बूक समीक्षा - १२
मंथन
बूक: मंथन
कवी: फ्रान्सीस सलडाञ कामत
प्रसतावन: ग्लेडीस रेगो
छापल्ली लिपी: कानडी.
पानां: ९६
मोल: रू. ३०
प्रकाशक: स्व-प्रकाशन
पर्गट जाल्ली इस्वी: २००४
समीक्षकी: प्रिया सिकवेरा, फेरार
तारीक: २४ मार्च २००६
जागो: साल्मिया, कुवेयट
कविंची व्हळोक:
फ्रान्सीस सलडाञ कामत, कोंकणेंत अपल्याच्च शैलेर कविता बरवन वळकिचो जाला. हाचीं चडताव कविता आध्यात्मीक संग्तेंनी भरोन आसतात तरय तांतूं सामाजीक लिसांव, नीत भरोन वोमतोंवचीय पळेवंक मेळता. हो ताचो फुडलद कविताजमो तरय हाणें कविताशिवाय थोडीं पदांय घडल्यांत.
समीक्षा लेखन
सामाजीक नितिखातीर आध्यात्मीक चिंताप व्हाळंवचीं कविता [- प्रिया सिकवेरा, फेरार]
एका गुलोबान आपलो सुवाद पाचारिजाय तर सगळो गुलोब फुल्ची गर्ज आसा. पूण एका कवीक गुलोबाच्या एका पाकळ्या मारिफात सगळ्यांनी सुवाद पाचार्ची श्याथी असा. कवी आपल्या चिंत्पाक, भगणांक लिकणी हातांत धरून कागदाचेर व्हाळयता. दऱ्याचा ल्हारांक कशें कोण्ंयी आडावंक सकानांतगी तशेंच कवी थावन व्हाळोन येंवचा त्या तीक्ष्ण धारिचा व्हाळाक म्हणचें कवनांक आडावंक कोण्ंच्च सकानांत. हो व्हाळो कोणाचागी हितलांत रिगोन उदाक नातल्ल्या बेळ्याक उदाक मेळाशें करीत, या बेळें केल्ल्या रैताची नीद धांवडावंकयी सकात. तितली सकत लिकणेक आसा म्हण सर्वांक कळीत आसा. कवितांत, विवीध इमाज्यो उभारून आपली भगणां उचार्चीं एक कला. त्या इमाजे भितर तीळन पळेल्यार विवीध आकार, रुपां, आर्थ पळेवंक मेळतात. ह्यो इमाज्यो कशें इगर्जांनी, जीव, सोबाय दितातगी तशेंच कवितांक सोभाय दीवंक पावतात.
हांवे म्हज्या एका वर्साच्या साहितीक अनभोगा फर्माणें ’कविता’ विवीध थरांचीं आसात म्हण जाणां जाल्यां. म्हाका चड रुच्ची कविता जावनासात इमाज्यांनी भरल्लीं. कविता एकच्च पावटीं वाचताना कवी कितें सांगोंक सोधतां म्हण समजाल्यार तांतूं विशेषता ना म्हळ्ळी म्हजी अबिपराय.
’मंथन’ आद्यात्मीक आनीं सामाजीक कवितांचो बूक. हरयेका उत्रांनी, वोळिंनी आध्यात्मिकता (spirituality) भरोन वोमताता. ह्या बुकांत चाळीस आनीं सात कवितां आसात. नोवोद आनी स पानांचो हो बूक दोन हजार चार इस्वेंत फायस जाला. कवीन वापारल्ल्या उत्रांची शैली, समाजेच्या नियमांक हात जोकची रीत, देवा कडे कविचो संबाषण, कोंकणी मायेक वर्णून बरयिल्ली रीत निजायकी शाभासकेक फावो.
