[संपादकीय - ३७] पर्गांव आनी कोंकणी वावर
जेराल रितीन कोंकणी लोक पोळकुरो. पारंपरीक जावन अजीक तीन-च्यार शेकड्यां पयलें गोंयांत पोर्चुगिसांनी इंकविजिसांव म्हळ्ळी भाशीक/धर्मीक बंधड घाली तेदनां जायतो कोंकणी लोक अपलो धर्म/भास सोडून दीवंक तयार नासलो देकून गांवच सोडून, अपल्या कुटमाक संगीं घेवन पर्गांवाक म्हणजे लागशिल्या राज्यांनी वचून शेतां-भाटांनी, तोटां-घाटांनी काम करिलागलो देकून कछ (गुज्रात) थावन कोचीन (केरळा) पऱ्यांत आज कोंकणी भाशीक मेळतात तर हाचें मूळ कारण हेंच. ती एक अनिवाऱ्यता आसली; अपली भास, अपलो धर्म संभाळुंक.
पूण पोळकुरें चिंतप संपलेंना. वेग-वेगळ्या प्रांत्यांनी शिंपडलल्या कोंकणी लोकान मिनत केली आनी अपलें कुटम चलयलें. हीं कांय कल्पनां न्हय हकीगत. धा बोटां झरवन पांच बोटां बिजवंक पडतालें. जांव शेत्कार, कुल्कार, मोगोर, व हेर रितीन अपल्या कुटमाचो पोस कर्च्यांंनी कोणें कांय इल्लो जागो घेतलो, तांक नासच्यांनी गेणिरुपार जागो घेवन मिनत केली. हाकाय तांक नासच्यांनी गांवांत भाटांकारागेर, तोटांकारांगेर, बेटांकारांगेर काम करून अपल्या कुटमाक पोसलें, अपल्या भुर्ग्यांक शिकप दिवंवच्या इराद्यान कोण घरदार सांडून घाटाक वचून कापिये तोटांनी काम करिलागलो, कोण बोंबोय गेलो, पार्स्यांगेर आनी कोणाकोणाच्या बोंगल्यांनी काम करिलागलो. कोण कुजनांनी, कोण टेक्सिंनी आनी कोण बेक्रेंनी काम करिलागलो. काम सोधून तर्नाटे बोंबोय आयले आनी कुडांनी रावून चडतीक शिकप जोडून मुकार गेले. कोण होटेलांनी काम करून शिकून मुकार पावले. मुकार वचून कोण तार्वटी जाले आनी देशाच्या भाये गेले, कोण गलफाक पावले आनी आरब्यांच्या देशांनी काम करिलागले. समाजीक परिवर्तनाच्या नद्रेन ह्यो सर्व उत्रोण्यो महत्वाच्यो.
पर्गांव कोणायकयी पयली विंचवण न्हय. अपलें घरदार, अपलें जल्मून व्हड जाल्लें परिसर, अपलो गांव, अपली समाज, अपलें कुटम सोडून भास-देस नेणासच्या पर्की गांवांत वचून मिनत कर्चें सलीसायेचें न्हय. पर्गांवाक गेल्ल्यांक मात्र कळीत आसा ते आटेविटे आनी संघरष. ’पाटीं गांवाक’ कादंबरेंत गलफांतल्या संघर्शाची जायती झळक आसा. पूण आमची समाज, आमचीं नेमाळीं, आमचे धर्मीक मुखेली ह्या पर्गांवांतल्यांक कशें लेक्ता म्हळ्ळें सवाल उभें केल्यार तें अधुरेंच जावन उर्तेलें. कित्याक म्हळ्यार चडतावांक पर्गांव म्हळ्यार ’दुडवाचो रूक लायिल्ले मनीस’ देकून गांवांत भांदपां भांदुंक, फेसतां-परबेंच्या विशेस अंक्यांनी जाहीरातां दीवंक वा फिर्गजेंनी भांदपां भांदुंक मात्र हीं पर्गांवचीं उपकाराक पडचीं शिवाय, हकीगतेंत पर्गांवचीं म्हळ्यार धोणकाराच्या सुण्यांपरीं; नां गांवचीं, नां पर्गांवचीं.
