बूक समीक्षा - १०
कवितापाठ भाग-१
बूक: कवितापाठ पयलो भाग
कवी: दायज पंगड, कुवेयट
प्रसतावन: मेलवीन रोड्रिगस, हेमाचारय, एच्चेम
छापल्ली लिपी: कानडी.
पानां: ६६+४
मोल: रू. ५०
प्रकाशक: आशावादी प्रकाशन
पर्गट जाल्ली इस्वी: २००५
समीक्षा चलयणार: वल्ली क्वाड्रस
तारीक: १३ जनेर २००६
जागो: साल्मिया, कुवेयट
वल्ली क्वाड्रस
कविंची व्हळोक:
ह्या बुकांत दायज पंगडाचा सर्व सांद्यांनी आपापले विचार-प्रभंध वेक्त केल्यात. चडतावांक असलो आवकास लाभचो पयलो तरय जायती मिनत करून ताणीं प्रामाणीक थरान एकेका कविताचेर अध्ययन करून कवितापाठचेर प्रसतूत केल्ले प्रभंध ह्या बुकांत पर्गटल्यात. हांतूं खंयसरय, खंयचाय वेक्तिची निंदा जांव, या आणकण जांव ना. फकत्त विचार मात्र. हें अध्ययन मात्र शिवाय विमरश्याचें कामासाळ न्हय.
समीक्षा लेखन
विमरसो, कविता, पाठ आनी बोबाट [ - वल्ली क्वाड्रस, अजेकार]
हो सगळो बूकभर विमर्सो, संवाद, समीक्षा भरला देकून परत तेच्च विमर्श्याचेर हांव संवाद चलवंक वचाना, बगार कवितापाठ कामासाळाविश्यांत, प्रसतूत परिगतेंत असल्या साहितीक विचारसात्याचा गर्जेविश्यांत, विमर्श्याचा साहित्याविश्यांत उल्लेक करुंक आशेतां.
मंगळुरी क्रिसतांव कोंकणी साहित्यांत पाटल्या वीस वर्सां थावन सोधनां/अध्ययन कर्न आयिल्ल्या म्हाका, विमर्श्या साहित्याविशीं वाचुंक मेळल्लें चिमटिभर, आनी ह्या चिमटिभर विमर्श्यांनी साहितीक प्रकारांक मेळचे आनी कोणेंय आपल्या साहितीक व्हाडावळेक गळसियेत जाल्ले विमर्शे भोव उणें. ’प्रगती प्रकाशन’ शिवाय हेर खंचाय प्रकाशनान व पत्रान असलें काम केल्लेविशीं हांव नेणां तरय ह्या चडताव विमर्श्यांनी आयकोंक मेळल्लें/मेळचें उतार एकच;
"मंगळुरी क्रिसतांव कोंकणी वाचप्यांक विमर्सो/कविता वोंबानांत".
खंडीत जावनय हें सतच. हाचीं काराणां कितलिंय आस्येता पूण एक सत मात्र आमी काळजामनांत मांदून घेजाय जाल्लें जावनासा - आमचे वाचपी मात्र हांतूं भागिदार न्हय, आमचे बरवपीय भागिदार जावनासात. आमचे बरवपी प्जकत ’हांव, म्हजी काणी, म्हजें कविता, म्हजो बूक’ हेच्च बांयचा चिंत्पांत लोळोन आसताना आमचा भांयचा भायर एक ’तळें’ आस्येत, एक ’न्हंय’ आस्येत, एक ’दरयो’ आस्येत म्हळ्ळें चिंताप तांकां, जीव गेल्यारय चिंतुंकच नाका. ह्या परिगतेंत आमिंच दिसाक पळेल्ल्या बांयत रातीक पडचांत नवाल आसा?
आसों!
पाटल्या एका वर्साथावन कितले कश्ट-संकषट आयल्यारय खळानासतां मांडून हाडल्ल्या कवितापाठ कामासाळाचा सुर्वातेर म्हजा मतिंत आसल्लें चिंताप इतलेंच; कांय आमचे पयकिंत एकलीं-दोगां कवी जावन उदेतीत तर, कांय एकलीं-दोगा विमर्शक जावन उदेतीत तर तेंच पुरो. पूण आवकास, वेळ हांतूं भाग घेतल्ल्या हरयेकल्यांक समासम दिल्लो. कोणाक व्हाडोंक आसा, कोणाक वोडुंक आसा, कोणाक उडवंक आसा तें तांतांचा खुशेपर्माणे. आज एका वर्सांत ज्ये कितें हावें चिंतल्लें जांवचीं भळवंत लक्षणां दिसोन येताना म्हजें काळीज निजायकी मोराचीं पाकां भांदून नाचता. न्हय हांतली सगळीं कवी/विमर्शक जालीं म्हण, बगार थोडीं तरय हावें चिंतल्ल्या मेळिंत आसात म्हण.