आजकाल नांव, पद्वी पेपरांनी तस्वीर येंवचा खातीर वावुर्चे सभार जण. आनीं ह्या खातीर खंचायी गुंडायेक देवोंक ते तयार. कोंकणी मायेची सेवा म्हण तिच्या तोंडाकच्च करी पुसतात. आशें आसता कवी फ्रान्सीस सलडाञ कोंकणी मायेची सेवा कर्चें आपलें भाग म्हण चिंता आनीं आपणाक आसचें कविता बरंवचें देणें आपूण धयरान व्हाळोंक सोडता म्हण मंथन कवितात सांग्ता. ह्या कवितांतली वोळ आशी आसा;
चिंत्पान लिखणेन सांगात दिलो
कवना व्हाळो जायतो व्हाळ्ळो
कोंकण मांय ग्रेसत जांव
ध्येय होच हातीं घेतलो
आमकां आमचे वयर अभिमान आसचें भारी गर्जेचें. अभिमान एकल्याक दऱ्यान भर्ता आनीं कसलेंय काम ताणें हातीं घेतलें तर पोंताक पांववची श्याथी ताका आसता. आनीं आसलेंच धयर, आपूण कवी म्हळ्ळो अभिमान ’मंथन’ कवितांत दाकयता. कविताचा सुर्विल्या पंग्तिनीं धयर उचारल्लो कवी आखरेक एका थराच्या भिंयानगी या निरासेनगी ’कोंकण मायेच्या कुरोवाचेर चडीत थिकां पर्जेळों- आशें मागोन आसां’ आशें सांगोन देवालागिंच आडदोस माग्ता.
देवाक दुबळो आनी ग्रेसत म्हळ्ळो तफावत ना. ताका जाय एक खाल्तें काळीज. हांव एकलों दुबळों, म्हजे कडे ना धन दिर्वें, पूण आसा केवल एक काळीज म्हण खाल्तेपणान देवा मुखार स्तुती कर्चें ’बेटवणीं’ म्हळ्या कवितांत पळेव्येत.
मनीस बाळशें जावन जल्माता, केवल मनीस म्हळ्ळी ताचे वळक. पूण व्हाडोन येताना सुरू नांवांची शिंकळ, ग्रेसत, दुबळो, घात्की. पूण मात्येक पाटीं येताना ताका वोलायतात मोडें म्हण भोव अपुरबायेन कवीन पिंत्रायलें ’नांव’ कवितांतल्या सकयल्या पंक्तिंत पळेव्येत.
"जिणी संपच्या त्या कराळ घड्ये
चाल्तीं नांवां हाय! नांत फुडें!!
मनीस मात्येक पाटीं वेतां
वोलायतात ताका सांगोन मोडें"
नांव म्हळ्ळें कविता वाचताना म्हाका हांतू कविचें एका थराचें व्यंग्य झूज दिसोन येता. जयत मेळताना नांवाक आशेतात, नांव मेळताना पद्वेक वेंग्तात आनीं ह्या बराबर आपूण वडलो मळ्ळो गर्व चडता. पूण हें सर्व ह्या संसारांत मात्र. मनशा जिणी तात्कालीक हें सत सर्वांनी मांदून घेतल्लें तर? मनीस पद्वेक आशेतानातलो कोण्णा? हें सत कवी फ्रान्सिसान व्यंग्य रीतीन बरयिल्लें कविताक सोभाय दीवंक पावल्या.
हाची कवितां पर्त्यान पर्त्यान वाचताना म्हाका बोगलेंकी हाची कविता देवा आनीं कवी मधलें संभाषण. आनीं संबाषण म्हणताना तें मागणें जाता. आपलीं बोगणां, दूक, सवालां, निवेदन, विरोदपण कवी अपल्या कवितांनी देवा मुखार दवर्ता.
समाजेंत जांवचा अन्न्याय, मेळचे कषट सोसचें मनशागूण जावनासा. पूण मसत पावटीं मनीस कषट अन्वार आयिल्ल्या वेळार निरास जाता. आशेंच कवी संसाराचो गुस्फड गोंदोळ पळेवन, अन्न्याय सोसून कंगाल जावन जेजू मुखार सर्पडचें दृषटांत तुकाच हांच शरण जालां कवितांत पळेव्येत.
