एक याद चक्रवर्तिची (- वल्ली क्वाड्रस)
म्हज्या साहितीक सुर्वातेर एडवीन जे. एफ. डिसोजाचें नांव कन्नड लिपिंतल्या कोंकणी नेमाळ्यांनी लोकामोगाळ जावनासलें; एक भळवंत कादंबरिकार, कथाकार जावन. तो कुवेयटांत काम कर्न आसलो, एक पावटीं तो रजेर मांयगांवाक आयिल्लेवेळार (कांय १९८६-८८ इस्वेंत) , मंगळुरांत आयोजीत जाल्ल्या मोटव्या काणियांचेर उलवपांत ’एक कोप हुनोनी कोफी’ चेर तो एका मोटव्या काणियेच्या तांत्रीक विश्यांचेर उलयतालो. तेंच पयलेपावटीं हांवें एडविनाक पयशिल्यान पळंवचें. तो उलवपांत शीदा (Blunt) देकून ताचेलागीं उलवंक ताचे चडताव समकाळीन बरवपी नर्गताले वा कावजेताले.
१९८७ इस्वेंत हांव मंगळुरांत वसती करून आसलों तरयी एडवीन कुवेयटांत काम कर्न आसलो देकून ताका मेळचो संधर्भ मेळ्ळोना. १९९० इस्वेंत कुवेयट-इराक झूज सुर्वातलें देकून एडवीन अपल्या कुटमासवें मंगळुराक पावताना हांव म्हज्या दिस्पोडत्या ग्रासाक लागोन मुंबय पावलों, उपरांत २००० इस्वेंत हांव कुवेयटाक पावलों. एडवीन तेदनां राकणो दफ्तरांत मोटव्या काणियांचो विभागाचो संपादक जावनासलो.
डिजिटल काळाची सुर्वात जाल्या मात्र, दुबंयत ’दायजिदुभय’ सुर्वात जाली म्हणोन उपरांत हेर प्रांत्यांनी सयत कोंकणी बरवप्यांचीं संघटनां उदेलीं; कुवेयटांत ’कोंकणी कुळवार’ सुरू जालें. डिजिटल माध्यमाचेर कोंकणी साहित्य पर्गटुंक सुरू जालें, अशें इमेयलां मुखांत्र बरवपी एकामेका संपर्क करून आसलेवेळार म्हज्या कानांत एक खबर पडलली जावनासा ग्लेडीस बायेची. तिणें अपल्या मोटव्या काणिंयांचें पुसतक पर्गटुंक आसा देकून एक प्रसतावन बरंवचाक एडविनाक विचारलेले वेळार एडविनान तिका जाप दिल्ली कंय "पयलें म्हजें प्रसतावन येंवच्या मट्टाक काणियो बरवंक शीक". हीं उत्रां आयकोन ग्लेडीस बाय भोव चड दूक पावल्ली म्हळ्ळी गजाल म्हज्या कानांनी पडली. हांव सयत म्हज्या पयल्या मोटव्या काणियांच्या पुसतकाक प्रसतावन बरवंक सोधून आसलों. हांवें मतिंत चिंतलें; ’म्हज्या पयल्या मोटव्या काणियांच्या पुसतकाचेर एडवीन प्रसतावन बरयतकाय?’ अशें चिंतून, एडविनाक इमेयल केलें. ’Dear Sir Edwin, I am planning to publish my short stories, may I kindly request you for a suitable foreword.
म्हज्या इमेयलाक दुस्रेच दिसा एडविनाची जाप आयली: Dear Valley, Firstly, don't call me Sir or Bab, call me Edwin, secondly, I can not promise you about my foreword, but you must send me the printed copies of your short stories, once I go through them, I will confirm.
हांवें थोड्याच दिसांनी म्हज्या काणियांची प्रिंट कोपी ताका पोसट केली. कांय पंद्रा-वीस दिसांनी ताचें अपुर्भायेचें प्रसतावन म्हाका इमेयलाचेर पावलें. अशें म्हज्या पयल्या मोटव्या काणियांच्या पुसतकाचेर (आशावादी) एडविनाचें फ्रसतावन आयलें, तशेंच ताचेसवें म्हजी इषटागत आनी संपर्क इमेयलाचेर सराग रितीन जालो.
