थोडीं योजनां आमीं मुखारुंक चिंत‌ल्लीं आळम्यापरीं थोड्याच्च काळाचीं जालीं. उपरांत हांव अमेरिका येवन पावताना आमचे मधलो संबंध‌यी मात्सो पयशिलो जावन उरलो. हांवे एदोळ वरेग चा. फ्रा. तसलो कोंकणी लेखक पळेल्लो ना आनी भोवशा पळेंवचोंयी ना कोण्णा! लांब जियों चा. फ्रा. चीं अखंड चिंत्पा सक्तेन रेंवडाल्लीं तीं बर्पां; देव बरें करूं तुका वल्ली, तुवें चा. फ्रा. च्या लिखपाविशीं केल्ल्या तुलनात्मक उल्लेकाक.

-आसटीन प्रभू, चिकागो