"नाका सोमया तूं येनाका
खुर्सार परत मरानाका
फारा-गुळ्यांनी तुका कर्तीत पिटो
हाडां सयतयी मेळचिनांत आमकां"
हीं वयलीं उत्रां ’तुकाच हांव शरण जाला’ म्हळ्ळ्या कवितांतली. जेजू पर्त्यान येतलो म्हळ्ळी सर्वांची पात्येणीं. आशें आसतां कवी जेजूक येनाका म्हणता? हें कितें हो उलयता? जेजूक नीज सता थावन पलायन करुंक सांग्तागी? ह्या कवितांतलो कवीच निराशी जाला? हांगासर कवी निराशी जावन, सलवण घस्पडलो म्हाका भोग्ता. हऱ्येका कवितांत वासतविकता उचार्चो कवी हांगासर नीज सता थावन पोळापळ आशेता. पूण नीज सत कितें? आमीं एक पावटीं न्हय जेजूक हऱ्येका दिसा आमचा जिण्ये वर्वीं खुर्सार मार्तांव. जिबेन उसाळचा फारांनी, गुळ्यांनी ताका पिटो कर्तांव. ताच्या हाडां पिटो जावंक ताणें पर्त्यान येजाय म्हण ना. सलवणेंत सुरू जाल्ली ही कविता सलवणेंत आखेर जाल्या. सलवणी जयताक धर्णीक शेवटायता आनीं शराणागत आशेता. क्रमेण फळापोळ.
एका कुशीन जेजुचेर भिर्मत पांवचो कवी जेजू मुखारच शराणागत जाता. पूण ह्या कवितांत जेजू तूं येनाका म्हणचो कवी ’हाक मार्तां सोम्या देवा.....!! आनीं तुर्तान ये, तडव कित्याक! कवितांत जेजूक वेग्गी ये म्हण आपयता. तुकाच शराणागत जाला म्हळ्या कवितांत सलवण निराशी जाल्लो कवी ह्या दोन कवितांनी धयरान क्रांती उटयिल्लीं पळेव्येत. नव्या हातेराचे जेजूक गर्ज आसा म्हण कवी सांग्ता. क्रांती मारिफात झूज. आमच्या नडत्यांत क्रांती हाडवन देवाचे खरे झुजारी जावंक कवी देवालागी शरणागत जाल्यारी हांगासर एका थराचें धयर आसा.
दिसा उज्वाडाकच्च आमचें भंवती खुनी, अत्त्याचार, लडाय, सदांचे जालां. ह्या पाड कृत्त्यांक विरोध करुंक आमीं तयार नांव. आमचां लेखनांनी, कवितांनी हें सत उचारुंक कितले कषट न्हयगी? जरतर धयरान कोंणेंयी जांवचा अन्न्यायाक विरोधसून बरयलें तर ताका निंदा, इजा, बांधून दवरल्ली बुती....आनीं हाका निदर्शन ’तयार आसां’ म्हळ्ळें कविता.
सत तें केदाळायी कोडुच्च. हें सत उचारल्ल्या कवीक दुस्मानाकाय फावो जाली आनीं शिंतऱ्याळो म्हण वोलावंक लागले. पूण ह्या सर्वांची फिकीर नासतां आपूण धयरान जियेतलों म्हण कवी सांग्ता. तुकाच शरणागत जाला म्हळ्या कवितांत कवी पोळापळ आशेल्लो तरी तयार आसां कवितांत नव्या हुमेदीन भरून धयरान समाजेक म्हज्या वाट दाकवंक मुखार सर्तां. हांगासार कवी धयराधीक तशेंच आशावादी जाल्लो झळकता. मनीस आशावादी जाल्यार जिण्येंतले कितेंयी कषट, अन्वार, ह्या समाजेंत जांवचो अन्न्याय निरास जावंक सोडिना.
"काडलां मेट मुखार हांवे
सामाजेक म्हज्या दाकवंक वाट
कितलिंय अन्वारां येंवदीत म्हजेर
दाकंवचोना हांव केदनांच पाट (’तयार आसां’)
कोंकणे मायेची भुर्गीं म्हणोंक आमीं अभिमान बोगाजाय. कोंकणेक एक स्थान मेळाजाय तर सभारांनी ह्या खातीर मिनत केल्या. त्या मिनतेचो फळ जावन कोंकणी लोकाचे मिसांव सुफळ जालें. कोंकणी मायेचे खरें सुपुत्र जावन तिच्या सेवेंत सर्ग देखुंक कवी ’अमर कोंकणी’ म्हळ्या कवितांत उलो दिता. ह्या कवितांत कविची हुमेद, धयर, जागवणीं भर्पूर वाळ्ळ्या.
