कोंकणी साहित्याचेर अध्ययन केल्यार समजता, कोंकणिंत वाचप्याच्यांकी चड बरवपी/कवी आसात म्हळ्ळें. देकून ’विमर्सो’ म्हळ्ळो सब्ध कोंकणी साहित्याथावन कांय मयलां पयस आसा. तो लागी हाडलेल्यांक वा हाडतेल्यांक फात्रायलां/खुर्सायलां आनी गुप्तीं/लिप्तीं खेळकुळां कर्न तांकां धांवडायलां. देकून विमर्सो बरयतेल्यांची सुकिदाड कोंकणिंत उटोन दिसता. खंच्याय भासेच्या साहित्यीक वाडावळेंत विमर्सो महत्वाचो वांटो. पूण हकीगतेंत विमर्सो म्हळ्यार वेक्तिगत निंदा म्हणून मांदचेच चडताव कोंकणिंत देकून अजून आमचें चडताव साहित्य असकत, लाचार. आनी ताका पूरक जावन थोडे गतिगट्टाचे संपादक, विमर्सो म्हणोन अपलीं अर्दें उकडलेलें सत (Half baked truth) वाचप्यांक दितात. पयलेंच आमचे वाचपी (बरवपी आनी संपादक सयत) वाचिनांत म्हणतच ह्या अर्ध्या सताकच वांजेला सत (Gospel truth) म्हणोन वाटसाप युनिवर्सिटिचे अंधभक्त.
नेमाळ्यांनी (कन्नड लिपिंत प्रत्येक करून) कोंकणी कवितेंक मान मेळोंक ना म्हळ्ळें पात्येतेल्यांत हांवयी एकलों. हाची गवाय चा.फ्रा.देकोसता. ताचीं नाटकां, ताचो वयचारीक दिश्टावो; जांव पयलें ’पयणारी’ (१९५६-६६), उपरांत ताच्या ’जिवीत’ (१९८९-९१) संपादकीयां, वा हेरांच्या पुसतकांनी ताणें बरयिल्लीं प्रसतावनां गवाय दितात. पूण चा. फ्रा. देकोसताच्या कवितेंचेर, नाटकांचेर गोयांत कोंकणी शिकचीं जायतीं विध्यार्थीं अजून संशोदन (पी.एच.डी.) प्रबंधां बरयतात पूण कन्नड लिपिंत ताच्या बर्पांक समजोंची श्याथी खरेंपणीं आसचे कितले? हें सवाल फकत चा.फ्रा. देकोसताच्या साहित्याक मात्र सीमीत न्हय. हेरांचीं बर्पां वाचतेलेच नांत जाल्ल्या आयच्या परिस्थितेंत हेरांच्या बर्पांचेर विमर्सो कर्चें पयशिलें चिंतप.
२००० इस्वेचो काळ डिजिटल काळ. आनी कोंकणी साहित्याक एक नवी दिश्टावो तेदनांच लाभलो म्हण हांव मांदतां. वाल्टर नंदळिकेन दायजिदुभाय डिजिटल कोन्सो सुर्वातलो. तांतूं मेलवीन रोड्रिगसान ’कविता कुळार’ (२००१) अंकण सुरू केलें. उपरांत ’मायभास.कोम’ डिजिटल कोनश्यार आंडऱ्यू डिकुन्हाचें ’कविता व्हाळो’ (२००२) अंकण सुरू जालें. ’दायज.कोम’ डिजिटल कोनश्यार तर्जणेचें पयलें अंकण ’कवितादायज’ (२००३) आनी ’कविताझर’ (२००४). हीं अंकणां कवितेंक तशेंच कविंक अपली कवित्वाची प्रतिभा मुकार वरुंक मयलाफातर जावंक पावलीं म्हण हांव लेक्तां. मेलविनान ’कुपां पोंदलीं मुखां’ कवितासंग्रह, वल्ली क्वाड्रसान ’मोतियां आनी तारां’ कवितासंग्रह - अशें कविंक चडीत लोकांनी अपणांवच्या दिशेन सुर्विलीं पावलां काडुंक डिजिटल काळ पूरक जालो. तेंच पावल फुडें वचोन ’तिंतेरांत पिंतुरां’, ’उत्रांत सूत्रां’ अशें कविंक एका निर्दिश्ट विश्याचेर चिंतप केंद्रीक करंवच्या दिशेच्या स्पर्ध्यांत दोन वर्सांत २४ मयन्याचे कवी, दोग वर्साचे कवी उदेले. कवितेचीं दोन पुसतकां सयत पर्गटलीं.