पूण जशें हावें हाचादिंय हें सांगलां, कवितापाठांत हांव एक सांदो, जितलोच गर्जेचोंकी तितलो हेर कोणय गर्जेचो. हांगासर फकत्त म्हजा बर्पांक मात्र आवकास न्हय. सर्वांचा बर्पांक आवकास आसा, देकून बूक समीक्षाचें लेखन प्रसतूत करुंक म्हाका आवकास लाभल्लो ह्या वर्साचा अखरेक. बरें!
येंवचा वर्सा आमचा विचारांची, चिंत्नाची गड गुंडायेक वरुंक आमी साधन करिजाय, आमची तान चडयजाय. चडीत परिश्रम करुजाय, आमचा साहितीक व्हाडावळेक प्रामाणीक मिनत करिजाय. आमीं जर ह्या ’बांयचा’ चिंत्पांत आसांव तर, पयलें आमीं भायर येजाय, हेरांचें साहित्य वाचुंक, समजोंक, हेरांचें चिंताप गौरवान समजोंक प्रेतन करिजाय. तेच्च इराद्यान हांगासर म्हाका वाचुंक मेळल्ल्या बरयांतलीं बरीं वाचपांतलें थोडें विंचलां.
कोंकणी भाशातजन, विमर्शक, साहित्य पंडीत दो|विल्ली डी’सिलवाचा उत्रांनी कोंकणी साहित्यांत कवितांची परिगत समजोंवची तर;
कविता आनी पदां
ही समजणी मंगळुरी कोंकणी क्रिसतांवांक केदनांय आयिल्ली ना. तांका कविता, पदां, कांतारां, गितां पुराय एका ताळाचीं, एका मुळाचीं, एका रुपाचीं, एका रंगाचीं. देकुन्ंच जाव्येत, चा.फ्राचा कविता पुंज्याक बहुमान आयिल्लोच ताणी ’आमचा मनशाक’ इनाम मेळ्ळें म्हळ्ळें अशीर, कोमू मन पर्गट केल्लें सोडल्यार, आमच्या कोंकणी साहित्याक मान जालो, मरयाद जाली आनी तें साहित्य व्हडांत काडलें म्हण व्हडपण लेकलें ना. ’कानडी’, ’रोमी’, आनी ’नागरी’ म्हळ्ळे नारे उभे दवरले, तांतलें चून खांवची मांडणी केली ना. लेंवटेपणां दाखयलीं. उमेद फुलयली ना. ना जाल्यार, आमचें, आमचें, आमचें म्हण लेंबेतेल्यांक ’सोंश्याच्या कानांचेर एक सार्थकायेचें लेखन, एक समजणेचो विमर्सो, एक भितरली दीश्ट घाल्चें बराप आपल्या पत्रांनी पातळावंक अजून वर्गालें ना. बहुमानां म्हळ्यार अपल्या मालघड्यांनी फुडल्या पिळगेक भांदून दवरलेली गांट. सोम्याचे दयेन देंवोन येंवची म्हण लडायेक पेट्टेनांत. गोंयांच्या साहित्याचो अनुभव नासताना गोंयांकार पुराय चोर्तात म्हण निसकुचाराचें उलवणें पाचार्तेनांत. चर्चा उभार्ते, सवालां उडयते, उग्त्या दयरान सवालां घाल्ते. कोंकणी लेखक सम्मेळनावेळार पेडन्यांत, मंगळुर्कारांनी मिरयिल्ली देक म्हज्या दोळ्यां मुखली अजून माज्वोंक ना. हांतूं कोंकणी आनी क्रिसतांव एकाच कासताचे, एकाच थराचा ल्हानपणांत रेवोडल्यात.
पेंड म्हणतेल्याक नारल आनी तिळाची म्हणोंक आनी एकाची रूच अन्येकाचे रुचिथावन मेकळी करुंक कळल्लेपरीं साहित्यांत आमकां ’पदां’ आनी ’कविता’ मेकळीं करुंक कळाजे. कळाना परयांत आमकां ’सोंश्याच्या कान’ कवितापुसतकाचें मोल सुसता ना. तें श्री केळेकाराक सुसताल्लें. तें हेरां गोंयांकाराक सुसताल्लें. देखून ताणीं चा.फ्रा.च्या पुसतकाबाबतीन ’संपादकी’ उतरां जोकून आनी तुकून बरयिल्लें, तशेंच साहित्याभार आसचें सगळें गाजवन बरयिलें. आमकां तांकलें ना. तें सोड्यां, मरयादिचो सत्कार सयत सार्के रितीर भांदुंक अजून ओदगलें ना. ही मंगळुरी दुर्दशा. हे दुर्दशेक अखेर असत. लज आसची ना.
