[कविता अध्ययन]: कवितापाठ - १
अध्ययन लेखन १: मनीस, कवी आनी सोध
हांव कित्याक कविता बरयतां?
सगळे बरयतात देकून हांवयी बरयतां?
हांवेंयी कित्याक बरवंक न्हजो म्हणून बरयतां?
कविता म्हळ्यार कितें म्हणून म्हाका कळीत आसा?
एक हुमीण वा अखेरीक ट्विसट करून वाचप्याक ’थ्रील’ करुंक कविता बरयतां?
कितेंकी सांगुंक आसा देकून कविता बरयतां?
साहित्यांत मटवो प्रकार ’कविता’ देकून बरयतां?
हीं सवालां भोव गर्जेचीं. कविता म्हळ्यार ताळ-मूळ नेणासताना बरयिल्ल्यो वोळीच कविता म्हणून समाजीक जाळिजाग्यांनी ’जिग्ग’ कर्न रैसोंच्याक मतीक आयिल्लेपरीं झरंवच्याक कविता म्हणानांत. भोव दुर्भागपण म्हळ्यार हे हव्यासी तर्ने मात्र न्हय, पर्नेय आसात.
हांतूं साहीत अकाडेमी प्रशस्थी जिकपी एडवीन जे. एफ. डी’सोजाक मांदतां; तो केदनांय अपणविशीं म्हजेलागीं सांग्ता; ’वल्ली, हांव कवी न्हय’. हेंच उतर थोडेपावटीं ’विलफी रेबिंबसान’ सयत सांगल्लीं. एडवीन जे. एफ. आनी विलफी रेबिंबस हांकां ’कविता म्हळ्यार कितें?’ म्हळ्ळी जाण्वाय आसली. पूण आज कितलेश्या पर्न्यांक ती आसा म्हळ्ळें सवाल. थोडे दाकले दिंवचे तर, आयलेवार एका पुरसकार संभ्रमावेळार एका पुरसकृत बरवप्याची कवितेविशीं विचार हे;
"हांव म्हज्या भुर्ग्यापणार इसकोलांनी कविता म्हळ्यार कितें म्हणून शिकोन आयिल्लों, कवितेक एक मिटर आसा, प्रास-अलंकार आसा, आनी अमकोच म्हळ्ळी लांबाय-रुंदाय आसा. पूण आतातां कोंकणी पत्रांनी वाचुंक मेळचें पळेताना बेजार जाता, मिटरयी ना, लांबाय-रुंदाययी ना, वयर च्यार सब्ध, सकयल दोन वा एकच सब्ध. अनी ह्यो कविता कंय, थोडे संपादक सयत ह्यो पर्गट कर्तात"
आयकून असल्या चिंत्पाचे बरवपी सयत कोंकणेंत आसात म्हणून म्हाकाच लज भगली.
एक दाकलो दीवन हेच्च चिंत्पाचेर थोडे आटोव कर्तां;
एक घरांत कदेलां आसात म्हणून कदेलांक घर म्हणचेंवे?
घराक पाकें गर्जेचें देकून पाकेंच घर म्हणचेंवे?
घराक वणद्यो आसतात देकून व्हणदेंकच घर म्हणचेंवे?
हीं सवालां कित्याक गर्जेचीं म्हळ्यार, कवितेंनी प्रास आसता म्हणून प्रासच कविता जायना.
कविता हव्यासी वर्गाच्या खेळाची बावली न्हय. कविता एक संयब, कविता एक जवाभदारी, कविता एक दिश्टावो, कविता एक विचार, कविता एक आर्सो, कविता एक उज्वाड.
कविता बरंवच्याधीं ’कविता वाचुंक कळीत आसागी?’ म्हळ्ळें पयलें सवाल हरेका कवीन अपणालागीं विचार्ची गर्ज आसा. कविता वाचुंक, समजुंक तशेंच जिरंवची श्याथी नासताना ’कविता’ म्हणून गिच्चितेल्यांक समाजीक जाळिजाग्यांनी लैक मेळतीत वा थोडीं पत्रां पर्गट करुंकयी सक्तीत. जशें हव्यासी कवी आसात तशेंच हव्यासी संपादक कोंकणेंत भरोन गेल्यात.
अशें म्हणून वाग रानांत जियेता देकून रानांत जियेतेल्या कोल्यांक सयत वाग म्हण थोडे सांग्तीत वा भासतीत.
