रुक्माई [पयणारी-वीज साहितीक स्पर्ध्यांत पयलें इनाम लाभल्ली काणी]
आमी आमच्या जिण्येंत केदनां तरयी हो अनभोग केलासतलो; दादलो, बायल शिवाय तीसऱ्या वर्गाच्या मनशाक पळेलां वा भेटलां वा आयकलां. चडताव जणां असल्यांक हल्क कर्ता आनी खेळकुळां करून आसता पूण केदनां तरयी तांकां एका मनशापरीं लेकून चिंतल्लें आसा? तांचेलागीं सयत जीव आसा, संवेदनां आसात, मनशापण तशेंच भगणां आसात म्हळ्ळें चिंतप केदनां तरयी मतिंत आयिल्लें आसा?
रुक्माई काणी एका असल्याच संवेदनाची, हकीगतेची तशेंच मनशामनांतल्या दाटेल्ल्या चिंत्पाक खोंकची ही काणी २०१८ इस्वेच्या दे|विलफी रेबिंबस स्मारक पयणारी-वीज राश्ट्रीय मट्टाच्या कोंकणी साहितीक स्पर्ध्यांत पयलें इनाम आपणायिल्ली काणी. एक काणी कशी बरव्येत म्हळ्ळें अध्ययन कर्तेल्यांक खंडीत जावन ही एक उपकाराक पडचेतसली जावनासा म्हण सांगुंक धयर घेतां.
’भांगार भुंय’ दिसाळ्यांत सह-संपादकी जावन वावर करून आसची बाय नयना अडारकर गोंयची नाम्नेची काणियेगार्न, कवी पूण पयल्यान भोव मयपासी तशेंच संवेदनशीळ वेक्ती. आनी ही काणी सयत तिच्या चिंत्पाची सावळी आमचेसमोर उभी कर्ता म्हळ्ळें पार्कुंक तुकाच सोडतां.
सं
[मटवी कथा]: रुक्माई [नयना अडारकर]
’हांवें एकदां qडम मनाबी बंडोपाध्यायचें भाशण आयकल्लें. तिणें म्हणिल्लें, ’यू आर, वॉट यू बिलिव्ह यू आर’ ह्या उतरांनी म्हजे जिणेंत एक टर्नीग पॉयंट हाडलो. हांव चलो न्हय चली आनी हांवें चलयेवरीच आसुंक जाय हें म्हज्या मनान थारायलें. आनी तेन्ना सावन जियेलें बायल म्हणून, अस्तुरी म्हणून. लोकांनी मागीर म्हाका किन्नर, हिजडो म्हणूं....’
रुक्माई उलयताली आनी सगलीं मन लावन आयकतालीं. सगल्यांची लागीं लागीं एकूच काणी. कूड आनी मनाच्या दूंदांत फशिल्लीं. समाजा खातीर हांशें जाल्लीं. तिरस्काराचो विशय जाल्लीं, किन्नरां, हिजडे. आपलें भाशण जातकच रुक्माई माचये वयली सकयल देवून वॉश रुमांत वचपाक गेलॊ. पणजे शारांतलें व्हडलें सभाघर तें. ’तृतीयपंथी’ यांचो एका दिसाचो मेळ भरिल्लो. त्या मेळ भरिल्लो. त्या मेळाक कानपूरच्यान रुक्माई आयिल्ली. लेडीज वॉशरुमा कडेन पावताच ती थारली. दार भितरल्यान बंद आशिल्लें. तिणें दारार टकटक केलें. ’कोण’ भितरल्यान एके बायलेचो आवाज आयलो. ’हांव, हांव रुक्माई’ जाता तितली आवाजात मोवसाण हाडीत रुक्माईन म्हणलें. ’ये औरतोंका वॉशरुम है’ भितरल्यान आवाज आयलो. ’हांवूय एक बायलूच’ रुक्माई म्हणलें. ’नाका गो उगडूंक, हिजडीं गो तीं. डॉलभर सगळीं तींच भरल्यांत’.
भितरल्यान फुसफुस आयकूंक आयली. हरशीं एका तेंपार जाल्यार हें आयकून रुक्माई बोटां अश्शी मोडीत, चरचरीत गाळयो संवपाची. पूण आतां रुक्माईक तें सोबचें नासले. ती आतां शिक्षिका आसली. गुरुजींच्या समाजसेवेचो वसो घेतिल्ली सेवेकरी, तृतीयपंथी भुरग्यांक शिक्षण दिवपी संस्थेची एक ट्रस्टी आशिल्ली. ह्या असल्या सगल्या अपमानाचेर मात करून आपल्याल फुडें व्हरपी एका तृतीयपंथी मंडळाची कार्यकर्ती आसली. इतल्यांत दार उगडलें. भितर आशिल्लीं दोगूय बायलां रुक्माईक विचीत्र नदरेन पळयत बेगिबेगीन वॉशरुमांतलीं भायर सरलीं. तिका आतां हाची संवय जाल्ली देखून वायट दिसलें ना. बायल म्हाणून जगतां पूण कुडीवयल्यो हेर दादलेपणाच्यो कुरवो तिका पुसून काडूंक मेळनासल्यो. त्यो कुरवो परत्यो परत्यो तिचें हिजडेपण लोकांक दाखोवन दितल्योच आसल्यो. रुक्माई वॉशरुमांतल्यान परती सभाघरांत वचून एके खुर्चेर बसई पूण मागी मात तिचें मन भाशणांनी लागना जालें. ह्या धा वर्सों फाटीं सोडून आयिल्लें जिवीत परतें उसकून दोळ्यां मुखार घेर धरपाक लागलें. आबा, आई, आक्का, ताई आनी त्या दोन भयणी फाटल्यान जाल्लो अपूरबायेचो रुक्मण म्हणल्यार रुक्माई. बाबू जलां अशें बाळंटेर करूंक येतले तेलूमाँन सांगलें खरें पूण बाबू म्हणल्यार एके बाये आनी बाबाचें मिश्रण हें ते अनुभवी वैजिणेक कळिल्लें. तिणें तें ल्हवूच आबा म्हण्ल्यार रुक्मणाच्या बापायच्या कानार घालें. बाबू जाला म्हण माराण गांवभर कळीत केल्लें ताणें, आनी रोकडेंच वैजिणीचें सांगणें. आबान वैजिणीक दुडू दिवन तोंड बंद केलें. रुक्मण बाबू म्हणुनूच घरांत वाडपाक जाय अशी घरच्यांक ताकीद दिवन दवरली.