कवितेंचेर समीक्षा/विमर्श्याचीं अंकणां दायज.कोमचेर, कविता.कोमचेर आयल्यांत. म्याक्सीम लोबो, विल्सन कटील, जेरी रासकिन्हा, वल्ली क्वाड्रस (सवारी). तशेंच ’मुगदनातलीं गितां (२०१७)’ पुसतकांतलीं सर्व समीक्षेचीं लेखनां विल्सनाच्या ’पोयेटिक्स’ वाटसाप पंगडाचेर आयिल्ल्या कवितेंचेर जावनासलीं. हें पुसतक गोंय कोंकणी अकाडेमीन नागरी लिपिंत (२०१९ इस्वेंत) पर्गटलां. किटाळ.कोमचेर एच्चेम आनी विल्सनान बरयिल्लीं प्रसतावनां सयत अध्ययनाक उपकार्चीं. पयणारी.कोमचेर कवितेचे वेवेगळे स्पर्दे. डिजिटल ई-पुसतकां, आ-पुसतकां रुपार सयत ह्यो कविता व्हाळोंक लागल्यो आनी लिपिच्यो गडी उत्रोन गेल्यो.
पूण एका प्रकारांत आमी जेराल रितीन पाटीं आसल्यांव म्हळ्यार ’अध्ययन’. २००३ इस्वेंत ’पुसतक समीक्षा’ आमी सुरू करून कांय पांतीस पुसतकांचेर समीक्षा चलयली. पूण एक सत उटोन दिसतालें म्हळ्यार ’जे कोण बरयताले तांची जाण्वाय एका मियमीत वर्तुला भितर मात्र. आनी जे कोण जाण्वाय आसले, बरयनातले’. आज सयत तीच परिस्थिती आसा. वाचपी उणें जाल्यात म्हण दुर्सोंचे संपादक कोणयी हाचें कारण कितें आनी कोण म्हण खोलायेन चिंतुंक वचानांत. जागतीक भासेंचेर वाचपी उणे जाल्ल्याचो प्रभाव आसा खरें पूण कोंकणिंतले जायते वाचपी हेर भासेंतले वाचतात कित्याक म्हळ्यार कोंकणिंत तांकां तें मेळाना.
डिजिटल काळार उदेल्ले चडताव कोनशे दुडवाच्या आशेन उदेल्लेच न्हय. फकत कोंकणी भास, कोंकणी साहित्याच्या नद्रेन उदेल्ले. मेलवीन रोड्रिगसाच्या मुखेल्पणार ’नानू मरोल, तोट्टाम’ हाणें सुर्वात केल्ले विमर्शे (२००३ इस्वेंत आशावादी प्रकाशनान पर्गटलेल्या कटपुतळी (वल्ली क्वाड्रस), कयद्याच्यो कविता (एच्चेम), व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या (आंडऱ्यू एल. डिकुन्हा) फकत साहित्यीक नद्रेन मात्र न्हय. गुणमट्ट साहित्याच्या नद्रेन भोव महत्वाचे. ह्या पासत नानून वेक्तिगत जावन कितलें आयकुंक/भगुंक पडलां तें तोच जाणा. ताच्या विमर्श्याच्या मूळ शेवोटाक समजल्ले चडताव ताचे इषट जाले. इतलेंच न्हय, ताचें पयलें पुसतक (कोंकणिंतलें पयलें विमर्श्याचें पुसतक) ’नानुच्या साण्याथावन’ सयत आशावादी प्रकाशन पर्गट केल्लें.
’काव्य दर्शन’ कोंकणी साहित्याक, प्रत्येक करून कोंकणी कवितेंक कशें विसतारीत जावन घेंवचें, कशें खोलायेन समजोंचें - ह्या विश्यांचेर आमची मत उज्वाडावंक सकचें महत्वाचें अंकण. आंडऱ्यू डिकुन्हा फकत एक कवी मात्र म्हण लेक्तेल्यांक कळीत आसचें ना तो एक कथाकार सयत. पूण म्हाका तो कोंकणिंतलो एक उंचलो विमर्शक कसो दिसता. विमर्सो म्हळ्यार फकत ’खेंडचें/बेंडचें/खोंकचें वा उणेंपण मेजचें मात्र न्हय. आसचें सयत ओळकोंची मनोगत आसची गर्ज आसा’. आनी ही मनोगत आंडऱ्यू थंय जरूर आसा म्हळ्ळें ताचीं कविता.कोमचेर सभार कवितेंचेर बरयिल्लीं बर्पां गवाय दितात.
