’खंच्याय वेक्ती/वसतुचें मोल समजाजय तर आमी पयलें ती वसत/वेक्ती होगडायजय’ - आवा
कोंकणी बाजारांत एक पासाय
वरस : २०११
मयनो : सप्तेंबर
जेदनां इसकोलांनी कोकणी रिगलिगी, तेच्च वेळार कोंकणी साहित्याचेर ’श्हेण चळवण’ उदेली. कोण श्हेण श्हेण म्हण आपलें नाक धांपिलागले तर कोण अपल्या श्हेणाचेर सुगंध पर्मळुंक लागले, तर आनी कोण हें श्हेण कोणा कोणाच्या आंगा-पांगाचेर उडवन मझा पळेलागले. पूण एक अडहूक सत मात्र ह्या चळवळेन उद्दापे केलें; आनी तें जावनासा, कोंकणी साहीत चडताव जावन उत्रांची रास चड आसोन, तांतूं साहितीक सार मेळ्ळ्यारी कांय काल्दो थेंबो कोण्णा.
उपरांत गुप्तीं खेळ सुरू जाले, कोणें विमर्शे म्हळें, कोणें समीक्षा म्हळें, अनी कोणे आनी कितें मात्ती गोबोर म्हळें. हेच्च संधर्भाचो फायदो जोडुंक कोणें ह्या विमर्शकांच्या खांदार बंदूक दवर्न कोणा कोणाक निशान केलो. आनी आपलो गुपीत इरादो संप्तच्च, हांचिंच नांवां पाड कर्न चल्तेच रावले.
"कोंकणी मनीस राजकीयांत पाटीं आसतीत, पूण कोंकणी वर्तुलांत आसचे तितली राजकीय हेर खंच्याय समाजेंत आसचिना", म्हजो एका तेंपाचो मित्र जावनासल्ल्या दे|जोजी पींत आयकोळान सांगलेलीं उत्रां (कित्याक म्हण वेगिंच उगडापें कर्तां).
आमच्या देसांत भोव थोड्यो भासो मात्र पांच लिपियांनी बरयतात, तांतूं कोंकणी एक. म्हळ्यार आमचेलागीं आसच्यो उपलब्ध्यो धाराळ. इतलें आसोनयी, आमचे मधें एकवट म्हळ्ळो नातल्लो, ना, आनी भोवशा आसचोय ना. पांच लिपी सोडा, एक लिपी धरा, हांतूं कितलें वांटे फांटे, हऱ्येकले हांगासर अपापली पोकोळ इमाज भांदून समाजेक धाखंवच्यार मग्न, अपापले दोरे भांदतात, कुडके जाल्ल्या साहितीक समाजेचे परत कुडके, अनी हऱ्येका दोरया भितर एकच्च बोबाट; "आमी कोंकणी सेवा कर्तांव, आमी कोंकणेक वयर वर्तांव (वयर खंय? सर्गाक?)". पूण हकीगतेंत एका दोरया भितर कोंकणेविशीं चर्चा जांवच्यकी चड जावन हेर दोरयांनी कितें कुसता, कितें घाणता म्हळ्ळेविशीं संवाद, खेळकुळां चल्तात. आनी ह्या दोरया भितर सयत अर्धे कुड्डे, अर्धे भेरे, अर्धे मतिगार. आसों;
हांगासर ह्या थोड्या आवदेंत जाल्ल्या थोड्या बदलावणेचेर आर्सो धर्तां;
वर्ग: कोण हें पळेंवदी व ना आसों; सत सांगा, आमचे भितर वर्ग भेध नां? जशें बामणांचें मारांक भेद कर्चेपरीं, हांगासरयी वर्ग भेध ना? हांगाचे वर्ग अशे असात; कांय थोड्यो काण्यो बरयल्यार तो नवो बरवपी, थोडीं वर्सां जातेच्च अचानक ताच्यो काण्यो शेंभोर जातात. दोनशीं जातात, (कोणाक लेक आसा? दोनशीं काण्यो, तिनशीं कविता, पांयशी लेखनां) बरयिल्ले कोंकणेचे महान साहितिच्या वर्गाक सेर्वल्ले म्हण लेख्तात, उपरांत ताणी गळंवची घाण बिटी सयत हेरांनी प्रसाद म्हण सेविजय, आनी विरोध केल्ल्यांक तांचो मात्र न्हय, ताच्या संतान कुटमाच्या एकेका असकत्कायेचेर सयत खबरो जातात, वेवेगल्या लिखणे नांवांनी नांवांनी तांचेविरोध प्रचार जाता. अनी अशें हेरांच्या असकत्कायेचेर प्रचार कर्न सूख भगच्यांक कितें सांगचें म्हण तुमिंच चिंता.