कविता म्हणजे
कितें म्हणूं? पद न्हय, गीत न्हय, कांतार न्हय म्हणत वच्येत. पूण कविता म्हणजे कितें? एक दीश्ट म्हणों? तसली एक दीश्ट नाटाकांत आनी नाटकुळ्यांतय आसा. ’भांगार मनीस’, ’जोर्जी बुतेल’ इत्यादी नाटकांनी एक दीश्ट आसा. ती पार्कुंची, तज्वीज कर्ची घुगिदीश्ट. कवितेची दीश्ट सर्गाची, आदांव बापान आनी त्या बापाचे बायलेन भुंयवैकुंटांत फळ खांवचेपयलें जोडल्ली दीश्ट; सर्जन सक्तेची दीश्ट. ती खंय थावन पडता आनी खैं पडाना म्हण ना. ते दिश्टीन रडटाना, हासताना, विटेताना, ’तृप्ती’ आनी ’शांती’ मेळता. मन मनीस जाता, देव सर्गाथावन देंवता आनी कुशीक बसता; अपले इमाजेची व्हडवीक म्हांदता.
कोणें आदीं अशें सांगल्लें; ’रवीक दिसाना तें कवीक दिसता, हांव चिंतां, रवीक रात दिसाना; दीसल्ली तर तिची रात जातिना; कवीक रात फरक येता; कवीन मधें पडल्लेकडे तसलो फरक नांच जाता; थंय कविता पिक्ता. देवाक बरें आनी वायट म्हण फरक तो देवाक नाडटा आनी देंवचाराक वोडटा. हें सगळें घडटा पाताळांत न्हय, बगार भुंयचेर; सर्गाचे दिश्टेन.
विल्ली सिलवान बरयिल्लीं हीं उत्रां, चा.फ्रा.दे’कोसताचा ’सोंश्याचे कान’ बुकाचा प्रसतावनांत आसचीं, भोव अपुर्भायेन सताक उगडापें कर्तात. कोण सत मांदूं वा कोण सोडूं.
फुडें दो|विल्ली सिलवा लुवीस मसकरेञाचा साहित्याची खोड काडताना अशें लिख्ता;
साहित्य आनी आमी
साहित्या बाबतीन उलयतानांय अशेंच घडता. अमी रंजनाखातीर वाचल्लें आशा दवरून (मुखली खोड) वाचतांव आनी उमेदीन परत वाचतांव या निराशेन सोडतांव (पाटली खोड). थोडेपावटीं अर्थ जावंक ना म्हण अर्ध्यारच काबार कर्तांव. असलेकडे प्रामाणपणीं बरयिल्लो विमरसो, वाखण व ठीका अमकां उपकार्ता.
ठीकेंतलो हरयेक अभिपराय आमी मानून घेतांव म्हणोन न्हय. पूण अन्येकल्याची खोड वाचल्लेवरवीं आमची खोड धारेन भर्ता. खबराळ्यांच्यो रिती हेरांनी शीकल्ले भाशेन्ंच हांगाय घडता, ताळमूळ नातल्ल्यांचेर ’गे’ उलवन न्हय; प्रामाणभरीत, रुजू करून दाकयेत तसले रितीन.
आमी चडावत खोड काडची काण्यांची, कादंबरयांची, कविता आमच्या मंगळुरी संयबाक वर्गाना; आमचे, पाद्रिंनी पोस केल्ले, मतीक आनी कालेतीक वोंबना. तसलेकडे, एक काव्यनाटकाची ठीका मटव्यान करुंक ह्या मुकल्या पानांनी हावें प्रयत्न केलां. ती वोंबतली म्हळ्ळे आशेन न्हय. वोंबली जाल्यार साहित्यांत एक नवो फुडार घड्येत म्हळ्ळे आशेन; लेंवटेपणान म्हणा - सोभता जाल्यार!
मेलवीन रोड्रिगसाचा ’मोगापेळो’ कविताजम्याचा प्रसतावनांत दे|चा.फ्रा.दे’कोसता अशें बरयता;
"रूकझाड, आलोपालो, मोनी मोनजात मात ह्या नवेसांवांत आटापनांत. मनीसय ते कृतिविकृतेंत गुस्पाता, गिन्यान, विजनान, धरम, आचार, दंधो, वयवाट, फौज, राजकारण - असल्या आंगणांनी तवळ तवळ असाध्याक साध्य करचे मनीस उभजातात. तांतूं म्हजें अध्ययन ना. पूण गेल्या पांचतीस वर्सां हेवशीं कोंकणी कवितेचें अध्ययन हांव करीत आयलां, भोव खाल्तेपणीं. प्रदेश, प्रकार, लिपी, उचार हांचो भेद म्हाका अन्वयसोंक ना. प्रदेशांनी भोंवलां. प्रकारांचें विशलेशण केलां. चरित्रा चाळ्ळ्या. लीपयो शिकलां. अचारविचार गाळ्ळ्यात. कोंकणी कविताजगत्तांतय प्रकृतेन अशेंच केल्लें भोगलां.