कविता म्हळ्यार कितें म्हणून समजुंक आज जायत्यो वेदी आसात, स्वता कामासाळांनी वचुंक वा जाळिजाग्यांनी सयत जायती माहेत आपणावंक साध्य आसच्यो वेदी आसात. पूण ती मिनत कर्ची गर्ज आसा. कविता कांय रोकेट सायन्स न्हय, वा संकीर्ण ओपरेशन रिसर्च न्हय. कविता म्हळ्यार जिवितापरिंच. जशें आमी सगळीं जियेतांव तरयी जिवीत म्हळ्ळें समजुंचें तितलें सलीसायेचें न्हय.
जागतीक स्थराचेर ’कविता’ म्हळ्यार एक व्हड जवाभदारी. आनी ती समजल्ले सभार थराचे कवी आसात;
चिल्लर मनीस ’अमचोच देव, अमचोच धर्म, हेरांचो न्हय’ म्हणता,
चिल्लर कवी ’आमचो देव-धर्मच उंचलो म्हणता’,
बरो कवी ’आमचोय देव-धर्म उंचलो, जशें हेरांचो’ म्हणता
उत्तीम कवी ’मनशपणाचो धर्मच खरो धर्म’ शिवाय हेर प्रकाराचो ’देव-धर्मच म्हळ्ळो ना’, आमचें कोशेडदच आमचो देव, आमी केल्लें वा कर्चें बरेंपणंच खरो धर्म म्हणता.
अशें म्हणून ’देव-धर्म ना’ म्हण सांग्तेले सर्व उत्तीम कवी म्हळ्ळो अर्थ न्हय.
कवी वगो न्हय, कवी जागो. कवी हव्यासी न्हय, कवी काऱ्याळ. संसार सगळो सार्कें म्हणताना ताका ’उल्टें चिंतप’ दितलोच कवी. अशें म्हणून सूरयाक ’चंद्र’ म्हणतलो, दरयाक ’तळें’ म्हणतलो, वारयाक ’पिसोळें’ म्हणतलो कवी न्हय.
जेदनां मनीस अपली जिणी, अपलें चिंतप, अपली कर्नी हांचेर विमर्सो कर्ता, ’कविता’ तेदनांच उभजता. कविता हेरांक सांगची बूद न्हय, अपणान पाळन धाखयिल्लें लिसांव, कविता हेरांच्या दाकवणेक सजयिल्लीं उत्रां न्हय, बगार अपल्या कोशेडदाचो ताळो.
’कविता म्हळ्यार जिण्येचो विमर्सो’ - म्हणता नामणेचो इंगलीश विमर्शक/कवी माथ्यू आर्नोलड. एका प्रिन्सिपालाचो पूत जावन जल्मल्लो तरयी एका इसकोलाचो इन्सपेकटर/निरीक्षण अधिकारी जावन काम कर्न आसलो. हाचो पयलो आंवड जावनासलो ’साहितीक विमर्सो’, देकून हाचे चडताव विमर्शे ह्या प्रकारांनी वाचुंक मेळतात;
साहितीक विमर्सो [१८५३ इस्वेंत कवितेंक प्रसतावन बरंवचेरुपार सुर्वात केल्ली]
समाजीक विमर्सो
पत्रिकोध्यमीक विमर्सो
धार्मीक विमर्सो
’देव’ जेराल रितीन कसो अर्थ आसा तो कवितेंत ’वेगळो’ आसता. कवितेंत ’देव’ म्हळ्यार कोणेंच समजुंक नातल्ली एक इमाज व कल्पन. विग्यानापरकार ’देव’ म्हळ्ळो सब्ध अर्थ नातल्लो. चडावत जावन विमर्श्यांनी माथ्यू आर्नोलड लोकामोकाळ जालो तरयी हाणें बरयिल्लीं थोडीं अपुर्भायेचीं कविता आज पासोन जायते समजुंक प्रेतन कर्तात.
हो मटवो विवर हांगासर कित्याक म्हळ्यार, कशें एका कवीक, ताणे जोडल्लें शिकप, ताणें जियेंवचो परिसर, ताणें कर्चें काम/वृत्ती, ताच्या चिंत्पाचेर प्रभाव, परिणाम घालुंक सक्ता म्हळ्ळें.