मरयाद: कोंकणेंत येदोळ पासोन साहितीक मट्ट कांय विशेस नातल्लें व्हय म्हण चिंत्यां, पूण एक सत नेगार कर्चें नाका, तें जावनासा, साहितीक मऱ्याद, साहितीक भासेचो मान, जीव आसल्लो. सद्द्याच्या परिगतेंत वाचुंक मेळची भास ह्या मरयादेक मिकवोन वेता म्हळ्ळें सत नेगार कर्चेपरीं ना. चालू भास, रौडी भास, साहितांत प्रसतूत जाली तर, तें साहीत कसलो फुडार दीवंक सकात? हें समजोन घेंवचें भोव गर्जेचें.
बंडाय/दाब: कानडिंत ’दब्बाळिके’ म्हळ्ळो सब्ध सार्को दिसत. काळ बदल्ला, विचार बदल्ल्यात, देकून हांवें दोनशीं काण्यो, तिनशीं कविता बरयल्यांत (बरयल्यांतच्च म्हण चिंत्यां), देकून म्हाकाच्च कळीत आसा, तूं आयचो/काल्चो चेर्को. असलीं हल्क उत्रां आयकोन, आयकोन व्हगेच बोसचे तरयी कितलो तेंप व्होगेच बोसतेले?. जरतर आज साहित्याचेर इतली ठीका आसा तर हाचें कारण कोण? हें समजोंची भोव गर्जेचें जावनासा. कितलो तेंप ह्या फटकीरया प्रवादिंक दिंबियेर पडोन नमान करिजय?
अतां हे वर्ग कोणे रचल्ले? कित्याक पासोन रचल्ले? बूक छाप्ताना, बुकाच्या मूकपानाचेर ’हो बूक प्रभुद्द वाचप्यांक मात्र, देकून विमर्सो कर्तेल्यांनी, विमर्सो कर्ची श्याथी आसागी म्हण समजाजे’. असलीं उत्रां छापून कितलेश्यांक बनायतीत? हेर भासांच्या मान साहितिंसवें उभे रावोन तस्वीरो काडून, उपरांत हेरांक ’हांवें अमक्या साहितिलागीं मात्र संवाद कर्चो’ म्हण हर्धें पेटून कितलेश्यांक बनायतेले हे? मेजावयलें केळें काडून पिल्याद जोडून विजिटिंग कार्डांनी आपल्या बादूरिची लांब पट्टी छापून कितलेश्यांक मांकोड कर्तेले? आनी हें सर्व सोसतेलेय कितलो तेंप सोसतेले?, सार्की कोंकणी बरवंक कळीत नासताना सयत, आपणाक पन्नास वर्सां जातत देकून आपणाक पुरसकार मेळोंक होच्च वेळ म्हण वर्साधीं तयाराय कर्न कितलेश्यांक फटयतेले? (हांगासर मिर्जा घालिबाचें उतार यादिंत येता; दुनिया मे बेवकूफों की कमी है क्या, एक को डूंडो, हजार मिल्ते है).