रुक्मण ल्हान आसतना भयणी मदीं वावुरतालो. तो बुशकोट कलसांव घालतालो तरीय ताका भयणी भशेन व्हिस्तीद घालीन दिसताले. तांचे भशेन केंस वाडोवन लांब विणी घालची. तांचे भशेन एकामेकाच्या आंगार पडून खिदळून खळखळून हांसचे अशें दिसतालें. तांचे मदीं बसून तो खिदळूंक लागलो काय आबा सडसडीत येतालो आनी ताच्या हाताक धरून ताच्या पोल्यार दोन फुलयतालो. बायजण खंयचें कडलें. चल उठ बस थंय कुशीन. तूं चलो, चलो तूं आबाच्या उतरांनी वितराग आसतालो. ताच्या ह्या वागण्याक तांणी आडामो घालो. पूण आडामो घालो म्हणून मेकळे वारें थोडेंच आडून उरता. स्त्रीत्वाचें वारें आडामाच्या खांचीतल्यान लेगीत रुक्मणाच्या मनांत खेळपाक लागलें. तो लिपचोरयां अक्का, ताईचे कपडे घालतालो. पोल्याक पावडर लायतालो, दोळ्यांत काजळ घालतालो. मागीर ही चोरी उकत्यार आयली काय बापायकडसून मार खातालो. शाळेंतूय म्हणून रुक्मणाच्या नशिबांत हेच भोग. कलसांव बुशकोट घालून गेल्लो रुक्मण बायलांवरी आंग मोडीत चलता, बायलांवरी जमनीर सकयल बसून मुत्ता, उलयतना बायलांवरी लजता म्हणून सगळीं भुरगीं ताका लडकी लडकी म्हणून चाळयताले. एकदीस मुतारींत आठवेच्या वर्गांतल्या गुरून आनी ताच्या इश्टांनी सोमतो सकयल हात लावन तो लडको काय लडकी हाची खात्री करून घेतिल्ली. रुक्मणान तांचो कांचूच घेतलो. ते दिसले रे दिसले ताचे हातपांय थरथरपाक लागताले. परतें कितेंय करीत म्हणून तो तांचे पसून चार हात पयसूच रावतालो.
रुक्मण वयांत येतालो तशी तशी ताचे मदीं आपूण बायल आशिल्ल्याची जाणीव खर जावपाक लागली. आपणें आपल्या भयणीं भशेन रंगरंगयाळे कपडे घालचे, तांचे भशेन केंस वळोवचे ही भावना मनांत खर जावपाक लागली. भयणी न्हेसता संवरतना आशेल्ले नदरेन तांकां पळयत रावतालो तो. पूण हे नदरेक ताच्या बापायन वेगळोच अर्थ दिलो. बायजण म्हणून बापायन ताचे पोले फोडले. आवयनूय बापाय आडायलें ना. आतां आतां सगल्यांकूच ताचें हिजडेपण कळून आयिल्लें. लडकीच्या जाग्यार आतां वर्गांतलीं भुरगीं हिजडा आला रे बाबा आतां वाजीव टाळी म्हणून एकामेकाक ताळयो मारतालीं. भुरगीं तर भुरगीं एक दीस मास्तरानूय ताका पळयत एक डायलॉग मारिल्लो एक मच्छर भी आदमी को हिजडा बना देता है. ताच्या ह्या डायलॉगार सगळो वर्ग खळखळून हांशिल्लो. त्या दिसा शाळा सुट्टकच जाल्यार सगळीं जाणां ताच्या फाटल्यानूच लागलीं. एक मच्छर भी रुक्मण को हिजडा बना देता है म्हणीत ताळयो मारपाक लागलीं. रुक्मण रडत रडत घरा आयलो. आपलें दुख्ख कोणाक तरी सांगचें अशें ताका दिसलें. पूण घरांत तसो कोणूच मनीस नाशिल्लो जो ताका समजून घेवपाचो. ताका दरएकल्या कडल्यान तुच्छतायूच मेळिल्ली. भुरगेपणांत इतलो मोग करपी ताच्यो भयणी अक्का, ताई आनी जल्माक घालपी आवयूय अतां बदलिल्लीं. रुक्मण चलो न्हय हिजडो हें लोकांक कळचें न्हय हाची सामकीं जतनाय घेतालीं तीं सगलीं तरीय रुक्मण आपलीं बायजणपणा वर्गांतल्या भुरग्यां मदीं दाखयता आसतलो म्हणून भुरगीं चाळयता आसतलीं अशें समजून तीं ताचेरूच तिडकपाचीं.