कोंकणी म्हळ्यार गोंयची मात्र म्हण लेकचे आसात. कोंकणी च्यार प्रमूक राज्यांनी उलंवचो लोक आसा, तांतूं गोंयां सयत एक राज्य. पांच लिपिंनी, कांय पन्नासांवयर बोलिंनी कोंकणी उलंवचो लोक आज च्यार राज्यांनी जियेता म्हळ्ळेंय सत. देकून हांगासर आमचें चिंतप कोंकणिचें; जांव तो खंच्याय बोलिंत उलयतलो, खंच्यार राज्यांत रावतलो व खंच्याय लिपिंत बरयतलो पूण कोंकणी कवी. हेच्च चिंत्पाच्या बुन्यादिचेर आमी आयच्या अध्ययनाक विंचला कवी बाब उदय एन. म्हांबरो, जो मूळ गोंयचो पूण आमचो कोंकणचो कवी. आनी ताचो दुस्रो कविताजमो आमी कवितेंचेर मटव्यान वळोक करून घेव्यां;
बूक: मनशाच्या सोदांत
कवी: उदय नरसिंह म्हांबरो
प्रसतावन: संजीव वेरेंकर
पर्गटल्ली इस्वी: २०१७
पानां: ९४
मोल: रुपय १००
गोंयचो नामणेचो कवी बाब उदय नरसिंह म्हांबरो एक प्रगतिशील चिंत्पाचो कवी म्हणच्याक ताचीं कविता गोवाय दितात. पारंपरीक चिंत्पाक चिडकोन बोसचो न्हय. मनीस म्हळ्यार कितें? मनशापण म्हळ्यार कितें? माया-मोग आनी मयपास म्हळ्यार कितें तशेंच मनशामोलां म्हळ्यार कितें म्हळ्ळें ताच्या कवितेंनी झळकोंचीं रुपां वा सतां.
’हय सायभा’ हाचो पयलो कविताजमो, ’मनशाच्या सोधांत’ हाचो दुस्रो कविताजमो.
मनशाच्या सोदांत
मनशांचे गर्देन हांव
मनीस सोदतालों
ल्हेंवटो मेळ्ळो
लेंबडो मेळ्ळो
अस्वस्थ आसाच हांगा
अतृप्त वचत थंय
दुश्ट, नारधम, खुनी
पावला कणकणी
वसवसलो हांव
मनीस पळोवपाक
वचत थंय
वसवसोच मेळ्ळो
पूण मनीस मात
झळकलो लेगीत ना
हांव निर्शेंवक ना
सोद अखंड चालूच उरतलो
मनीस मेळसर
ही कविता उग्त्या संपणेची (Open ended) कविता; म्हळ्यार ह्या कवितेंत कवी मनशाक सोधून आसा, बदलोन वेच्या काळांत मनीस आनी मनशापण कांय अपलें मोल होगडावंक सकलांगाय? मेटां मेटांनी बनावटी मनीस, मुखोटीं न्हेसून जियेतात. अपलीं-पेलीं म्हळ्ळें तांकां पडोन गेल्लें ना. बोट दिल्यार हात गिळुंक आयते आसचे लेंवटे, काम जाता तर अपलो स्वाभिमान आडोव घालुंक सयत आयते आसचे मतलभी, सांगुंक एक पूण करुंक वेगळेंच आसचे हिपोक्रेत, हेरांक धाखंवचें पूण खुद्द भगचें उणें जाल्ले, जिवीत म्हळ्यार हेरांक गळसुंचें, हेरांक व्हापार्चें, हेरांक उपेग करून गर्ज संप्तच चिल्लून मसतून सोडचें, जियेंवचें म्हळ्यार खांवचें-निदचें मात्र म्हण चिंतच्या बेपर्वा, बेजवाभदारी, आळशी मनशांनी भरोन गेल्ल्या संसारांत कविचीं सोधनां ’मनशापणान भरल्ल्या मनशाचीं सोधनां’ तीं अखेर नातलीं.
पूण हांगासर पार्कुंक मेळचें एक लिसांव, ह्या खिणा-खिणान बदलोंच्या संसारांत, वेवेगळ्या कालेतिच्या, वेवेगळ्या जिनोसाच्या लोकांमधें कवी अपलें असतित्व होगडावंकना. बगार अखेरिच्या पंगतेंत तो सुटावें सांग्तां - सोद अखंड चालूच आसतलें, मनीस मेळतासर. कवितेच्या बाकिच्या पंगतेंनी पळेल्यार, मनीस आसात, लेंवटे, लेंबेते, खुनी, दगाभाज, कुतंत्री सगळे रुपान मनीस पूण कवी हांकां मनीस म्हणून व्हळकना, कविच्या नद्रेचो मनीस वेगळो. तो रुपान वेगळो न्हय, गुणान वेगळो, स्वभावान वेगळो, संयबान वेगळो, वेक्तित्वांत वेगळो, स्वाभिमानांत वेगळो, नैतीक मोलांनी वेगळो, बरेंपणांत वेगळो.