कोंकणी लोकांच्या पर्गांवच्या वावराविशीं आज पासत एक कडतील जांव एक पुसतक जांव ना. ह्या दिशेन कोणेंय चिंतप आटयिल्लें ना, कोणाकयी तें पडून गेल्लेंय ना. पर्गांवांत आसच्यांक सोधून तांचेथावन एल.ऐ.सी. पोलिसी वा हेर रितीन तांचेथावन फायदो जोडुंक आयिल्लेच चड. कोंकणी मोगी म्हळ्ळे फटकिरे डोंग करून पर्गांवांत आसच्यांक बनांवन, लुटून उपरांत तांचिंच खेळकुळां करून आसल्ले असले कोंकणी मोगी आज कोंकणिच्या सुत्तूरांत सयत नांत. अजीन वीस वर्साधीं म्हजोच एकलो पाद्री कुवेयट आयिल्लो म्हाका मेळुंक आयलो. सभार वेळ उलवन जातच अपल्या बोल्सांत आसची एक पट्टी काडून ’.... हांगाथावन कितलो पयस रावता?’ म्हणून विचारिलागलो. हांवेंय विचारलें ’ही कसली पट्टी?’, पाद्री जाप दिवून म्हणालो, ’आमच्या फिर्गजेचे कोण खंच्या कंपणेंनी काम करून आसात म्हळ्ळी पट्टी’. हांवें खुशालायेन पाटीं सवाल केलें ’आमच्या फिर्गजेच्या काम नासच्यांची पट्टी पुणी आसागी फादर?’. ताका हासून जाप दिवून तो म्हणालो, ’ती पट्टी करुंक तुकाच सोडतां’. गलफांत काम कर्न आसल्यांक हें कांय नवें न्हय. तवळ तवळ गलफाक येतेले आनी ह्या आयिल्ल्यांक घरान घर भंवडायतेले आसात. हांतूं कसलोच गुन्यांव ना पूण सवाल हें, ह्या पर्गांवाक येवून मिनत कर्न, अपल्या कामामधें वेळ काडन हेर कोंकणी लोकांक लागीं हाडून कोंकणी वावर करून कोंकणी कलेक, कोंकणी साहित्याक, कोंकणी पत्रिकुध्यमाक, कोंकणी रंगमांचियेक, कोंकणी समाजेक तेंको दिल्ल्या वावराक मान मेळ्ळागी?
दोन थराची कोंकणी आज आमी पळेतांव, पयली; आंज भडव्यांची (Angel) कोंकणी, दुस्री: भडवांची (Pimp) कोंकणी, हे दल्लाळ कोंकणी म्हळ्यार अपल्या बापायची आसत-वसत करून अपलें अंतसकर्न आडोव दवरून, लोकांच्या दुडवांत अपलें बोळकें भर्तात. पर्गांवची कोंकणी खंडीत जावन आंजांची कोंकणी. घर कामेल्यांनी, साद्या लोकांनी राकवण केल्ली, पोस केल्ली, मोग केल्ली कोंकणी, अपलो घाम/रगत व्हाळयिल्ली कोंकणी. अपल्या कमायेंतलो दुडू मोडून हाणीं कोंकणीक दिलां, अपलो वेळ, अपली मिनत आनी अपली मान-मऱ्याद कोंकणीक दिल्या देकून आज कोंकणी जिवाळ उरल्या. हाणीं कोंकणीक दिलांच शिवाय कोंकणिथावन हांकां कितेंच पाटीं मेळुंक ना.
अशें म्हणून मान-सन्मानाच्या नद्रेन ह्या पर्गांवच्यानी वावर केल्लोच न्हय. पर्गांवांत आसताना अपल्या मांयगांवचें चिंतप धोसता, अपलो लोक, अपली समाज, अपली भास, अपलेंपण सगळें मोगाचें दिसता देकून मोग, त्याक करून जायतो साक्रिफीस करून कोंकणी लोकांनी गांवच्या नेमाळ्यांक, पुसतकांक, संगीत कोवळ्यांक तशेंच कलाकारांक पर्गांवाक वरून मान दिला, सम्मान दिला मात्र न्हय, पर्गांवांत वावर करून सयत मांयगांवच्या तालेंतांक सोधून मान-सम्मान दिला आनी दिवून आसा.
आज आमचेलागीं सभार नेमाळीं बंद पडल्यांत पूण थोडीं पुणीं नेमाळीं आसात, अकाडेमी आसा, अध्ययन पीठ आसा, परिषद आसा, भाशा मंडळ आसा आनी खूप संघटनां आसात पूण आज पासून पर्गांवच्या कोंकणी वावराविशीं कोणेंय एक कडतील जांव पुसतक जांव काडल्लें आसा? हें स्व-विमर्सो केल्यार जवाब अपशीच उदेता. सवालां उदेतात कोणें करिजाय आसलें? कित्याक करुंक ना? अजीक च्यार वर्साधीं केंद्र साहित्य अकाडेमीन ’कोंकणी आटव्ये वळेरिंत रिगोन २५ वर्सांनी जाल्लो कोंकणी वावर’ विश्याचेर दोन-तीन दिसांचें विचार मंथन गोंयांत मांडून हाडल्लें. ह्या विचार मंथनांत कोंकणी भास आटव्या वळेरीक रिगच्या संधर्भाचो, गोंयांत कोंकणी राज्यभास जांवच्या संघर्शाचो सविसतार विवर नाम्नेच्या वावराडी बाब उदय भेंबरेन, बाब नागेश कर्मेलीन दिल्लो. हेच संधर्भार कर्नाटक, केरळ, महाराश्ट्र अशें हेर प्रांत्यांनी जाल्ल्या कोंकणी वावराविशीम प्रबंधां आसलीं. म्हाका महाराश्ट्राच्या कोंकणी वावराविशीं प्रबंध सादर करुंक आसलें, पूण हांवें महाराश्ट्रासवें गलफांतल्या कोंकणी वावराविशीं प्रबंध सादर केल्लो आयकून चडतावांक अज्याप. कित्याक म्हळ्यार गलफांत जाल्ल्या कोंकणी वावरावी मुळाची माहेत सयत चडतावांक नातली.