घरच्यांनी रुक्मणाचें तृतीयपंथीपण धांपून दवरपाचो खूब यत्न केलो, पूण धांपून दवरलो म्हणून कोंबो आइडुपाचो चडूच रावता. आतां मेरेन भायर लोकांक हाची सुलूस लागिल्ली. ती सुलूस वाऱ्यार पातळून हुलोप जावचे पयलीं अक्का, ताईक उजोवन उडोवपाचें अशे घरच्यांनी थारायलें. त्या दिसा अक्काक कोण पळोवपाक येववाचो आशिल्लो. रुक्मणाक त्या दिसा शाळेंतूच रावून उसरां घरा येवपाची आदेश दिल्ले बापायन. त्या लोकांच्या नदरेक झळकलो जाल्यार कोंबी कसो सोलून काडटलो म्हणपाची धमकीय दिल्ली बापायन. आनी बापायचो मार कितें आसता हाचो अणभव घेतिल्ल्या रुक्मणाक त्या माराची याद जाल्यारूच कडकडूंक मुतूंक जातालें.
शाळ सुटली तरी रुक्मण बाकारूच बसून रावलो. निमाण्या बाकाचेर एकटो बसतालो तो. ताका चलयोय आपले मदीं घेनासल्यो आनी चलेय. पूण तकलेचेर कुटल्यो मारपाक, फाटीचेर धुमके घालपाक आनी लडकी, हिजडा म्हणून चाळोवपाक मात चले-चलयो तितलेच उमेदीन फुडें आसताल्यो. तांच्या माराची, तांच्या चाळोवपाची धास्तीय घेतिल्ली रुक्मणान. पूण सांगतलो कोणाक ताका केन्ना केन्ना दिसतालें आपूण असो अर्दूक कसो एका जाग्यार बसला, त्या जाग्याच्या एका आर्दान दादले आनी दुसऱ्या अर्दान बायलां खातीर जागो आसा. अशा ठेळार कोणी तरी येवचें आनी आपल्याक एका अर्दा धुकलून उडोवचें, जेवरवी आपूण खंयच्या तरी एका जाग्यार पूर्ण मनीस म्हणून तरी उरतलो. दादलो जाल्यार पूर्ण दादलो आनी बायल जाल्यार पूर्ण बायल. विचारांचे भिरकेंत रुक्मण चलपाक लागलो. येते-वते ताचे तकलेर कुटल्यो मारीत, फाटीर धपके घालीत चलताले ताचें लेगीत धंगण ताका नासलें. आपूण चलो काय चली अशें मनाक विचारतकच मन ताका तो चलीच आशिल्ल्याचें सांगतालो. पूण मनाचें कशें मानचें हें ताका कळनाशिल्लें. आनी तनाचें सांगणें तनूय ताका कुरवांनी सांगतालें, कूड दादल्याची आसूं, ते कुडींतल्यो भावना बायलेच्यो आशिल्ल्यो. त्या तना-मनाच्या द्रंदांत रुक्मण घुस्पल्लो. तशें आयज रुक्मणाक बेगीनूय घरा वचपाचें नाशिल्लें. देखून तो तसोच शाळेच्या फाटले वटेंतल्यान आयलो. थंय हायर सेकंडरीचे वर्ग चलताले. थंय आयज कसली तरी कार्यावख आशिल्ली. रुक्मणाचीं पावलां आपसूक थंय वळ्ळीं. उबे आशिल्ल्या भुरग्यां मदीं तोवूय रिगलो. तशी ताच्या कानार ल्हवू आवाजांतली कुजकूज आयकूंक आयली, अरे हे पण लंचाड त्या चीफ गेस्टा सारकच बरं आनी मागीर भुरग्यां मदीं हांसपाची खसखस पिकली. ताणें त्या भुरग्यांचेर नदर मारली. गुरू आनी सांगाती थंय उबे आसले. तो थंयच्यान कूस मारूंक सोदी. पूण इतल्यान ताची नदर स्टेजीचेर गेली. एक लांबरुंद बायल पूण तिचो आंगलोट दादल्याचो. तिचें नांव qडम मनाबी बंडोपध्याय, एका नामनेच्या कोलेजीची प्रिन्सिपल. qडम मनाबीन उबें रावून सगल्यांक अभिवादन केलें आनी उलोवपाक सुरवात केली. हिजडो म्हणून जल्माक आयिल्ली मनाबी qडम कितल्याशाच वायट प्रसंगांतल्यान गेल्ली. तरीय तिणें जिद्द सोडली ना. तिची जिद्द, तिचे कश्ट फळाक आयले आनी ती आयज नामनेच्या कॉलेजीची प्रिन्सिपल म्हणू भौमानान जियेताली. भाशण सोंपयता सोंपयता मनाबी qडमीन म्हणलें, ’कुछ तो लोग कहेंगे, लेकिन लोगों का तो काम ही है कहना, पूण आपणें मात जगचें कशें यू आर, वॉट यू बिलिव्ह यू आर ह्याच नेटान, ह्याच भौमानान’.