संपादक
ह्या अंकणाचेर तुमची प्रतिक्रिया तुमी आमकां बरवन धाड्येता. जोक्तीं बर्पां आमीं पयणारिचेर (उपरांत पुसतकाचेर) पर्गटतेल्यांव.
अंकणकार: आंडऱ्यू एल. डिकुन्हा
वृत्तेन फैनान्सियल कन्सल्टेंट, स्वताची ’वीन-वीन कन्सल्टेन्सी’ चलवन आसा. कवी, कथाकार, समीक्षक आनी संपादक. व्हळू व्हळू व्हाळ व्हाळ्या (२००३), अंजुराचें पान (२०१३), आयेराचो बूक (२०१४), उज्वाडाच्ये वेंगेंत (२०२५) हाचे कविता संग्रह. हेर कविता संकलांनी कविता तशेंच प्रसतावनां बरयल्यांत. २००२ इस्वेंत ’कविता व्हाळो’ नांवाचें कविता अंकण मायभास.कोमचेर संपादकपण केलां. कविता ट्रसटाचो काऱ्यदर्शी जावनासचो आंडऱ्यू कोंकणिंतलो उंचलो विमर्शक. कर्नाटक कोंकणी साहित्याचो, टी.एम.ए. पै. फौंडेशनाचो, जागतीक कोंकणी लेखक संघटनाचो, विश्व कोंकणी केंद्रच्या विमला वी. पै. फौंडेशनाचो पुसतक पुरसकार, संधेश पुरसकार (कोंकणी साहित्य) हाका येदोळ लाभलले प्रमूक पुरसकार. अपल्या कुटमासवें मंगळुरांतल्या बिजय फिर्गजेंत वसती करून आसा.
१. चा.फ्रा.च्या कवितेंतलो काव्यजोश अनी जीवन दर्शन
’आशावादी’ प्रकाशनान विमर्शक नानू मरोल, तोट्टाम हांच्या ’नानुच्या साण्याथावन’ विमर्श्या प्रबंधांच्या पुसतकाक प्रसतावन बरवंक म्हाका आपवणें दिल्ल्या तवळ, कोंकणी साहित्याच्या विमर्शा संपरदायाक परत भेट दींवची गर्ज म्हाका भोगली. ह्याच चिंत्पाच्या प्रेरणान, कोंकणी विमर्शेन कवितेचो आनी साहित्याचो अर्थ कसो बांदला तें समजोंक हांवें कोंकणी विमर्शेच्या शेतांत प्रभावी आसलेलीं कांय पुसतकां परत वाचलीं, प्रमूख जावन डो. चंद्रलेख डिसोजा हांची ’कोंकणी काव्याची पृषठभूमी’, म्याक्सीम लोबोचें "कवित्वाचें नंदनावन" वल्ली क्वाड्रसाचें "सुक्ती भर्ती", स्टीफन क्वाड्रसाचें "बान्ने", एच्चेम पेर्नाल हांची "कोंकणी काव्यें: रुपां आनी रूपकां" तसलीं पुसतकां म्हज्या वाचपांत आयलीं. काव्य रूपां, प्रतिमा, शैली अनी अभिवेक्ती समजोंक विंचणार प्रबंध ह्या पुसतकांनी आसात.
पूण, ह्या वाचपा वेळार नामणेचो विमर्शक एच्चेम पेर्नाळ हांणी अपल्या “चा.फ्राच्या कवितेंनी विद्रोहाचीं रुपां” प्रबंधांत मांडल्लें एक वाक्य म्हाका अस्वस्थ करुंक पावलें. ते बरयतात:
"चा. फ्रा क साहित्य अकाडेमी इनाम जोडून दिल्लो कविता संग्रह ’सोंशाचे कान’ वाचल्यार चडावत कवितेंनी कथोलीकपणाचो जेजू, मामी, उमो, सर्ग, मोग - इतलेंच दिसता."
ह्या उल्लेखाक आनी सगळ्या प्रबंधाच्या ’विद्रोह’ संकल्पनेक कितलें सोदल्यारी म्हाका कसलोच तार्कीक गांच मेळ्ळोना. हांगा कवितेच्या गूंढ नियाळा प्रास सब्दांच्या वर्गीकरणाक चड महत्व दिल्लो दिसता. हे सब्द आनी प्रतिमा चा. फ्रा.च्या काव्य संसारांत असतित्वांत आसात तें सत. पूण ह्या सब्दांक लागोन कवितेंत "इतलेंच दिसता" म्हण निर्णय दिंवच्या विमर्शकाच्या सीमीत दृषटिकोणा (Limited viewpoint) थंय म्हाका समाधान ना. प्रतिमेंनी आनी रूपकांनी अर्थ संपाना, बगर अर्थ जल्माता! चा. फ्रा.च्या कवितेंनी आसचो ’जेजू’, ’उमो’, ’सर्ग’ आनी ’मोग’ मनश्या संवेदनेचे उंचले संकेत. ह्या सब्दां आनी प्रतिमांतल्यान अमर कवीन सार्वत्रीक सतां उगडापीं केल्यांत.