आमच्या कन्नड लीपयेच्या प्रदेशांत, एकुणीसशें तिसांवेळीं श्रीमान लुवीस मसकरेञ कवितेंत एक उंचल्या हंताक पावल्लो. प्रकृतेन ताका उत्रां-भावनांच्या संसाराक विंगड रीतीन जल्मायिल्लो हांतूं दुभाव ना. कित्याक त्या पूरवीं कंतिगांतले अनामीक मात हांगाच्या मळबार मिणकाल्ले. मसकरेञाची कविता अंत्रळार उतरल्या उपरांत भोव थोडे आपल्या हातांनी उत्रांचे दूरसुभाण करुंक सक्तात, ऊरल्ले खरशेतात. ते मात अपलीं झिल्पां तलवारिंच्यो धोमशी जावन देखोंक सक्तात, बाकिचे बिक्कातात. ते मात करयेक भावना धुंवरेचें धांपण या जळतें आगटें करूंक सक्तात, ऊरल्ले जळचीं कोंडांय पालवयतात."
कवितापाठ कामासाळांत कोणाकी कांय बरेंपण आसा?
लिसांव जावन ’एक कविता’ घेवन, ताचेर सविसतार रितीन एकामेकाचे विचार बदलून, संवाद तर्क मांडून उपरांत एका नम्यारलेल्या दिसा आपापले प्रभंध प्रसतूत कर्चेमुखांत्र त्या लिसांवाचेर एकामेका वोपून घेतल्ल्या अर्थाचेर अर्सो धर्चो, आनी ह्या मुखांत्र आपल्या चिंत्पाची व्हाडावळ, अपणान गुमान कर्चा संग्त्यांचेर एकोडो नियाळ खंडीत जावन एका वाचप्याक बुध्वंत जावंक कुमोक कर्ता. बरवप्याक अपल्या बर्पांचेर व्हाडावळ करुंक कारण जाता.
हांतूं कांय पोट्टू काण्यो नांत, फकत विचार आनी विमर्शे म्हणताना जांबायो येतल्योच. देकून हें काम भोव कश्टांचें. देकून एदोळ असलीं कामां खंयसरय जाल्लीं नांत, जाल्लीं तरय एक दोन आनी उपरांत केल्ल्यांक आनी खेल्ल्यांक सासणाचो विशेव - आसों!. आनी कर्ची गर्जय कोणाकय दीसल्लिना. कर्न कोणाक कसलो फायदो जायत म्हळ्ळेंय कोणेंय चिंतल्लें नेणां. दीस्पोडत्या ग्रासाखातीर सात दरये उत्रोन आयिल्ल्या चार बोडांक ही उमेद कशिगी झळकाली म्हणताना सुर्वात जालीच.
पूण हीं चार बोडां कांय समाजेंतले मुंडासगार न्हय, खंचाय संचालनाचे जांव, परिशदेचे जांव, अकाडेमिचे जांव, साहितीक मंडळिचे जांव बिल्कूल न्हय. चड कित्याक हांतलें नोवोद ठक्के ’कवी’च न्हय. तर कितें जालें? टिविचेर क्रिकेट पळेवन खेळगाड्यांचा खेळाविशीं संवाद चलंवचें आमी खंयचीं टेसट क्रिकेटरां? विंबलडन्ना विश्यांत संवाद चलंवचीं आमी कितलीं टेन्नीस रयाकेट हातीं धरलां वा पळेलां?
"काम नातल्लो सुतारी अपल्या बुर्ग्याचेच कुले तासतालो खैं" हें उत्रार भोवशा उण्या भावाडताचा जायत्या आमचा थोड्यांनी उचारलां जाव्येत. आदीं मागा रसत्यादेदेंनी मांकडानाच सवें डोंबराट चल्तालो. कोण एकलो/एकलें बडयता कोण एकलो/एकलें फुंक्ता, कोण एकलो/एकली बस्वाक मुखार हाडन येवन सवालां विचार्ता आनी बस्वा ’हौदा बसवा’ म्हणताना ’हौदू’ म्हण मंडो हालयता, ’अलवा बसवा’ म्हणताना ’अल्ला’ म्हळ्ळेपरीं मंडो हालयताना भंवतोणिचो लोक ताळियो पेटतालो. आतां जियेंवचा मनशांक पळेतेली गत नातल्यारी जान्वारांचा हक्कांक झुजचीं धाराळ मापान आसचेवर्वीं असलीं डोंबराटा संपोन आयल्यांत - आसों.
कांय हें कवितापाठय हेच्च वर्गाचें डोंबराट?
कोणाक कितें देकून आमकांय कितें? आमचो इरादो आनी शेवोट ह्या कवितापाठाक अमर कर्चो न्हय, बगार ह्या कवितापाठध्वारीं आमची एकामेकाची व्हाडावळ. आनी भोवशा कोंकणेंत या हेर खंचाय भासांनी जर असलो संवाद सराग रितीन चल्ता, तेदनां मात्र थंयसर व्हाडावळ जावंक सक्ता.