उसरां घरा परततना रुक्मण आपले घुंवळेंतूच आसलो. यू आर, वॉट यू बिलिव्ह यू आर. हय, हांव चली. हांव चली हें हांव सामके मानता. आनी चली म्हणूनच हाचे मखार जगतए. विचारांचे भिरकेंत रुक्मण घरांत सरलो. घरांतलीं सगळीं उलोवपांत गुल्ल आशिल्लीं. घडये अक्काक पळोवंक येवप्यान अक्काक पसंद केलां आसतलें. तांच्या तोंडार खोस पातळिल्ली. रुक्मण आयला तें तांच्या ध्यानांतूय नाशिल्लें. रुक्मण तसोच भितर वतना ताचें अक्काचे कुडींत लक्ष गेलें. अक्कान पळोवपाक येतलें म्हणून न्हेशिल्ली साडी अशीच खाटीर सोडोवन दवरिल्ली. रुक्मणाची आपूण चली आशिल्ल्याची जाणीव ओतो येवन मनाभायर रकलीं. ते जाणिवेन सगल्या बंधनांक, आडाम्यांक हुपून ते साडयेक हात घालो. साडी आंगभर गुठलावन रुक्मण आपली कूड हारशांत पळोवपाक गुल्ल जालो.
धप्प आवाजा सरशीं रुक्मण जमनीर शेवटलो. साडयेच्या पदराक आशिल्ली जर ताच्या गोऱ्या चेऱ्याचेर उमटली. ’बायजण, हिजूड खंयचे कडलो, भयणीचें लग्न मोडपाक उठला’ उतरा कणकणी बापायच्यो खोटो रुक्मणाच्या आंगार बसपाक लागलो. ’मी मुलगी हाय, मुलगी’ मार सोंसून लेगीत रुक्मण आड्डलो. ’मुलगी हायस तूं व्हय मुलगी हायस, बापायचो राग मस्तकाक मारिल्लो. तो कोणाकूच आटापाक येना जालो. खोट थापटांनी ताणें रुक्मणाक मरसर मारलें. आनी रुक्मण मार सोंशीत म्हणत रावलो, ’मी मुलगी हाय, मुलगी हाय’, ’हया घरांत रहायच हाय तर मुलगा म्हनून राहाव लागंल, न्हायतर दरवाजा उघडा हाय म्हणाव’ म्हणत बापायन ताका सरसरीत ओडीत ताचे कुडींत व्हरून बंद केलें. केदो वेळ रुक्मण धुमसत आशिल्लो. आंगावयलो मार आनी मनाचेर आपूण बायल म्हणून जगपाचो भार ताका सोंसपा भायरो जाल्लो. कुडींतली लायट पेटोवंक नाशिल्ल्यान कुडींत किट्ट काळोख पातळिल्लो. हरशी रुक्मण ह्या काळखाक थारो भियेतालो. पूण आपलें बायल म्हणून अस्तित्व तिगोवंक जाय जाल्यार अस्लो काळोख पचोवंक शिकूंक जाय हाची जाणीव जाल्ली ताका.
इतल्यांत ल्हवूच दाराची खिळी कोणतरी उगडा म्हणपाचें रुक्मणाक जाणवलें. काळखांत सांसपीतूच ताची आवय ताचे म्हऱ्यांत आयली. एए बशएत शिरो घेवन आयिल्ली ती. ’खा रे पोरा खा’, काळखाक सराविल्ल्या दोळ्यांनी तिणें बशी रुक्मणा वटेन केली. ’असं बापा विरूद कायबी करू नये ग बाय. बाप्या हाय तो. त्याच सांगन आयकूनशा त्याच्या मना सारख जगाव आपन. का जिवाचा त्रास करून घ्यावा’. तिका आनीक उलोवंक जालें ना. पदराचो बोळो तोंडांत कोंबीत ती उठली आनी कुडी भायर वचून तिणें परतें ल्हवू दार बंद केलें. आवय बापायक भियेता पूण तिच्या मनांत आपले विशीं माया आसा हें ताका आयज कळिल्लें. उलयतां उलयतां तिणें आपल्याक ’बाय’ म्हणिल्लें हाची ताका खोस जाल्ली. आपले भितरलें अस्तुरेचें मन ते अस्तुरेक कळ्ळे, घडये आवय म्हणून कळ्ळें आसुये. पूण कळ्ळें हेंच खूब जालें. आतां फाटीं सरप ना. बायल म्हणून जगप, अस्तुरी म्हणून जगप. आय एम वॉट आय बिलिव्ह आय एम. एका मानसीक समादानान रुक्मणान काळखांतूच बशयेंतलो शिरो तोंडांत कोंबलो. पोट भरतकच बसला थंय आड पडून तो न्हिदेच्या सुवादीन जालो.
पूण चली म्हणून, बायल म्हणून जगप तितलें सोंपे नासले. ताचो हो निर्णय ताका शाळा बंद करतलो, घरांतल्या भायर पावल दवरपाक दिवचोन हाची कल्पना ताणें करूंक नासली. हें सगलें जाय जाल्यार चलो म्हणूनच जगचें पडटलें नाजाल्यार भायाल्या जगा कडले संबंद ताका कायमचे बंद अशी ताकीद दिवनूय रुक्मण आपूण चली हें सिद्ध करपाक धडपडपाक लागलो. बापायन ताका घरांत बंद करून दारां धांपिल्लीं. पूण लोकांची तोंडां धांपप शक्य नाशिल्लें. लोक म्हणल्यार ओक ही म्हणणी सार्थ केल्ली लोकांनी.