देवाच्या नांवान मंदिरां, दिवळां, इगर्ज्यो सभार. पूण हांगासर आमीं देवाक पळेवंक सक्तांवगी म्हळ्ळें व्यंग्य सवाल कवी उचार्ता. देवाच्या पुताक जेजूक मनशाजातीन लगाड काडलो आनीं आतां मात्ये पुतळी रचून ताची पुजा कर्चार पडला म्हण कवी ’देवाचें बिडार’ म्हळ्ळ्या कवितांत सांग्ता. कितलें सत आनीं अर्थ ह्या कवितेंत. हें कविता कोशेडदाक रिगोन सत नाच कर्ता तशें भोगलें. आमचा भंवारीं, आमच्या भावां भयणिंथंय आमीं पळेवंक देवाक पळेवंक सक्तांव. पूण कर्चो अन्न्याय सर्व कर्न देवाक सोधून मनीस इगर्जांक, दिवळांक वेता आनीं आपूण सांत मण पाचार्ता. हें मनशाचें पोकोळपण. ह्या कवितेंतली एक वोळ अशी आसा:
"रग्ता मासाच्या जिव्या मनशाक
मनश्या जातीन लगाड काडलो
मात्ये मूर्ती रचून पर्त्यान
पुजा ताचीच कर्च्यार पडलो"
देवच आपल्या रचने थंय जाग्वण दिंवचे कविता ’देव उलयता’. आपणें तुका रचलें पूण म्हाका सत्मानुंक तुका नाका. एका निजा देवाक मान दी म्हळ्ळें फर्माण तुंवे पाळुंक नांय. जिणी बदलुंक तुका एक अवकास दिता म्हणचें देवाचें उलवणें कवीन भारीच अपुरबायेन ’देव उलयता’ म्हळ्ळ्या कवितांत आटयला.
विवीध धर्मांनी भरल्लो हो संसार देवाच्या नांवान बरें कर्ता म्हण सांगोन अन्न्याय कर्चो सदांचें जालां. म्हजो देव...तुजो देव म्हण सांगोन धर्माचो व्यापार चल्ता. देशा खातीर खुनी, झगडीं सहज जावन गेल्यांत. आशें मनशा जिविताक मोलच्च ना म्हण कवी ताच्या चडावत कवितांनी सांग्ता. संसारार घडची घडितां, हकीगत हाची कविताचें विशेशता. पूण एकाच्च विशयाचेर हाणें चड कविता बरयिल्ल्यान घुस्पडेक अस्पद जाला. दाकल्याक ’मनशा धर्म’ कवितांत कवी आशें सांग्ता;
"मनशाक जर रचुंकच पडात
तुज्या सार्क्याचो रचिनाका
मनश्याक मानश्याचे दुस्मान कर्च्या
प्रवाद्यांक संसारार धाडिनाका"
हांगासर कवी प्रवाद्यांक संसारार धाडिनाका म्हणता. प्रवाद्यांक मनशांनी मान दिल्लो ना. तांचेरच्च ते उपराटलें. ह्याच खातीर प्रवाद्यांनी येंवचें नाका म्हणचो कवी ’संसाररे बाबा कसलो विचित्र!’ कवितांत प्रवादी प्रर्त्यान येंवदी म्हण आशेता. ह्या कवितेंतली उत्रां:
’जियेया’नी जियेवंक दिया
मंत्र हें कशें विस्राल्यांव
प्रवादी आमचे येंवदीत पर्त्यान
कित्याक आमीं आशेनां’
देवाकडे प्रवाद्यांक धाडिनाका म्हणचो कवी लोकांनी प्रवाद्यांक आशेजाय म्हण सांग्ता. आशें थोड्यां कवितांनी विषय एकच्च पूण चिंताप दुस्रें जाल्लें वर्वीं गुस्फडेक अस्पद जाला म्हण बोग्ता. जावंक पुरो विवीध सन्निवेशांनी हीं कविता उदेल्ली.
आमचा देशा विश्यांत, बांगलादेशाच्या परिस्थितें विश्यांत, झुजा विश्यांत कवीन बरें कर्न अपल्या कविताध्वारीं ताचीं बोगणां उचारल्यांत. एका बुकांत हऱ्येक संग्ती, नीज हकीगत हाणें गुंतल्यात. निजायकी शाभासकी फावो.