म्हजें पयलें पुसतक छापोन आयिल्लेंच फेक नांवाचेर म्हाका एक इमेयल आयलें. त्या इमेयलांत म्हज्या पुसतकाचेर खोडी काडून बरयिल्लें. हांवें ताका जवाब दिवून बरयलें; "तुज्या प्रतिक्रियेक धिन्वास, दयकरून ही खंच्याय एका नेमाळ्याक धाडून दी, पर्गटणेक फावो जाल्ली तर तीं छाप्तलीं." तशेंच हें इमेयल सयत हावें एडविनाक फार्वर्ड केलें.
एडविनाची एकाच वाख्याची जाप म्हाका आयली; "If you do not like smoke, then get out of the kitchen.".
हांव कुवेयटांत काम कर्न आसलों, देकून २००२-३ इस्वेंत, म्हज्या पयल्या रजेर गांवाक येंवचें चिंतप मतिंत आटवन आसलेवेळार एडविनान म्हाका कळयलें; "तूं रजेर येंवची अलोचन कर्ताय तर स मयने पाटीं घाल, कित्याक म्हळ्यार म्हज्या एकल्याच धुवेचें ’रूताचें काजार’ आसा आनी तुवें येवंक जाय"
अशें हांवें रजेर येंवचें स मयन्याक पाटीं घालून हांव गांवाक पावलों आनी रूताच्या काजाराक हाजर आसलों.
थोड्या दिसांनी म्हाका एडविनाक पुर्सोतेर मेळोंक जाय आसलें देकून एडविनाक फोन कर्ताना ताणें जाप दिवून म्हळें; "सकाळीं धा थावन भारा, वा सांजेर चार थावन स पऱ्यांत, केदनांय तुका पावट मेळताना येव्येत". हांव अजेकार रावतालों, तवळ सकाळचें पयलें बस धर्न कार्कळ, कार्कळ थावन मंगळुराक पावताना उण्यार उणें इक्रा-साडे इक्रा तरी जातात. मंगळूर थावन एडविनाच्या घरा रिक्षा धर्न पावताना पंद्रा-वीस मिनुटां म्हळ्यार चडुणें भारा वोरां जातात. आतां सांजेर परत कार्कळ थावन अजेकार वेळार पावाजय तर साडे चारांक तरी मंगळूर थावन सुटोंक जाय. देकून एडविनाक कशें मेळचें म्हळ्ळें चिंतून आसलों.
तेदनां ’सांगाती मित्र’ सुरू जालां मात्र. वितोरी आनी रिच्ची कंकनाडिंत आसल्या तांच्या दफ्तरांतच रातचें निदताले जाल्ल्यान एक-दोन पावटीं हांव सयत तांचेसवें मित्र दफ्तरांत रात पाशार करून दुस्रे दिसा सकाळीं एडविनाक मेळ्ळों.
अशें चड करून केदनांय हांव मंगळुराक पावलों तर एडविनाक एक भेट दिंवची रिवाज म्हजी सवय कशी जाली. केदिंच ताणें म्हाका ’ल्हान’ वा ’उण्या अनभोगाचो’ म्हणोन चिंतुंक केल्लें ना. खरोच तो एक खरो मित्र कसो जालो. आमचे चडताव बरवपी प्रायेन भर्तच कुडिंत मात्र वाडतात शिवाय चिंत्पांत वा वयचारीक रितीन केदिंकच वाडानांत. देकून असल्या चडतावांचें चिंतप एका साद्या वाचप्याच्या चिंत्पाच्याकी सकला आसता. पूण एडवीन एक बरो वाचपी, शिकपी तशेंच गांवा-पर्गांवांत ’व्यवसतीत/शिसतेचें काम’ कर्न अनभोग जोडललो. आनी हें ताच्या उत्रांनी तशेंच कर्नेंनी पार्कियेत आसलें. उत्रांनी तो खडक दिसतालो पूण काळजांत तितलोच मोवाळ आनी प्रामाणीक जावनासलो. हेरांक मेचवोंक ताणें केदिंच बनावटी उत्रां जांव कर्नी जांव आधारुंक ना.
२००४ इस्वेंत रजेर आयिल्लों हांव मंगळुरांक एक घर सोधून आसली खबर ताच्या कानीं पडताना हांव पाटीं कुवेयट पावल्लों. म्हाका ताची जाप आयली; "If you truly consider me as your good friend, then never rethink of buying a house/flat in Mangalore".
