[संपादकीय-४३] झूज - फायदो आनी लुक्साण
ह्या संसारांत ’झूज’ नवें न्हय. इतिहासाचीं पानां पर्तिल्यार कळता, मनीस जेदना संसारांत जियेवंक लागलो, तेदनांच ’झुजाची’ सुर्वात जाली. संसारांत जियेतेल्या जीवीं पयकिंत मनीस मात्र न्हय, पूण ’झूज’ मांडून हाडच्यांत मात्र फकत ’मनीस मात्र’ कारण. आनी ह्या अनिषट मनशाच्या कृत्यांक साक्स दितात नंयो-गुडे-दोंगोर-दऱ्या-मोळोब. खंचेंय झूज कोणाक कितलें बरें जावंक सकलां तें कोणेंय नख्खें सांगोंक साध्य ना पूण सर्वांत लुक्साण जालां तर तें ’मनशापणाक’ म्हळ्ळें सर्वांनी समजल्लें सत. झुजांक लागोन भौगोळीक तुटाप/जोडाप जालां, व्हाळच्या उदकाक, धर्तेच्या मातियेक, आमी सेंवच्या वारयाक सयत वांटे जाल्यात म्हणतच ’मनशापण’ कोणाक पडोन गेलां?
पाटलीं शेंबोर वर्सांचो इतिहास पळेलो तर आमकां मनीस, कुटम, समाज कशी बदल्ता (Change), स्थिथ्यंतर (Transition) आनी रूपांतर (Transform)जाता म्हळ्ळें मोटव्या समजोंचें तर;
रेडियो काळ (१९२०-१९५०): एका वाटेचो (फकत आयकोंचो) प्रसार पूण भोव चड पात्येणी आसलें माध्यम. वीज सकत नासचीं सयत ब्याटरी सेल्लां व्हापार्न ल्हा-ल्हान रेडियो चडतावांच्या घरांनी आसतालो आनी त्या रेडियोंत माहेत लोकाक लाभची प्रमूक वाट जाताली. जांव भात्मी, कमेंट्री, संवाद, वा संगीत अशें भास/संसकृतीक लग्ती जाल्ली विसतृत माहेत रेडियोचेर लाभताली. टेलिग्रामां, आनी तप्पाल संपर्काचीं प्रमूक माध्यमां जावनासलीं.
टिविचो काळ (१९५०-१९९०): दाकवपाचो काळ (आयकोवप तशेंच पळेवप), देकून जाहिरातां विसतारलीं. पळेल्लेंच पात्येंवचें (Seeing is believing) ध्येयाखाल फटिंनी सताचें रूप घेंवचें साध्य जालें. टिविंनी येंवचीं दिसाळीं काऱ्यीं एका कुटमीक भांदाक सयत एकवटीत जावन जियेवंक प्रेरण दितालीं. जशें एकाच वेळार सर्वांनी घर्च्या होलांत जमचें, टीविचेर प्रसार जांवचीं काऱ्यीं; जांव सीरियलां, वा फिल्मां वा भात्मी वा हेर मनरंजनां सर्वांनी एका नम्यारलेल्या वेळार एका जाग्यार बोसोन पळेंवची सवय केली. देकून कुटमीक भांद, सांगाता देवाचें मागणें/आराधन, सांगाता बोसोन जेंवचें आनी एकामेका संवाद चलंवचें ह्या काळाचें मुखेल हातेर जालें.
कंप्यूटर (डिजिटल) काळ (१९९०-२०१०): दोन वाटेंनी प्रसार सुरू जालो. माहेत सलीसायेन एकामेका पाचारुंक सलीस जालें. हळतार संस्थ्यांचो अधिकार वेक्तिंक लाभोंक आवकास मेळ्ळो. इमेयलांनी तप्पालाचेर धाड घाली, इंटरनेट, मोबायलान टिविंचें स्थान हळतार घेवंक धरलें. कुटमीक भांदाचेर सयत हाचो प्रभाव पडलो. एकामेका संपर्क करुंक जायत्यो वाटो उदेल्यो; जशें वाटसाप आनी हेर माध्यम. इंटरनेटार संकेतस्थळ (Website) माहेतेचें केंद्र जावंक सकलें. चडतावांक गूगल म्हळ्यार माहेते सोधपाची वाट जाली.