हो कवितेचो मटवोसार. असल्योच मनशापणाच्या चिंत्पाच्यो हेर सभार कविता ह्या जम्यांत आसात. थोड्यांचो तरयी हांगासर उल्लेक करिजाय;
आयज आनी फाल्यां
काळ कोणाक रावना
जें करपाचें तें आज कर रे
फाल्यां कोणें पळेव्ंना
आयज दिसता तेंच खरें
फकत च्यार वोळिंच्या एका पंगतेची कविता ही. पूण मनशाक जियेवंक शिकंवची कविता. ह्या कवितेंत एका अर्थान पळेल्यार कितेंच ना म्हण दिसत, पूण कवितेच्या नद्रेन पळेल्यार हांतूं सक्कड आसा, संसारांत जियेतेल्या मनशाक सुडसुडीत कर्चें चिंताप ह्या कवितेंत आसा.
उजवाडाचे मोल
जांकां काळखांतूच
रावपाची जाल्या संवय
तांकां उजवाडाचें मोल
कळचें कशें?
जाणीं काळोख
पळयलोच ना केन्ना
तांकांय उजवडाचें मोल
कळचें कशें?
चा. फ्रा. दे’कोसताच्या वोळिची याद येता; ’कुंडो खावन सवय जाल्ल्यांक उंडो रुचाना’. हांगासरयी मनीस जावन गाडवांपरीं जियेतेल्यांचेर नियाळ आसा. उज्वाड म्हळ्यार गिन्यान, उज्वाड म्हळ्यार बदलावण, उज्वाड म्हळ्यार बरेंपण, उज्वाड म्हळ्यार सत. पूण हांगासर मनीस काळोकांत जियेता. कित्याक म्हळ्यार ताका काळोकाची सवय जाल्या, ताका उज्वाडाची वळोकच ना देकून ताचो काळोकच ताचो संसार.
असले आमच्या समाजेंत भरोन वोमतोतात. मेटां मेटांनी आमकां दिसचे तेच्च अर्देपिशे. धोणकाराच्या पेट्यापरीं हांचीं आवसता, हे न्हय घर्चे न्हय धोभिचे. हेच बांयतले माणके, हांचोच संसार, हांचीच समाज आनी हांचीच कोंकणी.
अन्येक कविता पळेया ह्ये परीं आसा;
तुजें म्हजें नातें
कोणेतरी विचारलें
तुजें म्हजें कितें नातें
तुज्यांत आनी म्हज्यांत
जें ना तें नातें
कित्याक जाय आमकां
रगताचें नातें
आमच्यांत जें ना तेंच
आमचें खरें नातें
कवितेची सोभाय पळेया. कविची जवाभदारी जायती आसत पूण एका कविची मुळावी जवाभदारी जावनासा सवाल कर्ची. आपल्या भंवतोणिच्यांक मात्र न्हय, आपलेभितरल्याक सयत सवाल कर्ची. जेदनां एकलो अपणाक सवाल करुंक सक्ता आनी त्या सवालाची जोक्ती जवाब सोधुंक सक्ता, तेदनां तो समजणेदार म्हण चिंतुंक पावता.
’मनशाच्या सोधांत’ बुकांत सयत एकेका कवितेंनी सवालां आसात, तीं चिंतुंक कर्चीं सवालां, मतिंतल्या विचारांक जागंवचीं सवालां. देवाक, धर्माक, जाती-धर्माक, काती-धर्माक, समाज-वेवसताक, संघटन-हुद्द्यांक केल्लीं सवालां आसात. कोणाक अढूक लाग्तीत पूण एका प्रामाणीक कविची मुळावी जवाभदारीच सवालां कर्ची. आनी ह्या बुकांत ती जवाभदारी कवीन बरीच पाळ्ळ्या म्हणून ताचीं एकेक कविता गोवाय दितात.
बाब उदय म्हांबरो म्हाका हेच्च कारणांक लागून आंवडता. जायतो जिण्ये अनभोग जोडल्लो हो, मनश्याच्या वेवेगळ्या मुखोट्यांक मात्र न्हय, त्या एकेका मुखोट्यांपाटीं आसच्या मनशाचें खरें रूप पार्कुंची श्याथी आसचो कवी बाब उदय म्हाका फकत कवितेच्या उत्रांक लागून आंवडता मात्र न्हय. बगार ताच्या दिश्टावो/नद्रेक.