कविताचेर सामूहीक अध्ययनाचो हो पयलो बूक. सवाल हांगा हें पयले पावटिंगी व न्हयगी म्हळ्ळें न्हय, तरय एदोळ एकल्या दोगांनी कविताचेर आपापलीं अध्ययनां पर्गटल्यांत जावंक पुरो पूण एकटांय जावन अध्ययन करून प्रसतूत केल्लीं लेखनां एका बुकारुपार पर्गटचें हें पयले पावटीं म्हळ्ळें म्हजें चिंताप.
आतां तुमचेपयकी कोणायकय कांय हीं सकयलीं सवालां धोसतात तर तांचेर म्हजी जापय अशी आसा;
एका कवितेक लिसांव जावन घेंवन ताचेर समीक्षा/संवाद चलयल्यार कितें जाता?
बदलावण हाडचें या सोडचें त्या त्या बरवप्याचा मनोगतेचेर होंद्वोन आसा तरय आमचा अध्ययनाचो इरादो तो न्हय, बगार त्या लिसांवा थावन आमकां शिकोंक आस्येत जाल्ल्यो संग्त्यो, शिक्येत जाल्लीं लिसांवा, शिक्येत जाल्लीं सतां मात्र आमी घेतांव. अशें म्हणोन ’धरणी मंडळ मध्यदोळगे’ कवितेचा वागान केल्ली चूक म्हण आमी आमचे ताळे पिंजून बोबाटल्यार कांय तांतलो वाग बदल्तावे? हें अण्वीं चिंतापय आमचा खट्ट्यांत बिल्कूल ना.
हांतूं लिसांवा जावन घेतल्ल्या कवितांचे कवी अमरगी?
ना! - बिल्कूल ना. हांतूं लिसांवां जावन घेतल्लीं कविता त्या कविचें श्रेषट कविता म्हण बिल्कूल आमी अध्ययनाक घेवंक ना. बगार एकेका प्रकाराचा, एकेका चिंत्पाचा, एकेका लिसांवाक आमी एकेका अध्ययनाक घेतलां शिवाय हेर कसल्याच काराणांक लागोन न्हय.
एच्चेम अपल्या प्रसतावनांत हीं उत्रां सुडाळ रितीन अशीं उचार्ता;
"काव्याचा अद्ययना सांगाता ह्या मांताखाल - बूक समीक्षा, कवी गोश्टियी चल्तात. कोंकणीं काव्यांत ही एक महत्वाची वाडावळ. कारण कवीन बरयिल्लें बूकार छापोन ऊरल्यार, इंटरनेटार आयल्यार मात पावाना. काव्याचो "संवहन" जायजे. संतोसाची गजाल म्हळ्यार, कोंकणीं काव्या चरित्रेंत एदोळ बोवच्च अपरूबशें चलोन आसचें काव्या संवहनाचें काम करचें मिसांव "कवितापाठ" सात दरया भायर चलयता!
ह्या पयल्या बूकांत निवडलेल्या तरन्या तशें मालघड्या कविंच्यो कविता, अबिपरायो आनी कविचीं बोगणां आसात. थंय हांगा थोड्यो वाचपाचो चूकी आनी प्रसतुतेंतली घुस्पड सोडल्यार, हे कविता वरग आपलेसतकीं परिपूरण आसताना, परत्यान ताचेर खोड काव्याचा रसग्रायकाचा रुचिपानाक अडकळ जायत. देकून हे "पाठ" आसचे आसा तसे रसग्रायकांचा ताब्यांत दिंवचे बरे. हे "पाठ" सद्द्याक चल्चो खाडियेचो गांव आनी संसारभर शिंपडल्येल्या कोंकणीं काव्याचा रसग्रायकांक सांगाता येवंक आसचे अडकळी मनीं घेतल्यार, हांतल्यो कांय चूकी सुलबायेन कुशीक दवरयेत तसले. कविता वाचुंक आनी ताचे अलवकीक सूख भोगुंक विद्वानच्च जायजे म्हण ना. कवितायी जेन्ना चार चोवगां मधें पावता आनी रसग्रायक तिका भोग्ता - ती कवीक सर्गिंचें दार दाकयता."
मेलवीन रोड्रिगसाचा उत्रांनी खोड म्हळ्यार;
"विमरसो, खोड, विसकळावणी -हे पुराय सब्द चडुणे एकच अर्थ दिंवच्या कुटमाचे. ह्या सब्दांच्या अर्थां मधें वोंय घालुंक या गीट वोडुंक कषट. ह्या सगळ्या सब्दांचो मुळावो अर्थच ’समजोन घेंवचो’ म्हण जाता. ह्या समजोन घेंवचे प्रक्रियेवरवीं गोंदोळांत सांपडल्ल्या वाचप्याक आपणें वाचल्लें साहित्य समजोन घेवंक सलीस जाता. तितलें मात्र न्हय तसली एक समजणी साहित्याथंय वाचप्याचे प्रतिक्रियेचे चालीक नवीच दिशा दिता. ह्यावरवीं एक बुध्वंत विशलेशण करची तांक सादो वाचपी जोडून घेता.