रुक्मणाच्या हिजडेपणाची ओक अक्काच्या सोयरीगतीक हुंवारून घेवन गेली. घरांतूय किल्लोस जालो. रुक्मणा खातीर अक्काचें लग्न मोडलें ह्या रागान बापायन ताका भरपूर पेटलो. ताच्या हातसून तो मरपाचोच पूण आवयन ताका ओडून काडलो आनी घरा भायर धांवडायत म्हण्लें, ’जा ग बाय भायीर कस बी मनाला इइल तस जग. पून हीत रावून मरूं नगस’. रुक्मणाचें पावल हुमऱ्या भायर पडलें तशें घराचें दार घड्ड करून बंद जालें. तें सासणा खातीर हें ताका कळिल्लें. दारा भायर बघे जमिल्ले. पूण कोणाच्याच चेऱ्यार सहानुभूती नाशिल्ली. आशिल्लो तो मिश्कील हांसो. ’आरं आसं पोरग जन्माला याव म्हंजे मोट पाप’ एकल्यान म्हण्ले, ’अग पाप कुठल शिराप हाय तो घरादाराला’. लोकांचे हात आदाराक येनासले, थंय सुकती आशिल्ली. पूण तोंडांक मात भरती आयिल्ली. आपले व्हांवतेंत रुक्मणाक ती बुचकळायतालीं, ताच्या नाका तोंडांत उदक वचसर. पूण ह्या हुंवारांतूय जीव वाटोवपाक एक बडी मेळ्ळी रुक्मणाक भुईराजाच्या रुपांत. भुईराज मुंबय आसआलो कामाक. त्या दिसांनी कांय कामा निमतान गांवांत आयिल्लो तो. ताणें रुक्मणाक आपल्या सांगाताक मुंबय व्हेलें आनी हिजड्यांच्या एका पंगडांत व्हरून सोडलें.
रुक्मणाक बायल म्हणून जगपाचें आसलें तें थंय साध्य जालें. रुक्माई म्हणून ताचें नामकरणूय जालें. बायल म्हणून जगली तरी समाजा खातीर रुक्माई हिजडोच आशिल्ली. आनी हिजडो म्हणून जगप कितलें भयानक आसता हाची प्रचिती तिका येवपाक लागली. तिच्या पंगडांत तिचेपरस भिरांकूक अवस्थेंतल्यान गेल्ल्या किन्नरांच्यो काणयो तिका कळ्ळ्यो. ’हम तो ना इधरके ना उधरके, बेबस बसहारा. हमें अपनाये गले लगाये उस शराब का ही सहारा’ म्हणीत सोऱ्याचे भकीक पडिल्ली शांताई, समाज कंटकां कडल्यान असैमीक बलात्काराक बळी पडिल्ली राधाम्मा, पुलिसाचें आयकूंक ना म्हणून शिंदळकीच्या फटीच्या आरोपा खाला बंदखण भोगून आयिल्ली राधाक्का, भुरग्यांक पळोवन व्हरपी म्हणून गरजेभायर लोकांचो मार खाव आयिल्ली रघुपती, घरच्यांचे मायेक मुकिल्ली लोकांचे दयेक आशेल्ली ही किन्नरांची जात सुण्या माजरा परस पास्ट जीण जियेताली. qडम मनाबीय अश्याच त्रासांतल्यान गेल्ली काय? रुक्माई चित्ताली. सदां उठून लोकल गाडयांनी ताळयो पेटीत हात मुखार करपाक आवडनाशिल्लें तिका. एके तरेची भिकूच ती. तीं येताच दादल्यां mसेंजराच्या मुखामळार पातळिल्ली नाखोशी तिचें काळीज तोडून उडयताली. पूण पोट म्हणून मनशाक आशिल्ल्या अवयवाक थातारून धरना जाल्यार अख्खे कुडीची वाट लागता हें जाणा जाल्लीं तीं सगलीं हें नाईलाजान करताली. तांणीय कसलेंय काम दियात म्हणून जायत्या लोकांकडेन हात पसरिल्ले. पूण आमकां हमाल म्हणून दादलोच जाय, घरांत काम करपाक बायलूच जाय ह्या दादलो बायलांच्या जुंव्यार तांकां थारो नासलो. ह्या दोन जुंव्या मदल्यान व्हांवपी उदकांत बुचकळपाचें तांच्या नशिबांत आसलें. बुचकळटा बुचकळटा हातपांय मारपाचे, कितेंय मेळ्ळ्यार पोटांत धुकलपाचें. मेळ्ळेना जाल्यार एकदीस बुडून वचपाचें. तांचें बुचकळप, बुडून वचप हाचें समाजाक सोयर सुतक नासतालें. ज्या समाजान तांकां केन्ना आपलो वांटो मानलोच ना तांचे कडेन कसली अपेक्षा धरपाचीच नासली. उदक व्हांवता तशें व्हांवपाचें अशें रुक्माईच्या पंगडांतल्याई थारायल्ले. पूण रुक्माईक तें मान्य नासलें. तिका शिकपाचें असलें. हे समाज वेवस्थेक भेद दिवन आपलें स्थान निर्माण करपाचे आशिल्लें तिका. हिजडो म्हणून न्हय एक बायल म्हणून जगपाचें आसलें. एक पूर्ण बायल. पूण हिजड्यांच्या ह्या पंगडांतूय तिच्या सपनांक वालोर नासओ. हिजड्यांनी तिवूय अर्थीक आलाशिरो नाशिल्ल्यांनी असलीं सपनां पळोवप म्हणल्यार पिशेपण अशें तांकां दिसतालें. हांगा दीसपट्टी पोटाची खळी भरपा खातीर हात ताळयो मारून घासचे पडटात, लोकांए शिराप आयकुचे पडटात. अनिच्छेन दिल्ली भीक घेवची पडटा थंय असलीं सपनां घेवन जगपाक कोणाक परवडटा अशें तांकां दिसतालें. म्हणून रुक्माईक तांचे कडल्यान कितें कितें आयकुचें पडटालें. घरांतल्या आपल्या रगताच्या मनशांनी आपल्याक समजलें ना थंय लोका कडल्यान