आतां मऱ्यादेविशीं उलव्यां, एका गांवांतल्या एका तर्न्या बरवप्यान एका महान (अशें तो चिंता) कोंकणी बरयणाराक विचारलें कंय "मटवी काणी आनी विडंबना मधें फरक कसलो?", सट्ट कर्न ताची जाप कंय "वेरी सिंपल, हांव खंय कात्रीन/पात्रीस हाडतांकी, तें विडंबन, नाये ती मटवी काणी". २००३ इस्वेंत एकलो कोंकणी चिंत्पी सरलो. सगळी कोंकणी
समाज रडली, २००४ इस्वेंत तो सरल्ल्या दिसा हांव ताच्या घरा पावलों, ताच्या प्रायवंत आवयक भेटलों, ताची व्हड भयण (रिटायर्ड टीचर) मेळ्ळी अनी म्हका सवाल करिलागली "एकलो मालघडो बरयणार, आतां म्हजो भाव मेल्ल्या उपरांत, ताचेविशीं नाकाजाल्लें बरयतामू? कित्या?, ताका हें सोभ दिता?", हांवें जाप दिली; "तो प्रायेंत मात्र मालघडो, मतिंत न्हय, आनी तुजो भाव जीव आसताना बरयिल्लें तर तो जाप दितोने?". आतां सवाल करा खंची मरयाद? तर ही मरयाद बंगयतले कोण? नवे बरयणार? व महान म्हण चिंतचे मालघडे? फटकीरया नांवांनी इमेयलां कर्तात तर्नाटे बरयणार म्हण बोबाटच्या हांणीं फटकिरीं नांवा वापार्न घाल्लीं इमेयलां कोणेंय वाचुंक नांत? तर सांगा ही मरयाद कोणे राकोन व्हरिजे आसली? पत्रांनी/सायटिंनी कोणेंय आपणाक विरोद बरयल्यार फोनां कर्न धमकुंची मरयाद?
तिस्रो विशय; दाब; भोव महत्वाचो विशय. तुमी नेणांत तरयी आयकलां आस्येत, जायते ह्या कोंकणेक आयले, जायत्या रितीन आपलो वावर कर्न, सलवाले आनी नांव नासतां गेले. कांय पाटल्या तीस -पांतीस वर्सांची चरित्रा पळेयात; हांव खुद्द काणीक पत्रांत काम कर्न आसचे वेळार, सलवल्ल्या ’अवील रसकीञा’ विशीं नाका जाल्ल्यो खबरो केल्ले संपादक अजून जीव आसात, पूण अवील रसकीञाक साहितीक रितीन जांव, हेर रितीन जांव, कुमकेक आयिल्ले कोणीं आसात? आसटीन प्रभुविशीं आयकाल्लें, ताका जाल्यारी सत्त्यानास करुंक प्रेतन केल्लें ’दुस्मानांचो मोग करा, तांकां भगसिया, एका पोल्याचेर मारल्यार तांकां अन्येक पोलो धाखया’ म्हळ्ळी जेजुची शिकवण दितेल्यान्ंच न्हय? रिच्ची पिरेरीन ’कला किरण’ पत्र चलवन आर्थीक कंगाल जाताना ताची कोणेंय कुमोक केल्या?, सिलवेसटर सोजान ’उदेव’ पत्र चलयताना सयत तो सलवलो, ताची सयत मजत करुंक कोणीं आयले? तांकां सोडा, कोंकणेंतलो श्रेषट चिंत्पी चा.फ्रा.न सयत ’जिवीत’ पत्र चलयताना सलवालो, ताका मजत करुंक कोण अयलीं? मौरीस शांतिपूर भोव प्रतिभा आनी प्रामाणिकता घेवन आयलो, इतली प्रतिभा आसोनयी तो परत परत सलवालो, पयलो ’आमचो युवक’, उपरांत ’उमाळो’ अनी अखेरीक ’काणीक’, पूण ह्या सर्वांविशीं नाका जाल्ल्यो खबरो आमी आयकोंक नांत? हांगासर म्हजें सवालयी तेंच, आमी हेरांच्या गर्जेक पावोंक सकानांव पूण तांच्यो खबरो करुंक कित्याक पाटीं सरानांव?