आज आमी ल्हा-ल्हान चिंतचें तर, आमी अमक्या लिपिचे, अमक्या जातिचे, अमक्या प्रांत्याचे, अमक्या प्रकाराचे म्हण विंगड करुंक सलीस. तशें विंगड कर्तेले कोंकणेचे दल्लाळ जायते आसात. वेवेगळ्या संघटनांनी, मंडळेंनी, परिशदेंनी, अकाडेमिंनी चडताव तेच्च चिंत्पाचें भिरें आसा. तसल्यांक दिसचें फकत आमी ’गोंयकार’, ’मंगळूरगार’, ’मुंबयकार’, ’केरळागार’. पूण आमकां दिश्टावो आसचे जाय. आमी कोंकणगार म्हणून चिंतले, आमी सगळे कोंकणिचे म्हण चिंतेले जाय.
अन्येक महत्वाची गजाल; आज लोकाचो दुडू टेक्सारुपार सर्कार ज्या संघटनांक दिता, तीं संघटनांचे कार्भारी फकत खंच्या फ्लायटार वेचें, खंच्या होटेलांनी रांवचें, खंयचो मेनू, आनी कोण मुखेल सयरो म्हळ्ळ्याचेर चडीत चिंतात शिवाय हांकां कोंकणिचें कितेंच पडोन गेल्लें ना. हांकां कोंकणी साहिती/कविंची वळोकयी ना, वळोक करुंक मनयी ना. पूण उदव म्हांबरोन आयलेवार एक अदेसाचो कविसंवाद केलो, आनी तांतूं नामणेचे तशेंच नवे अशें कांय पांतीस-चाळीस कविंनी वांटो घेतलो. आनी हाचो खर्च कांय कोणाच्याय टेक्साचो फुंक्याचो न्हय.
गोयांत जांव, मंगळुरांत, व मुंबयांत; आज आमचेसमोर सभार संस्थे आसात पूण सर्व, उभे खांबे (vertical Pillars), पूण आमकां निजायकी आज आड खांबे (Horizontal Pillars) खांबे जाय. सत उचार्चें तर आमकां खांबे न्हय, सांखोव (Bridges) जाय. आमी जेदनां एकामेका आमचीं चिंत्नां आशार पाशार करुंक सक्तांव, जेदनां आमी सांखोव (Bridge) भांदुंक सक्तांव, तेदनां मात्र कोंकणी फुल्तली आनी पालेतेली. ह्या दिशेन बाब उदय म्हांबरोक हांव पळेतां आनी वळकतां.
इतलेंच न्हय, आज गोयां थावन ह्या कवितापाठाक तो हाजर आसा तरयी, अपल्याच खर्चांत. कोंकणी वावर म्हळ्यार सर्काराच्या वा हेरांच्या दुडवांत भंवडी मार्ची म्हळ्ळें चिंतप चिंतेल्यांनी हाचेथावन लिसांव शिकुयेत. म्हज्या ’सूरयो उदेता’ बुकाच्या काणियांक लागून हांव गोयां गेल्लों आनी हांव समजतां कोंकणी वावर म्हळ्यार स्वताः अपलो पयसो मोडून कर्चो खरो वावर.
’चाय वांगडा कविता’ एक असल्याच दिशेचो वाटसाक कविंचो पंगड, आनी ह्या पंगडांत फकत कवितेंक लग्ती जाल्ल्या संग्तेचेर भासाभास करुंक एक उग्ती वेदी. साहीत अकाडेमिचे पुरसकार लाभल्ले कांय पांच-स कवी ह्या पंगडांत आसात आनी तांची जाण्वाय ते हेर कविंलागीं वांटून घेतात. गोयां, मुंबय, कोच्चीन, मालवाण, मंगळूर अशें वेवेगळ्या प्रांत्याचे कोंकणी, मराठी, इंगलीश आनी हिंदी कविंचीं कविता ह्या पंगडांत पाटल्या सभार तेंपाथावन वाचुंक, शिकुंक मेळतात.
कोंकणिंत नवो भर्वसो हाडवंक असल्या पंगडान खूब बरो पात्र घेवंक साध्य आसा. ही म्हजी खासगी पात्येणी आनी भर्वसो. बदलून येंवच्या काळार तांत्रिकतेचो आधार घेवन आमी ह्या दिशेन वावर कर्ची गर्ज आसा. ह्या दिशेन बाब उदय म्हांबरो म्हाका एक प्रमूक कवी जसो दिसता.
- वल्ली क्वाड्रस (१२ अगोसत २०१८)