कितेंय आस्त धरप पिशेपणाचें आसलें हें रुक्माईक कळटालें. पूण आवयबापायचेर, भयणींचेर जसो तिका राग नासलो तसो ह्या पंगडांतल्या हिजड्यांचेरूय नाशिल्लो. आपलें कुटुंब समाजाक भियेतालें. समाजाचे आंखणें भितर रावन जगपाक सोदतालें. समाजा कडेन टक्कर दिवपाची शक्त तांचे मदीं नाशिल्ली. अख्खें घर काबार करचे परस घराचो एक कुरकुरपी वांसो बदलप तांकां चड गरजेचें आनी परवडपा सारकें आसलें. आनी हो किन्नरांचो पंगड, हांकां तर समाजानूय भायर मोखून मारिल्लें. समाजांत फकत दोन जाती आशिल्ल्यो. नर आनी मादी आनी हीं तर धड नरूय न्हय धड मादीय न्हय अशीं. तांकां समाज कसो स्थान दितलो. आनी स्थानूच ना थंय मानाची तरी आस्त कशी धरपाची. तांचे खातीर शाळेचीं दारां बंद आसलीं. शाकेंत दाखलो घेवपाक जाय जाल्यार लिंग हे सुवातेर दादलो काय बायल इतलेंच विचारिल्लें आसता. नपुंसक लिंग म्हणून बरयिल्लें नासता. मागीर हांकां कशी घेतली शाळा. शाळा ना ती नाच. सामक्या तिसऱ्या पांवड्या वयलीं कामां जांकां सभ्य लोक नाक मुड्डून पळयता तीं करपाक लेगीत हांचें लिंग आड येतालें. रुक्माईन लेगीत लोकल गाडयांनी वच्चे परस अशीं कामां करचीं अशें थारायल्लें. पंगडांतल्या लोकांनी तिका समजायल्लें ते कानामनार घेनासतना तिणें अख्खें शार काम सोदपाक धवळून काडलें. घरांतली उश्ट्याचीं आयदना घांसपाच्या पोंतान भौशीक संडास धुंवपाच्या पोंतान दुकानां पसऱ्यांनी काम करपाचें धरून, हमाल म्हणूनय कामा खातीर तिचे वांट्याक निरशेणीच आयली. ’हट हिजडेको काम नही अशींच सगळे कडेन उतरां आयकुचीं पडलीं. कांय जाणांनी काम दिवपाचें हांयस दाखोवन तिचे कुडीकडेन लागोकेंपणा केली तेन्ना सामकें विटून तिणें हें पंगडांतल्या लोकां वांगडा लोकलांनी भीक मागपाचें काम सुरू केल्लें.
पूण पोट भरपा खातीर तन काम करतालें तरींय मनांतलें सपन मरूंक नाशिल्लें. qडम मनाबी भशेन आपलें मन जें आपल्याक मानता तें मानून एक मानाची जीण जियेवपाचें सपन तशेंच तग धरून आशिल्लें रुक्माईच्या मनांत. तें संद सोदतालें. हे काळखे जिणेंतल्यान पयस वचपाक जाय जाल्यार शिक्षण जाय हें रुक्माई जाणा आसली. त्या शिक्षणाची दारां आपल्याक उकतीं मेळटात काय पळयताली ती. आनी सोदतल्याक कितेंच अशक्य नासता हें म्हणणें तिका पटलें. एकदीस लोकलांत तिच्या पंगडांत एका दादल्याक ताळ्यो मारून पिडपाक सुरवात केली. मध्याम पिराये वयलो तो दादलो मुमुरखो हांसलो. ताणें पाकीट काडलें ना पूण तोंड मात उगडलें. ’देखो कुछ कामधंदा क्यो नहीं करते’ ताणें विचारलें. काम ही तो करते है हम पंगड मुखेली प्रितिकान सांगलें. ’अयसा नही कुछ ढंग का काम, पढ़ाई वगैरा....’ ताचें उलोवप सोंपचे आदींच पंगडांतल्या सगल्यांनी ’हाय हाय’ करीत ताच्या मुखार बोटां मोडली आनी तीं मुखार गेली. पूण रुक्माई थंयच रावली. पढाई ह्या उतरान तिका थंय्च खिळावन दवरलें, ’साब पढाई मैं करना चाहती हूँ लेकिन कोई भी पाठशाला में नहीं लेता. मुझे पढना है’ रुक्माईन त्या दादल्याक सांगलें. ’तुम्हारी उमर क्या है’ त्या दादल्यान विचारलें. ’अठरा बरस और मैं आठवीतक पढी हूँ साहब आगे पढना चाहती हूँ, कुछ बनना चाहती हूँ’
त्या दादल्यान आपल्या oगांतल्यान कागद काडलो आनी ताचेर चार उतरां खरडिलीं. ’बोरिवली वेस्टमें इस पतेपर जावो. वहों आपको पढाई करनेसे कोई नही रोकेगा. मेरा गुरु है, उसने ही मेरी मदद की थी. वो आपकीभी हेल्प करेगा’ म्हणत ताणें पाकीट उगडलें आनी पाकिटांतल्यान शंबर रुपयाची नोट काडली. ’ये लेना खर्चेके लिए’ म्हणत रुक्माईच्या हातांत कोंबली. ’नही नही साब पयसा नही’ रुक्माईन नोट परतूपाक फुडें व्हेली तशें तिका आडयत ताणें म्हणलें, ’पढना चाहनेवालोंके लिए मेरे मन में बहुत इज्जत है. मैं भी किसीके सहारे ही पढके इस मुकाम पर पहुंचा हूं. तूम भी कोशीश करो. कोशीश करनेवालों के साथ भगवान हेता है’ रुक्माईच्या दोळ्यांत दुकां आयलीं. जिणेंत पयले फावट असो मनीस ताका मेळिल्लो ताच्या शिक्षणाचे इत्सेक म्हत्व दिवपी. ताणें सकयल वाकून त्या मनशाच्या पांयाक हात लावन नमस्कार केलो.