शिकपाच्या नद्रेन हीं हंतां प्रमूक; माहेत (Information), समजणी/अनबोग (Understanding / Experience), उपरांत जाण्वाय (Wisdom: Application of knowledge). पूण दुर्भागपणांत कोंकणिंत अर्ध्या/तुटकोर्या माहेतीकच जाण्वाय म्हण गाजयतेले भरून गेल्यात. हांकां गाडंव आनी घोडो हांचेमधलो तफावत समजाना. दोळे आसात पूण दीश्ट ना, मांडो आसा पूण बोंडू ना म्हळ्ळेपरीं. कोंकणिचो पयलो पर्गांवचो वावर कोणे, केदाळा केल्लो म्हळ्ळ्येविशीं सभार काण्यो आसात पूण ह्या काणियांक पुरावे जे कडतिलेरुपार वा पुसतका रुपार नांत. कांय थोडे विशेस अंके मेळतीत पूण विशेस अंके दुडवाच्या बळान उदेल्ले शिवाय सताच्या बळान न्हय.
आधल्या मयन्यांत गोंयच्या धेंपे कोलेजीन एक राश्ट्रीय मट्टाचें वेबिनार आयोजीत केल्लें, तांतूं कन्नड लिपियेंतल्या कोंकणी कथाकारांची तशेंच पुसतकांची माहेत दिंवची जवाभदारी म्हाका दिल्ली. म्हज्या अध्ययनांत हांवें १९५८ थावन २०२३ पऱ्यांतल्या काळाक तीन वांटे केल्ले;
पयलो वांटो: १९५० आधलो काळ (ब्रिटीश राज्वटकेचो)
दुस्रो वांटो: १९५०-२००० (भांग्राळो काळ)
तिस्रो वांटो: २००० उपरांतलो (आधुनीक/डिजिटल काळ)
कोंकणी भासेच्या जेराल रितिच्या स्थितियंतराक (Transformation) डिजिटल काळ भोव महत्वाचो. देकून ह्या डिजिटल काळार पर्गांवांत जाल्ल्या कोंकणी वावराची ओळोक करून दिंवच्या दिशेन, आमी मिनत कर्ची गर्ज आसा; दुभांयत ’दायजिदुभाय’, उपरांत हांची देक घेवन हेर राश्ट्रांनी सयत हाचें अनुकरण जालें; बाह्रेयनांत ’कोंकणी कुटाम’, मसकतांक ’बर्पी मित्र’, कुवेयटांत ’कोंकणी कुळवार’ ह्या संघटनांचो प्रमूक इरादो कोंकणी साहित्यीक पोस कर्चो. देकून कोंकणी बरवप्यांक लागीं हाडून, तांचीं बर्पां एकटांवन, तांकां उत्तेजन दीवन, कोंकणी नेमाळ्यांक पाटिंबो दिवून, कोंकणी साहित्यीक कामासाळां मांडून हाडून, तीं चलवन, कोंकणी नेमाळ्यांचे विशेस अंके पर्गटून, जाळिजागे रचून, साहित्य पर्गटून, कोंकणी पुसतकां छापून, कोंकणी साहितीक पुरसकार दिवून, कोंकणी साहिती जावन आर्थीक संकश्टांत आसलेवेळार तांकां दुडवाची कुमोक दिवून केल्लो/करून आसचो वावर कांय चिल्लर न्हय.
अशें म्हणून एका दिसा मान-सन्मान मेळता म्हळ्ळ्या इराद्यान केल्लो हो वावर न्हय. आमी कोंकणी लोक जेराल रितीन पोळकुरें चिंतप चिंतचो, पूण हेरांचें बरेंपण पळेंवच्या, वळकुंच्या चिंत्पांतलें पोळकूरपण नाका. हेच इराद्यान ज्यून मयन्याच्या १० तारिकेर आशावादी प्रकाशनान एक अंतरराश्ट्रीय मट्टाचें वेबिनार मांडून हाडलां. ह्या वेबिनारांत पर्गांवांत वावर केल्ल्या तशेंच करून आसच्यां थावन आयकुंचो एक सुवाळो. हेरांक मान दिंवच्याधीं स्वता मान आसचो गर्जेचो. कित्याक म्हळ्यार स्वता मान आसचोच हेरांक मान दिवंक सक्ता. कोंकणी भासेचो पोस कर्च्या दिशेन वावर केल्ल्या समेसत कोंकणी लोकाक धिन्वास.
कोंकणी उलय, कोंकणी उरय, कोंकणी आमची आवय
एक कोंकणी चाकोर
- वल्ली क्वाड्रस [माय, २०२३]