उत्तीम कवी आमकां लाभाजे जाल्यार, आमचेलागीं उत्तीम तशें बुध्वंत वाचपी आसजे पडतात. एके भाशेंत चल्ची विमरशाची प्रक्रियाच ते भाशेंत आस्येत जाल्ल्या बुध्वंत वाचप्यांविशीं साक्स दिता. सुमार वीस वरसां आदीं हांवें चलयिल्ल्या एका सोधा प्रकार कानडी लिपिंत पर्गट जाल्ल्या कोंकणी कविता पुसतकांचो संको सातांक मिकवनातल्लो. पूण आतां फकत वीस वरसांनी हो संको शेंभरांक तेंकला. हरयेक कवी वाचप्यालागीं लागशिलो संबंध जोडुंक प्रेतन करून आसा. कवी चडल्लेबरी वेवेगळ्या अभिवेक्तिचीं रुपां बदलोन वेतलीं आनी वाचतल्याक त्या रुपांनी आपणाच्या अस्थित्वाचो सोध चलवंक सलीस जातलें. असले प्रक्रियेचे चालीक कितली सराय लाबतली, तितले आमचे वाचपी चडतले."
हेमाचारय असल्या कविताचा कामासाळांविशीं कितें सांग्ता?
"आतां कोंकणी साहित्याचा संसाराचेर दीषट खंचव्यां. हांगासरयी वर्सां आधीं थावन मागणीं आमी आयकाल्यांत. कोंकणेक बरो पुडार दी देवा, ही भास जिवी उरय देवा, अनी ती उलयतेल्यांक जिवंत दवर देवा (कित्याक नवीं जल्मोन येंवचीं कोंकणेंत उलयतीत म्हळ्ळी हमिदारी ना!), कोंकणेक संविदानाचे आटवे वोळेरिंत स्थान मेळय देवा. (आटवे वोळेरिंत कोंकणी रिगोन तेरा वरसां संपलीं, थोडे अजून माग्तात!)
आसकत सैंभाचे आमी, पकत मागोन खांवच्यांत विश्वास दवरतात, कर्नेंत नहीं. यथा कर्नी तथा भर्नी.
कोंकणी जिवी दवरुंक देवालागीं मात्र मागल्यार पावाना, ती जिवी दवरुंक अमी कितें करयेत तें जिंतुंक जाय. ही भास स्वताचे जिबेर पयली घोळवंक जाय, पत्रांचेर छापून आयलेली रोकडे दीवन वाचुंक जाय, दूसऱ्यांनी वाचिसारकें वत्तड घालुंक जाय (तांका पुंक्याक वाचुंक दीवन नहीं!)
अनी आतां पुसतकांची समीक्षा वा खोड काडची कामासाळां मांडून हाडचीं तांची येवजणी आनी ती खोड प्रकट कर्चें साहस आमी ह्या अदी कोंकणी साहित्याचा संसारांत देकलेलें आनी आयकाल्लें आसा तर तें भोव उणें. मानादीक विल्ली दे’सेलवांनी, चा.फ्रा. बाबान, मेलवीन रोड्रिगस तसल्या कोंकणी साहसिंनी त्या दिशेन हातीं घेतलोलो वावर सोडल्यार खंच्याय मंडळेन, परिशदेन ह्या दिशेन चिंतलेलें ना.
बुकाची वळोक कर्चाधीं ह्या बुकांच आसचा साहित्याची गर्ज कसली म्हळ्ळें समजंवचें भोव गर्जेचें देकून वयले वेवेगळे विचार आमी एकाच पानाचेर ते विणले. आतां ही गर्ज समजाली तर, कोंकणी कविताशेतांत ह्या बुकाचे मोल कितलें म्हळ्ळें आमिंच तुकुंक सक्तेल्यांव.
***************
आमचा मंगळुरी क्रिसतांव कोंकणी साहित्य आनी साहित्यकारांविशीं कोंकणेचो अमर कवी चा.फ्रा अशें लिख्ता;
कुंडो खायरयांक उंडो [चा.फ्रा.दे’कोसता]
बराप म्हण सुरू करतानांच हावें एक कविता बरयिल्ली. ती आतां खंय आसा म्हण नेणां, मापांनी खंयचेय साहितीक भोव अल्पी आसल्ली जाल्ल्यान हांव ती आतां विस्रोन गेलां.
पूण मतिच्या कोनशांनी आशा आसता , बरयिल्लें धा जणांनी पसंद करिजे आनी तोंडातोंडाक मेळल्ल्या वेळार शाभास म्हणाजे. तशें कांय जालेंना. हावें जे कितें बरयिलें तें साहितीक भाराक अयोग्य असोन, खचऱ्या समा आसतेलें म्हळ्ळें चिंताप म्हजें जालें. तशें ती पयली कृती मतिपडद्यावयली पुसून गेली.