ताच्या पंगडाक ताणें ही गजाल सांगली. सगल्यांक खोशी जाली. चलो तुम्हारी इच्छा पुरी तो करो. लेकीन पढने के बाद हमको भुलना नहीं तांणी रुक्माईक सांगलें. गंगाव्वा म्हणून ताचे मदली सगल्यांत पिरायेन व्हड तिणें रुक्माईची मीठ सांसवां घेवन दिश्ट लेगीत काडई. सगल्यांनी तिका यश येवचें म्हणून मागलें. रुक्माईक भरून आयलें. खंय हे लोक जे ना नात्याचे ना पात्याचे पूण आपली इत्सा उखलून धरतात. आपलें बरें जावचें म्हणून मानतात. आपल्या बापायन आपल्याक समजून घेतिल्लें जाल्यार....
रुक्माई त्या दादल्यान दिल्ल्या पत्त्याचेर पावली. खरेंच तो देवमनीसूच आसलो. ताणें मानलो ना भेद रुक्माईत. रुक्माईची सगली काणी आयकून तिणें ताका बेटीच म्हणलें. रुक्माईक बरें दिसलें. आपलेपण दिसलें. ताका ओपन स्कुलांतली एसएससीची परिक्षा दिवपाक सांगलें गुरुजीन. पूण शिक्षण फुकट नाशिल्लें. पयशे नाशिल्ले पूण आपली सेवा दिवची पडटाली. गुरुजीचो एक जाणट्यां खातीर आश्रम आसलो. थंयच्या जाणट्यांची सेवा करची पडटाली. त्या जाणट्यां कडेन वळख करून दितनाय गुरुजीन सांगलें ’हमारी बेटी रुक्माई’. रुक्माईचें मन सामकें भरून आयलें तें आयकून. ती मन लावन शिकपाक लागली. एसएससी जाली. मागीर बारावेची परिक्षा दिली. उपरांत माँटेसरीचो कोर्स केलो. गुरुजीनूच अश्या तृतीयपंथी भुरग्यां खातीर शाळा सुरू करपाची थारायल्ली. ते खातीर रुक्माई तयार जाताली.
वर्सां कशीं भुर्र करून उडलीं. गुरुजींची तृतीयपंथी भुरग्यां खातीर शाळा रुक्माई चलय्ताली. तिणें आपल्या वांगडच्या पयलींच्या सहकाऱ्यांकूय गुरुजींक सांगून कामाक लायलें. ती मागीर जायत्या जाणांक मेळत रावली. तृतीयपंथीयांचे मेळावे भरताले थंय तिका आपोवणी येवपाक लागलीं. दीस बरे वताले.
एक दीस रुक्माईक कानपूराक वच्चें पडलें मेळाव्या निमतान. थंयच्यान तिचो गांव तीस किलोमिटर अंतराचेर. केन्ना न्हय ती आवयबापायक मेळपाची ओड लागली रुक्माईक. तीं आपले कडेन वागलीं तें समाजाक भियेवन अशें ताका दिसतालें. म्हणून तर तांकां तिणें केन्नाच माफ केल्लें. आपल्या बापायन आपल्याक भायर काडूंक नाशिल्लें जाल्यार गुरुजी तिका मेळचो नासलो. ती अशी समाजीक कार्यांत पावची नासली. हें सगलें आबा खातीरूच जावपाक पावलें म्हणून वयल्यान उपकारूच मानताली ती आबाचे. मेळाव्याचो अख्खो दीस सोंपतकच रातचें तिका आवयबापायचे यादीन खूब सतावचें. गांव आतां सुदारला. थंय घराघरांनी वीज, नळ आनी फोनूय आयल्यात अशें तिका कोणा कडल्यान कळिल्लें. तिणें बापायचो फोन नंबर मेळयलो आनी घरा फोन केलो. फोनार आई मेळ्ळी. ’आई, हांव रुक्माई तुमचो रुक्मण कानपूराक आयल्यां. तुमकां मेळपाक जाय आसलें.’ आवयचो गळो दाटून आयिल्लो रुक्माईक जाणवलो. ’आं यो’. ’बरें आतां येतां’ तिणें म्हणलें तशें बेगिबेगीन आईन म्हणलें. ’आतां नाका. रातचें. रातचें णवा उपरांत’.