त्ये उपरांत केदिंकच हांवें मंगळुरांत एक बिडार कर्चें चिंतप पुर्त्या मनांत हाडल्लेंच ना.
कुवेयटांत हांव काम कर्न आसलेवेळार नोव देशांक हांवें म्यानेज करुंक आसलें देकून चडताव जावन म्हजो संसार जावनासलो ’कोंकणी बरवपी’. जांव दुभाय, मसकत, खतार, सावदी, बाह्रेयन वा हेर देशांनी सयत वसती करून आसच्या कोंकणी बरवप्यांसवें संपर्कार आसलों. तांचीं बर्पां दायज.कोमचेर पर्गटतालों. आनी दायज.कोमंत छापलेलें नक्कल कर्न अपल्या नेमाळ्यांनी छापून थोडे आपापलें पोट भर्न जियेताले. ’कोंकणी’ कोणाक मिसांव, पाशांव तर कोणाक अपली दाळ शिजंवचें/पोट भर्चें स्तेसांव.
पर्गांवांत काम कर्न आसल्या थोड्यांनी तांचीं पुसतकां छापून दिंवचाक म्हाका मागलें. हावें तीं छापून तीं सर्व पुसतकां त्या बरवप्याकच दिलीं.
अशें एडविनान ताचीं थोडीं पर्नीं बर्पां, अंकणां परत छापुंक म्हाका धाडून दिलीं. हांवें तीं दायज.कोमचेर पर्गटलीं. कुवेयटांत ’कोंकणी अभियान समिती’ घडून, सभारांच्या घरांनी भेट दिवून कोंकणी नेमाळ्यांक पाटिंबो दिवंक वेताता लोकांनी कोंकणी पुसतकां, कोंकणी संगीत कोवळ्यो सयत विचारुंक सुरू केलें. कोंकणी म्हाका केदिंच पोट भर्चें स्तेसांव जावंक न्हय.
एक घडीत अशें आसा: दुभाय थावन एका नाम्नेच्या बरवप्यान अपलें पुसतक छापलें आनी म्हाका कुवेयटांत लोकांक पावंवचाक पंचवीस प्रतियो धाडल्यो. कुवेयटांत जोनी सुरत्कल हें काम भोव अपुर्भायेन चलयतालो. कुवेयटांत कोंकणी नेमाळ्यांक, पुसतकांक पाटिंबो दिंवचो लोक चडताव जावन घर कामाचो जाल्ल्यान कुवेयट इगर्जेच्या लागसार आसच्या दोन-तीन पुसतकांच्या स्टोलांनी तीं नेमाळीं मोलाक घेवन व्हर्तालीं. हफ्त्याळीं तर शेंभोर फिल्स, मयन्याळीं तर देडशें फिल्स, विशेस अंको वा हेर पुसतक तर अडेयशीं फिल्स (काल्दो दिनार). हाच्याकी चडतीक मोल दीवन कोणयी व्हरिनातलीं. आतां ह्या बरवप्यान हीं पुसतकां म्हाका कित्याक धाडलीं तें हांव नेणां, देकून हांवें जोनी सुरत्कलाक संपर्क कर्ताना ताणें हीं पुसतकां बूक-स्टोलांनी घालुंक सुचायलें आनी अडेयशीं फिल्साच्याकी चडीत दिवून कोणयी घेंवचिंनांत म्हण सांगलें. ही विशय हांवें त्या दुभयच्या बरवप्याक कळयताना ताची जाप "वल्लू, म्हाका एका पुसतकाक दोन दिनार लेकार जाय". हांवें पंचवीस पुसतकांचे पन्नास दिनार ताका धाडून दिले. पूण तीं पुसतकां अजून कुवेयटांतल्या बूक-स्टोलांनी आसोंक पुरो.
अन्येक घडीत अशें आसा: दुस्रो नाम्नेचो बरवपी म्हजेलागीं अपणाचें एक पुसतक छापोन दिवंक मागलें देकून हांवें ताचें पुसतक छापलें आनी छापलेल्यो सर्व प्रतियो ताकाच दिल्यो.