१९५२ इस्वेंत बोंबोयचा रेडियोर पयलेच पावटीं कवितावाचन मेळटाना म्हजी आशा व्हड लांबायेरुंदायेची नातल्ली. दक्षीण आफ्रिकाच्या एका मंगळुरी क्रिसतांवान म्हजीं कवनां रेडियोचेर आयकोन म्हाका शाभासकेचें पत्र बरयजे म्हळ्ळी आशा मतिंत धरल्लीच ना. बगार म्हाका मुकामुकीं वाखणतेल्या मित्रांनी तर आयकाजे आनी तांचेर बरें वायट म्हणाजे म्हळ्ळे दुवाळे मात आसल्लेच्च.
तेदाळा हांव ’पयणारी’ जम्यांत आसल्लों. म्हाका रेडियोच्या गोयंकार अधिकारयांलागीं शिफारस केल्ल्या श्री अपोलिनारीस पिंतान तर म्हजीं कवनां आयकालिनांत. बगार ’पयणारी’च्या संपादकान धरून हेर कोण्ंय आयकलिनांत. त्या वेळीं रेडियोर वोव्यो म्हणोन एक नाटाक खेळोन दीस उज्वाडताना काम कर्च्या आफिसाक टेलिफोनां येतालीं. त्या दिसा म्हजो अत्मो पिंर्गल्लेबरी केदाळाय पिंर्गल्लो ना.
तांतली एक कविता, ’सपणांतलें राज’ रेडियोंतल्या श्री विषणू नायकान आनी आलफ्रेड बारबोजाक इतली पसंद जालिकी ताणीं म्हाका पर्त्याक आपयलो. तिकविता कोंकणी पत्रांनी छापून काडुंक म्हजेलागीं पर्वणगी विचारली.
हांव थटाक! एका कोंकणी बर्प्याची कविता पत्रांई छापूंक १९५२ इस्वेंत बोंबोय पर्वणगी जायजे तर, वयजान दिले दूद आनी पिडेसत माग्ताय दूद म्हळ्ळेबरी जालें. स गोंयकारांनी ती कविता अपापल्या पत्रांनी छापली. ’पयणारी’ंत हांव त्यावेळीं घश्टो काडटाना ’ती छाप’ म्हण सांगचें हक्काचें बदीक म्हण म्हजें चिंताप.
तरय ती छापली ना. संपादकान म्हळें; "आमचो लोक कविता पसंद करिना. ती वाचिनासताना सोडटलो".
ताणें सांगल्लें कितलें म्हाका दुकल्यारयी तें कितलें खरें म्हळ्ळें तेदाळा नेणा जालों. लुवीस मसकरेञ तवळ जिवंत आसा. अधून्मधून ताचें नांव वी.जे.पी सलडाञाच्या तोंडार आयकाल्लें, कित्याक गांवांत तो सलडाञाचो शेजारी. पूण एकाय कोंकणी बर्प्याच्या तोंडाथावन हावें ह्या महान कविचें नांव आयकाल्लें ना.
पूण एक विचित्र गजाल घडली. हावें तेदाळा म्हजी तर्नी जडाय गोंयकारां मधें फांकून जाल्ली. तेदाळा गोंयांच्या चळवळेचो बाप श्री रवींद्र केळेकार बोंबोंयत मणिभुवनांत आसतालो. वार्धांत ’मीर्ग’ म्हळ्ळें कोंकणी पत्र तो चलयतालो. विषणू नायकान ताका म्हजी कविता, ’साद’ पत्रार छापोन, ’मीरगा’चेर छापुंक धाडल्ली. पुण्यांत श्री बाकिबाब बोर्कर ’पर्जेचो आवाज’ पत्र चलयतालो. ताणेंय ती छापल्ली आनी बोंबोंयत रेडियोचेर कविसम्मेळांत मेळटाना ताणे म्हज्या खांदार म्हालघडो हात चरयिल्लो. मनोहर सर्देसाय म्हजे कवितेचेर पिसोच जाल्लो. प्रशंसेचो एक कोपो मेळोंक इतलो भुकेतालों - हाका गोंयकाराथावन मुदेमुदे आनी लोदलोदे प्रशंशा मेळताना कसलें तरयी फुगासांव भोग्तालें.
त्या दिसा सांजेर केळेकाराख मेळोंक अन्येक वसताद आयिल्लो. तो मागीर म्हजो ईश्ट जालो. श्री एवाग्र जोर्ज फुडतुगलाच्या जयलांनी कुसोन जाणा. साहित्य आनी कविता ताका कितली वर्गत तें त्यावेळीं तर हांव नेणांच.