समाजीक माध्यमांचो काळ (२०१०-२०२०): कोणेंय कितेंच प्रसार करुंक सलीस जालें देकून सत वेक्तिनिषट (Subjective) जालें शिवाय वसतुनिश्ट (Objective). जिवीत म्हळ्यार दाकवपाचें जालें, मनशा भांद सयत दाकवपाचे जाले. मनीस अपणाक दोन संसारांनी जियेवंक सवय कर्चें अनिवाऱ्य जालें. एक संसार अपणाक (लिपवंक) तर दुस्रो संसार हेरांक (दाकवंक). हांगासर माहेतेक सयत अपणाक जाय तशें गळसुंक सकचेच मिरवंक सकले.
प्रचार (प्रोपगांडा)/माहेते-झुजाचो काळ (२०२०-): फटिंनी सताक अपणाक जाय जाल्लेपरीं जोडुंक/मोडुंक सलीस जालें. फटकिरीं सतां, फटकिरो इतिहास रचन, धृवीकरण (Polarization) सदांचें जालें. आतां कृतिम भुध्वंत्काय (Artificial Intelligence), बोटस (Bots) व्हापार्न मानसीक लक्षीयकरण (Psychological targeting) सुरू जालें. नवीं पुसतकां, नवीं फिल्मां येवंक लागलीं. आधलीं माध्यमां सयत ह्याच प्रचारांत वांटेली/भागिदार जालीं. फेक न्यूस विसतारून आयिल्ल्या माध्यमांनी ’सत’ सोधुंक आसच्यो अशीर वाटो लेगून अशीर जायत गेल्यो.
पूण ह्या सर्वांचें मुळावें कारण कसलें? भोव सोंपें कारण तें. परत इतिहासाच्या पानांतल्या वेवेगळ्या झुजांच्या कारणांक सोधलें तर गमता; मनशाचो स्वार्थ/अबलेस.
आयच्या काळार जागतीक स्थराचेर सयत दरेक मनीस एका ना एका रितिचें झूज झुजोन आसा. जांव तें झूज हेरांसवें वा अपणाथंय; अपल्या चिंत्पा/सिद्दांतांसवें. पूण मुळावें कारण विशलेषण (Root cause analysis) केलें तर गमता: हेरांच्यो चुकी सोधुंक घाल्ची मिनत जर आमच्या चुकिंचेर घाली तर, आमची श्याथी/सकत दाकंवच्याक घाल्ची मिनत जर आमची असकत्काय ओळकोन घेवंक घाली तर, संसारांत ’झूज’ म्हळ्ळेंच आसतें ना.
समाजीक जीवी जावनासलो मनीस खरेंपणीं आज एकलोच जियेता. आसोंक/दाकवंक ताका सर्व आसा; कुटम आसा, संबंध आसात पूण खोलायेन पळेल्यार भितरले भितर पोकोळ जातेच आसा. संबंध आसा पूण भांदवपण ना. कुटम आसा पूण भांद ना. सर्वांच्याकी पयलें ’सोडदोड म्हळ्ळी ना’ आनी कोसोळन वेच्या सर्व भांदाचें मुळावें कारण हेंच.
अमेरिका क्रिसताचो पाटलाव कर्चो देश, इरान मुसलीम देश. अशें पळेल्यार दोनयी धर्मांत हे दीस स्व-अवलोकन कर्चो. क्रिसतांवांक करेज्म तर मुसलिमांक रमजान. कोणाक झूज जायनाशें कर्चोच धर्म तर कोणाचो धर्मच झूज उभजंवचो. पूण ह्या सर्व झुजांनी चड आनी चड दूक भोगची अमायकांनी, भुर्ग्यांनी, गरीबांनी. पूण तांचो असकत ताळो ह्या झुजांच्या बांब-ब्लासटाच्या आवाजांत आयकतलो तरयी कोण?
वल्ली क्वाड्रस (मार्च, २०२६)
[Sompadoki'i - 43]