२००९ इस्वेचो काळ तो, आर्थीक मंदी संसारभर आसली, म्हजें काम सयत होगडावन घेतलें. तवळ पऱ्यांत दुडू दिवून विजा घेवंक त्रान नातले, पूण तेच वर्सा दुडू दिवन विजा घेवंक कोणाच्यांनी साध्य जालें ना. देकून हांव काम होगडावन घेतल्यारी, कंपेनिच्या विजाचेर आसलों देकून कंपेनीन म्हजी सिवील-ऐडी तांचेलागीं दवरलेली. तेच वर्सा वर्सान वरस काराची तपासणी करून क्लियरेन्सा खातीर सिवील-ऐडी मागली. म्हजेलागीं सिवील-ऐडी नातली, कंपेनिलागीं ती दिवंक विचार्ताना ताणीं पयलें म्हजी विजा ट्रान्सफर करवन सिवील-ऐडी व्हरुंक सांगलें. पूण विजा ट्रान्सफर जावंक प्रायवेट विजा मेळानांत देकून हांव पुर्तो फसलों. गाडियेचीं दसतावेजां जांव, म्हजी सिवील-ऐडी जांव नासतां हांव घराभायर वेचें सयत भिरांतेचें जालें. देकून म्हजेसवें पासपोर्ट घेवन भायर वेतालों.
हेच वेळार म्हजी आवय सरली देकून हांव गांवाक वचोन पाटीं कुवेयट पावलों. थोड्याच दिसांनी म्हाका पुसतक छापलल्या त्या नाम्नेच्या बरवप्याचें इमेयल आयलें "वल्ली, म्हाका म्हज्या पुसतकाक छापलेल्याक तुवें कितेंच संभावन दीवंक नांय....."
हांवयी चिंतुंक पडलों..... कोंकणी म्हळ्यार थोड्यांक फकत दुडू, तो कसोय येवंक, कोणाथावनयी येवंक, पूण दुडू... दुडू...
हांवें ताका तुरंत धा हजार रुपय धाडन दिले.
एका वाटेन काम ना, घराक दिवंक भाडें ना, घरा भायर वचोंक गाडियेचीं दसतावेजां नांत, सिवील-ऐडी ना. थोड्याच दिसांनी म्हाका एडविनाचें इमेयल आयलें; "Just because it was published earlier, does not mean it is free for you." एडविनाचें इमेयल वाचून दुकलों. एडवीन तरयी म्हाका समजतलो म्हणोन चिंतून आसलों. हांवें दायज.कोम संपादन करून म्हज्याच सांबाळांतलो दुडू कोंकणी वावराक, साहितीक स्पर्ध्यांक, पुसतकां पर्गटणेक घाल्तालों शिवाय दायज.कोम थावन केदिंच कोणाय थावन एका रुप्याची वर्गणी वा जाहीरात हावें घेवंक ना.
पूण असले सभार अनबोग हांवें जिरवन घेतल्यात. पूण म्हाका भगलली दूक हांवें केदिंच कोणालागीं कळवंक वा समजावंक वचोंक ना.
पूण एडवीन म्हाका लागसिलो देकून कितें कर्चें म्हण विचार कर्न आसलेवेळार मित्र मेलवीन वासान एक बरो सुचाव दिलो; "वल्ली, मुयेचें मास खावन एकल्याची जात भृषट जाल्लेपरीं जांवचें न्हय, मोडें व्हावावन वर्तेल्याक मोड्याचें वजन उणें करुंक केस तासल्यार पावाना, देकून ताका तूं दुडू धाडन सोड". अशें हांवें एडविनाक दुडू धाडलो.
पूण म्हज्या काळजांत जाल्लो घाय तसोच जिवो आसलो, थोड्या तेंपांत हांव गांवाक गेल्लों एडविनाक मेळ्ळों आनी ताका समजायलागलों;
"कोंकणी बरवपी, म्हाका भोव अभिमानाचो वेक्ती, देकून हांव तांच्या बर्पांक पन्नास-शेंबोर रुपय दिंवचे प्रास ताचें पुसतक छापोन दिंवचें वा ताका वर्साचो कथाकार, वर्साचो कवी इनामासवें इल्लो व्हड ऐवज दिल्यार म्हाका समधान. देकून तुजें पुसतक सयत हांव छापुंक, उपरांत तुज्या बर्पाक एक बरो ऐवज सयत दिंवचें चिंतप म्हज्या मतिंत घेवन आसलों." एडविनान कितेंच जाप दिलिना. पूण आमीं एकामेका तवळ तवळ उलवन, इमेयलाचेर संपर्कार आसल्यांव.