पत्रिकोध्यम सोडा, कोंकणेंत पयलें अंतरजाळ मायभासेचो नवीन सिकेर सुर्विल्या दिसांनी विजा खातीर मोसत कश्टालो. सार्कें काम ना, तरयी आपल्या प्रतिभेनिमतीं कोंकणी अंतरजाळिची नवी सुर्वात दिल्ल्या हाका मजत दिंवची सोड, हाचेथावन्ंच संभावन वसूल केल्ले आमचे मान साहिती. हांवें दायज सुरू केल्ले थावन म्हाकाय सुटका ना, म्हज्या एक बुकाक प्रसतावन बरवंक एका साहितीक उपकार मागलो, ताणें प्रसतावन बरयलें आनी हांव गांवाक आयिल्लेवेळार म्हजे थावन त्या प्रसतावनाक संभावन दीजय आसलें म्हळ्ळें म्हाका तीसऱ्या थावन आयकोंक मेळ्ळें. जरतर तो खुद्द येवन म्हका सांग्तो "म्हाका इल्ली गर्ज आसा देकून म्हाका इतले पयशे दिशिगी", तेदनां हांव खंडीत दितों. पूण अशें खबरो कर्न पयशे वसूल कर्ची रीत पळेवन हांव खुबाळ्ळों अनी तो तिस्रो मनीस पत्र चलयतालो देकून ताची अभिपराय विचारली, ताका ताणें जाप दिली, हांव जाल्यार "देडशें रुपय दितों", अशें हांवें त्या बरयणाराक सांगलें तुजें संभावन दीवंक हांवें अमक्याक सांगलां, पूण निरासेची गजाल म्हळ्यार, ताका हजार रुपय व उण्यार उणें पांयशी रुपय दी, नातल्यार नाका म्हण तो गेल्लो कंय. (माफ करा, हांगासर परत हांव पयश्यांचो उल्लेक कित्याक कर्तां म्हळ्यार, आमच्या चडताव बरयणारांच्या चिंत्पाची गुंडाय समजोंक, आमकां गर्ज आसल्लिच्च म्हण चिंत्यां, पूण सार्क्यो वाटो आमकां कळीत नांत? अशें वसूली कर्ची रीत कित्याक?)
आसों, हांगासर असले सभार संग्ती असात. पूण कोण कोणाक पडोन गेला? आमी आमचो दोरो घट्ट कर्च्यार पडल्यांव, आनी त्या दोरयाचेर वर्सान वरस नवो नवो रंग दिंवच्यार पडल्यांव, संसार रंग पसंद कर्ता देकून. आनी जीं आमकां होगळाप दितात, तीं मात्र दोरया भितर, बाकिच्यांचें अमकां पडोन व्हचोंक ना. कशेय दोरया भितर आसचे अरे-भेरेच.
ह्या सर्व समस्स्यां मधें एच्चेमान किटाळ पेटयलां. किटाळ एक दिवो सयत पेटवंक सक्ता, तशेंच एक घर सयत हुल्पावंक सक्ता. एच्चेमाच्या प्रतिभेचेर, ताच्या कोंकणी साहितीक हुसक्याचेर, ताच्या प्रामाणिकतेचेर दुभाव ना. कांय इल्लो दुभाव असा तर ताच्या साहितीक प्रभुद्दतेचेर, ताच्या नितिचेर म्हाका दुभाव ना, आसा तर ताच्या रितिचेर. आमकां कोंकणेंत हव्यासी बरयणार मात्र न्हय, हव्यासी संपादक सयत भरोन गेल्यात. ह्या परिगतेंत च्यार - आट वोळी बरयल्यार कविता जाता, दोन-तीन पानां बरयल्यार विडंबन जाता, चार-पांच पानां बरयल्यार काणी जाता, आट-धा पानां बरयल्यार नीळगथा जाता, आनी इल्ली लांब जाल्यार सांकळ काणी व मिनी कादंबरी जाता म्हण पात्येंवच्या हांचे थावन कसलें साहितीक वावर अपेक्षा कऱ्येता?. एच्चेम खंडीत जावन हव्यासी संपादक न्हय, पूण एक संपादक जावन ताका शिकोंक आसचीं लिसांवांची सुर्वात जाल्या मात्र.