बरें म्हणीत रुक्माईन फोन दवरलो. रातचें कित्याक हो प्रस्न तिच्या मनांत आयलोच ना. आपल्याक आईन यो म्हणलें हाचीच खोशी तिच्या मनांत परमळत रावली. रातीं घरा कडेन वतना रुक्माईन कानपूरच्या व्हडल्या शोरुमांतल्यान आबा खातीर धोतरजोडी आनी आवय खातीर णव वारी उंची कापड घेतलें. इतल्या वर्सांच्या काळांत अक्का ताई घडये लग्न करून भुरग्यां बाळांकार जाल्यांत आसतलीं. तांचो पत्तो घेवन मागीर तांकांय मेळूं येता अशें चिंतून रुक्माई आपल्या घरा कडेन आयली. घर सामकें बदलिल्लें. मातयेच्या घरा बदला दोन माळयांचें जाल्लें. पूण घरांत सगली सामसूम दिसताली. ती घराच्या दुरगा भायर पावली तशी आंगणांतल्यान एक आकृती सडसडीत मुखार आयिल्ली तिका दिसली. पळयल्यार आई. आईन रुक्माईक वेंगेंत घेतलें. रुक्माई आईच्या पांया पडली आनी हातांतल्यो पोतयो तिणें तिच्या हातांत दिल्यो. आतां आई आपल्याक घेवन घरांत वतलीं अशें तिका दिशिल्लें. पूण तशें घडलें ना. आईन ल्हवूच घोगऱ्या आवाजांत म्हणलें, ’पोरी, घरांत न्हाय नेवू शकत. आमची खोली तिकडे खाली हाय पन बाजूलाच आक्का आनी वरती ताईच कुटुंब हाय. तू आलीस म्हन जरा भी भनक नको पडायला. आबा तुला हानूनच काडील आनी तुझ्या भैनींचा बशिवल्ला संसार उध्वस्त हुईल. म्हनून तुला रातीला बोलाविलं, मला माफ कर पोरी’. आई घुस्मटून रडटाली. आपलो रडपाचो आवाज भायर फुटचो न्हय हाची जतनाय घेताली. रुक्माईक आवयच्या आवयची माया कळटली. पूण आपलें अस्तित्व घरान न्हयकारलां हाची जाणीव तिका जाल्ली. रुक्माईन आवयच्या दोळ्यांतले उदाक पुसलें. तिका परतें एक फावट वेंगांत काडीत तिणें पावालां परतिलीं. एकूय फावट फाटल्यान वळून पळय नासतना ती परतली. पूण अजाप तिच्या दोळ्यांतल्यान एकूय दूक गळ्ळें ना. इतलो तेंप आबा, आई, अक्का, ताईच्या यादींचें, घराच्या यादींचें जें किंसर जें काळजांत किसकिसतालें, तें अचकीत भायर उखलून आयलें आनी काळीज दूक विरयत मेकळें मेकळें शें जालें अशे तिका दिसलें. काय आपणान तशें मानून घेतलें तें रुक्माईक समजलें ना. मागीर रुक्माईन केन्नाच फाटीं वळून पळयलें ना. समाजांतलीं तृतीयपंथी भुरगींबाळां तिचीं भुरगीं जालीं. आपणे भोगल्या ते तांच्या वांट्यांक येवचें न्हय म्हणून ती त्या भुरग्यांची आवय जाली, रुक्माई नांव सार्थ केलें तिणें. ती रुक्माई आयज ह्या गोंयांत जाल्ल्या तरणाट्या तृतीयपंथाच्या मेळाव्यांत अध्यक्ष ह्या नात्यान आयिल्ली. वयर स्टेजीर सूत्रनिवेदिकेन रुक्माईचे हस्तुकीं विवीध मळार नामना मेळोवपी तृतीयपंथायांक पुरस्कार भेटयले. उपरांत ताणें म्हणलें, रुक्माई qडमीन आयज मेरेन आमचे खातीर खूब केलें. आयज आमी तांकां एक भेट दिवपाचे आसा. ती भेट दिवपा खातीर खूब पयसुल्ल्यान एक व्यक्ती हांगा आयल्यात. हांव तांकां आतां माचयेर आपयतां. इतल्यान दोन तरणाट्यांच्या आदारान एक जाणटेलो वयर आयलो. ताचे केंस सामके पिकिल्ले. आंगूय थकिल्लें. रुक्माई कडेन येता येता ताच्या तोंडांतल्यान उतरां सुटलीं ’बाय रुक्माई...’ ’आबा, हय आबाच. आबा आनी हांगा, आपल्या मुखार’ रुक्माई सट्ट करून उबी रावली आनी खुर्ची सोडून मुखार आयली. ’बाय रुक्माई म्हाका माफ कर’ म्हणून हात जोडपी आबाच्या वेंगेंत रिगली.
नयना अडारकर: गोंय्च्या दिसाळ्यांत (भांगार भुंय) सह-संपादकी जाव्न वाव्र करुन आस्ची ही नामनेची कवी, काणियेगार्न तशेंच लॆखकी. सभार साहितिक स्पर्ध्यांनी हिणें इनामां आपणायल्यांत. कविता, कथा, कादंबरि, बाळ साहित, विमर्सो, लॆखन अशें चड्ताव प्रकारांनी ही बरय्ता.