त्ये उपरांत दायज.कोम डोमेयन बंध जालें, थोड्या तेंपान हांवें पयणारी.कोम सुरू केलें, पूण एडविनाक शीदा सांगलें; "तुजीं बर्पां म्हज्या पयणारिचेर येंवचिंनांत". पूण एडविनाचेर म्हाका आसलो अभिमान आनी मोग केदिंच उणो जावंक नातलो.
एडवीन एक आध्यात्मीक चिंत्पाचो वेक्ती, ताच्या बर्पांनी गुंडायेन आसची आध्यात्मिकता गवाय दिता ताच्या वाचपाची गिरेसतकाय. कोंकणी वर्तूल दिसानदीस संकीर्ण जावन वेता आनी ह्या संधर्भार एकेकले तुंडुराय आपापली दाळ शिजवंक कर्चे वेवेगळे खेळ लागशिल्यान पळेवन आयिल्लो तो खरोच कांठाळतालो, म्हाकाय पयस रावोंक सुचाव दितालो.
ताच्या कादंबरिंचेर विमर्सो सोड्यां, एक बरें समीक्षात्मक लेखन सयत छापुंक खंच्याय बरवप्याक फुटवोंक ना. पूण ताच्या मोटव्या काणियांचेर एक राषट्रीय मट्टाचें अध्ययन चलंवची अलोचन म्हज्या मतिंत आसली. देकून ताच्यो च्यार मोटव्या काणियांचेर तुलनात्मक अध्ययन करून तें अध्ययन लेखन एडविनाक धाडलें. तो आमचेसवें आसलेवेळार ताच्या साहित्याचेर अध्ययन करून पर्गटलेलें पयलें/एक पुसतक जावनासलें ’चल दोन चंद्रांक’.
आतां अखेरीक हो ’चक्रवर्ती’ सभदाक येतां, ह्या सब्धाक आयकोन तो चिडतालो तरयी चिडतल्यांक चिडांवची म्हजी पर्नी सवय देकून एडविनाक सयत हांव चिडायतालों. ह्ये विशीं म्हजेलागीं ताणें विचारलेल्या वेळार हांवें ताका दिल्ली जाप; "हेर खंच्याय भासेंतले साहिती एकामेका मेळताना साहित्याचेर उलयतात, पूण कोंकणिंत एकामेकाच्यो खबरो उलयतात. आनी एक-दोन बरवप नेमाळ्यांनी छापोन आयलें तर ते साहितीक पंडीत वा तुंडू राय जाले. उपरांत तांचेय अंध-भक्त पाटलावदार समाजीक जाळिजाग्यांनी हांकां तवळ तवळ पाटोसार चडंवचो सर्कस पर्नो. पूण एक साहिती जावन साहित्याचेर खोलायेन संवाद कर्ची श्याथी आसोन, हेरांक आयकोंक तशेंच शिकोंक उग्तें मन आसचो एडवीन म्हाका ’कोंकणी साहित्याचो चक्रवर्ती’ कशें दिसतालो. आज १४ ज्यून, एडविनाचो जल्मादीस. २०२६ इस्वेंत एडविनाच्या कथेंचेर राषट्रीय मट्टाच्या डिजिटल कथापाठाचेर अध्ययन चल्तलें. तशेंच आडियो पुसतकाचेर ताच्यो कथा प्रसार जातल्यो. ह्यो कथा इंगलीश भासेंत तर्जण जावन छापोन आयल्यात.
ह्या कथेंसवें यूट्युबाचेर ’आशावादी प्रकाशन’ २०१८ थावन आजवरेग तिनशीं कोंकणी मोटव्या काणियांक प्रसार करुंक सकलें म्हणोन सांगोंक अभिमान भग्ता. हें मिसांव फकत एक सुर्वात मात्र. लिपिचो गोंदोळ, पुरसकारांचे कुसाट्ट खेळ सद्द्याक बगलेन दवरून, आमकां मेळच्या वेळांत फकत कोंकणी मोटव्या काणियांक आयकोंक उलो दितां.
ज्यून, २०२६