हव्यासी संपादकांचो उल्लेक कर्ताना अजीक कांय पंद्रा वर्साधीं हांवें हें उतार सांगल्लें "कोंकणेंत कोणेंय संपादक जाव्येत", आनी ह्या उत्राचेर सिज्येसान अपल्या एका विडंबनांत जवाब दिल्ली "कोंकणेंत कोणेंय संपादक जाव्येत कंय, अशें गोंपेक, बोरी बसवाक संपादक केलो". विडंबन म्हळ्ळो सभद कोंकणेंत व्हडलो जोक जाला. विडंबनाचो खरो मतलब कसोय आसों, पूण चडताव जावन कोंकणेंत विडंबन म्हळ्यार, शीदा कोणायलगीं वाद करुंक जायनासतां, आड नांव हाडून तांकां येटचें आनी आपल्या मत-गत नातल्यांक धाखवन हर्दें पेटचें (जायते धाखले आसात, तें फुडल्या रुंवांतल्या सर्गांत बरयतां, आयलें आवर, वोतलें उदाक म्हळ्ळी सांगणी सत जायजय पळे)"
इतलें बरवन आसतां, किटाळाचेर ’दुरंत काणी जालो आनंदागर’ म्हळ्ळें लेखन वाचलें, कोण हो अनंदागार? कांय हांव भुर्गो जावन आसताना कानडिंत (सुधा/मयूर) हाणें तर्जण केल्ल्यो कोंकणी काण्यो वाचतालों. कोंकणेक उद्दार कर्च्या इरद्याचीं इतलीं संचालनां आसात, इतले परिशद आसात, इतलीं पत्रां आसात, पूण आज पासोन ह्या बरयणाराची खबार कित्याकगाय खंयचरयी आयलिना? हें खरेंच जावन कोंकणी साहितीक परिगतेच्या नागद्या सताक जिवें जिवें धाखयता. आनी अशें दुबळिकायेंत कोणा थावन कितेंच अपेक्षा करिनासतां हो संसार सांडून गेल्ल्याक मोगान मेळोंक गेल्लीं तरयी कोण पळेया; ग्लेडीस बाय (जिका चडताव बरवपी खेळकुळां कर्तात शिवाय आज पासोन तिच्या कोंकणी वावराचेर जोक्ती मऱ्याद तिका मेळोंक ना), एच्चेम (सद्द्याक काम नासतां, किटाळ.कोम चलयता), आनी दोग तर्ने विल्सन.
हेमाचारयाचीं ’आमची माती आमचीं मनशां’ अंकणांतलीं उत्रां नाका नाका म्हळ्यारी उडासाक येतात ’कोंकणी भास आज जिवी उरल्या तर, धव्या कालराच्या कोंकणी लोकां थावन न्हय, बगार बंगल्यांत काम कर्तेल्या आया-बोयां थावन, बेक्रेंनी पीट लाटच्या मेसतां थावन, ड्रायवारां थावन’. ह्या उत्राक मुखारून सांगचें तर, कोंकणी स्पिरीत आज जिवाळ आसा तर, असल्या काम नातल्ल्यां थावन, जांकां खंचींय संचालनां वळकनांत, खंचोय वर्ग वळकना, खंच्याय दोरयांनी हांकां रीग न, कसलेय पुरसकार हांकां नांत. फकत्त आसात तर दाब.
आतां ह्या च्यार जणांनी अन्येका पुरोन गेल्ल्या सवालाक उसतिलें, ’आनंदागर’ तसल्यांक कोणें, केदाळा, कशें, कित्याक व्हळकाजाय आसलें?, खंच्या दोरयाभितर तो भर्ती जाव्येतो? कसल्या वर्गांत तो सेर्वोंक अऱ्ह आसलो?. संसार एक बाजार, हांगा जांवचें हऱ्येक प्रतिफळाक, एक नया पयसो दिल्यारी, दोन नया पयश्याचें तरयी नांव येजे, व हेर रितीर येवें येजय म्हळ्ळ्या चिंत्पाचो बाजार. जायजय आसलें, पूण कित्याक अशें जालें ना?, ’आनंदागर’ खरोच्च जावन अमकां एक सवाल जाता, आनी कितले असलेच्च ’आनंदागर’ आसात?, जांच्या घर्च्या मिटराचो फ्यूज काडला? जांकां पिडेक व्हकात हाडुंक सयत तांक ना? व जेवणाक तांदूळ सयत हाडची गत ना? आनी ही जवाभदारी कोणे घेवंकजाय? सेजारिंनी? समाजेन? फिर्गजेन? गांवान? संघटनान? धर्मान?, साहित्यान?......
पूण ह्या च्यार जणांच्या वावरान एक भिरांकूळ सताक उगडापे केलें, कोंकणी समाज सोडा, कोंकणी बरवपी सयत बरवप्याक पावानांत. आनी पावतेले असात तर ते कोण्ंच न्हय आसचे, कितेंच न्हय असचे, तरयी कोंकणेचो वर्तो मोग कर्तेले.
किटाळ कोंकणेंत कोणेंच पेटवंक सकानातल्लें किटाळ पेटवंक सकोंदी म्हळ्ळेंच म्हजें मागणें.
देव बरें करूं,
खाल्तेपणीं,
- वल्ली क्वाड्रस, अजेकार