आमच्या चाल्ती जिण्येंत आमीं मागणें कर्तांव रजार कर्तांव पूण आमचा कामानीं, राटावळिंनी देवांक विचार्तांव म्हण ’खरो भक्त’ म्हळ्ळ्या कवितांत दुबळ्या भक्ताचे आनीं नायकाचे उदाहरण दीवन कवनांत व्हाळयिल्ली रीत मेचवोंची तसली. लाटरिचा नांवान कसलो भ्रषटाचार घडता म्हण ’लाटरी’ म्हळ्या कवितां कवी काणियेरुपार बरयलां. लाटरिचा नांवान मनीस कसो पापारी आनीं मांकोड जाता म्हळ्ळें सत हांगासर पळेव्येत.
मनजातिकडे आमचो व्यवहार अशीर मनाचो. पूण तांचे थावन आमीं शिकोंक जायते आसा म्हणचे सत. मनजातेंक मनीस समधानेन जियेवंक सोडिना. ताच्या फायद्याखातीर तांचे नास कर्ता म्हण कवी मनशांकच्च मनजात म्हण वोलायता ’मनीस मनजात’ म्हळ्ळ्या कवितांत.
जुदासाचे नांव आयकाताना आमकां दिसचो एक घात्की मनीस. जेजूक विक्रीत केल्लो अनुपकारी. पूण कवी म्हणता जुदास जेजुचो मोगाचो शीस. सगळ्यांनी द्वेशुंच्या जुदासाक कवी महान म्हणता. कवी जुदासाक ’जुदास इसकारियत’ म्हळ्ळ्या कवितांत विशिषट स्थानार दवरल्लें आमीं पळेव्येत.
’वेगळेंच जावनासा चिंताप म्हजें
तुका हांव महान म्हणतां
तुजेविणे सोमियाची कथा
आधुरी उर्ती! कोण हें मांधता!!’
असलें एक महान आनीं विशाल चिंताप एका कवीक मात्र येवंक साध्य.
हाच्या चडावत कवितांनी देश प्रेम आनीं देवाचो मोग हांवे पळेयला. कवी हऱ्येका कवितां देवाकडे अडदोस मागोन अखेर जातात. हें ताका आसचो देवाचो मोग आनीं भक्तिपणाक रुज्वात तरी चडावत कविताचें आखेर आशें जाल्लें वर्वीं कविताची सोबाय उणें जालां तशें बोग्ता. चडावत कवितांनी विशय एकच्च आसोन विवीध विचार व्हाळोन आयल्यात. सभार कवितांनी कवी संसारांत घडचा घडितांचेर, मनशाच्या जिण्ये विश्यांत उलयता. हेच्च विशय सभार कवितांनी पर्त्यान पर्त्यान उदेवन एका कवितांत एक विश्याचेर आपलीं बोगणां उचारल्लो कवी त्याच्च विशयाचेर अन्येका कवितांत कवी अपलीं अथविंच बोगणां उचार्ता. ह्या विशयाचेर कवीन चडीत गमन दिंवचें गर्ज म्हण बोग्ता. चडीत इमाज्यो कवितांत वापारल्यार हाचीं कविता चडीत सोबतीत. हो म्हजो खासगी अबिपराय. एकादावेळा म्हजो अबिपराय तुमकां चूक म्हण भोगल्यार सुदार्सून वरिजाय म्हळ्ळी म्हजी खाल्ती विनंती.
पूण हाच्या सर्व कवितांनी सत, वासतविकता झळकता. काल्पनीक संसरांत भंवानासताना, आपल्या भंवतीं घडोन गेल्लीं आनीं आतांचा घडिताचेर कविता बरंवची हाचें तालेंत निजायकी शाबासकेक फावो. आपलीं बोगणां, सुडाळ भाशेन, विशिषट शैलीन कवितांनी व्हाळायल्या. हाच्या कवितांनी सर्वांक एक जाग्वणीं दिता. देवाचें भक्तिपण, मोग आमकां गर्जेचो म्हण उलो दिता. मनशाकुळाक आपली जीण बदलून देवा थंय पर्तुंक हाची कविता जरूर उपकार्तेलीं म्हळ्ळो म्हजो भर्वसो.
देव बरें करूं!
[२००६ इस्वेचा मार्च २४ तारिकेर कुवेयटांत चलल्ल्या तेराव्या कवितापाठांत हें लेखन वाचून सांगलां]