रवींद्रबाबान गोवेतांतली गुलोबी फोराचे एक ल्हान कडतील भायर काडली.
"म्हाका हें वाचुंक येना. तुवें आमकां दोगांकय वाचून सांगाजे" म्हणालो तो. आनी मागीर ताका हेरांनी दिल्ली लुवीस मसकरेञाची तारीप आसातशें सांग्तालो. म्हाका लजय दिसली. ’अबरांवचें यजनदान’ काव्यनाटकाची भोव पोर्नी एक प्रती म्हज्या हातांत आसल्ली. हांव ती एदोळ वाचून नेणां. खरें म्हळ्यार सोळा वर्सांचे पिरायेर बोंबोय आयिल्लों. कोडियाळाच्या जेप्पुंत जलमलां, मिलार इसकोलांत शिकाप केलां तरय लू.म.च्या मल्लिकट्ट्याक पांय दवरून नेणासल्लों. त्या दोगांय कानडी लिपिथंय पर्की आसल्ल्या मनशांक हावें खरी गजाल सांगली आनी वाचुंक सुरू केलें.
साधार्ण मदें पावताना, आनी अबरांव आपल्या पुताक कात्रुंक कांप्ताना लू.म.चीं अचरयांनी भरल्लीं उत्रां म्हज्या तोंडांतून गाजतालीं. कित्याक हामव कवितावाचनांत कांय असकत न्हय;
"तुवें ल्हानव्हड केल्लें बोकडेचें पील सयतय
कातर्ताना मुटिभितर कांपत कोयती".
लुवीस मसकरेञ म्हज्या हातांत कांप्तालो म्हणों? या त्या क्रूर साक्रिफिसाच्या तळमळ्यांनी म्हजे हात कांप्ताले म्हणों? रवींद्रबाबाचे दोळे वोले जाल्ले. हावें वाचाप अखेर कर्ताना, फुडतुगलाच्या दांड्यांक बाग्वनातल्लो शूर शिपाय, एवाग्र जोर्ज, कडोन मेण जाल्लो. हावें ही कविता अत्म्याचे उभगोणेक आनी जिविताच्या एक्सुर्पणांत सभार पावटीं वाचल्या. कोंकणी उत्रां अशीं गुंताना म्हजे तसलो गळता;
"तुजे निर्मळ अत्मो, कळो तुर्मणांतलो
पितृलोकीं फुलोन थंयचर पर्मळ उकलों"
मागीर नोव वर्सांचे तर्ने धुवेक हो साक्रिफीस हावें वाचून सांगला, आनी मागीर आमी दोगांय रडल्यांव.
खंयच्यागी काराणान मंगळूरच्या कोंकणी क्रिसतांवांक कविता जायना. तांचीं व्हडां मांदिनांत. तांचे कवी, कविता बरंवचेय, कवितेचें अध्ययन करिनांत. कुंडोच खावन आसल्ल्यांक उंडो रुचाना म्हण हांवें हे क्रिसतांव जमातिलागीं कविताविशीं उलंवचेंच उणें केलां.
(ही खोड मनांत दवरून लुवीस मसकरेञाच्या अबरांवच्या यजनदानाविशीं बरंवचें तर, तें कोणाखातीर म्हण दुभाव उटता आनी लिखणेंतले तींत सुक्ता.)
अखरेचो शरो:
कोंकणी साहित्य/कविताविश्यांत कोंकणेचा विध्वानांचे असले विचार निजायकी समजोंक प्रेतन केलें तर आमचान जायतीं बरीं कामां करुंक साध्य जाता. आतां ह्या बुकांत एकेका लिसांवाचेर अध्ययन केल्लीं हरयेक लेकनां एकाच वर्गाचीं बिल्कूल न्हय. एकाच मापाचीं न्हय, एकाच गुंडायेचीं न्हय. हे विचार सभारांचे आसताना हे सगळे विचार एकामेकाचा विचारांक ताळ पडाजय म्हण ना. तरय हें आमचें पयलें मिसांव देकून आमचा पावलांनी घडल्ल्या चुकीं थावन आमीं शिकची गर्ज आसा. एका वर्साधले आमचेच विचार आज कितले रावल्यात कितले उभोन गेल्यात म्हळ्ळें प्रामाणीक अवलोकन कर्ची गर्ज आसा, तें तांतांचें कर्तव्य जावनासा.
कवितापाठ फुडल्या दिसांनी जर असल्या मनाचा साहितिंचा मनांक दिवटी जावंक सकत तर मात्र आमी कवितापाठाक काडचा वांवटीक खरो अर्थ आनी खरो महत्व लाभतलो. हाच्याकी चडीत आमीं कितेंच अपेक्षा करुंक वेचेंच नाका.
देव बरें करूं!
[२००६ इस्वेचा जनेर १३ तारिकेर कुवेयटांत चलल्ल्या इक्राव्या कवितापाठांत हें लेखन वाचून सांगलां]