जेजू: मनश्या संवेदनेचो आवाज
"जेजू जेजू माका तुजेर शीण आसा" कवितेंतल्यो वोळी पळया:
जेजू जेजू तुजेर म्हाका शीण आसा
लटको सुंर्गार केल्ल्याक तुज्या जल्मा दिसा
आतांय जातात शेणामेणाक
झोपड्यांत खोमटांत कोणाकोणाक
कांपचीं बाळां खिणाखिणाक
सर आसा सांग ह्यायी बांदपासा
जेजू, जेजू तुजेर म्हाका शीण आसा
ही कविता कथोलिकपणाचो सीमीत अर्थ दिंवचें कांतार न्हय, बगर मानावीय संवेदनेचो आवाज. हांगा जेजू दुबळिकायेच्या आनी अन्यायाच्या संघर्शाक साक्षी जावन उबो आसा.
ह्या कवितेंत धर्म नय, बगर ’जवाब्दारी’ मुख्य विषय. डो. चंद्रलेखान हें सार्कें पार्किलां अनी ती बरयता;
"सामान्य जीण, असामान्य जीवन दर्शन चाफ्राची कविताचे खाशेलेपण आसा (सामान्य जीण , असामान्य जीवन दर्शन चाफ्राची कविताचे खाशेलेपण आसा) " लेखकी मुखार्सून बरयता’
"जीण समजुपाक संवेदन जाय, प्रेम जाय हाचें ज्ञान जाल्या उपरांतच ताचो अर्थ कळटा. अर्थ कळल्या उपरांत विशलेषण, निरूपण सोपें जाता. जीण संवेदन आनी प्रेमान सुरू जाता ताजो अणभव पूण ह्याच स्वरुपांत घेवक जाय, मागीर तो अणभव ज्ञानांत रुपांतरीत जाता आनी हें रुपांतरच कविचें जीवन दर्शन आसा (जीण समजुपाक संवेदन जाय , प्रेम जाय हाचें ज्ञान जाल्या उपरांतच ताचो अर्थ कळटा. अर्थ कळल्या उपरांत विश्लेषण, निरूपण सोपें जाता. जीण संवेदन आनी प्रेमान सुरू जाता ताजो अणभव पूण ह्याच स्वरुपांत घेवक जाय, मागीर तो अणभव ज्ञानांत रुपांतरीत जाता आनी हें रुपांतरच कविचें जीवन दर्शन आसा).
उमो: प्रकृतिचें पवित्रपण
"उमो" कवितेंतल्यो ह्यो चार वोळी वाचल्यार ह्या महान कविच्या उंचल्या अभिवेक्तिची झळक दिसता
दुलबी फांत्यार दोंग्रांचीं थानां चोयल्यांत तुंवें?
आंकुडच्या दोवांत आंकुडचे आशेन चोयल्यांत हांवें
थंडेल्ल्या मोळबाचे उबेल्ले पोले रोंबतात अशे
बाळशाच्या कुल्यार आवयचे पोले दांबतात तशे
’उमो’ कवितेंतली प्रकृती आनी आवयच्या मोगाची तुलना (दोंग्रांचीं थानां आनी बाळशाचे कुले) चा.फ्रा. हांच्या प्रतिमांनी आसचें नैसर्गीक पवित्रपण दाकयता. प्रकृतीक अवयपणाच्या पवित्र पांवण्यार दवर्ता. हें पवित्रपण धर्मांतल्यान येना, संबंधांतल्यान येता.
मोग: जिविताची सकत
मोगा विशीं चा.फ्रा.च्यो चार वोळी पळया:
मोग पियावाच्या कांद्याबरी
सगळो आसतां हातांत खेळता
सुरिये धारीन कातरलो तर
कसाप्प्याचेय दोळे पिळता
’मोग’ आनी ’पियाव’ सब्द सामान्य आनी सादे दिसतीत, पूण कसाप्प्याचेय दोळे पिळचो मोग कातर्च्या संसाराचें काळीज कांपयता. साद्या सब्दांनी कवी वर्तें सत उगडापें कर्ता. हांगा दिसच्या सब्दां प्रास, ना दिसचो भाव महत्वचो आसा. तांत्रीक विमर्शेन कवितेचो आत्मो आपणावंक जायना.
कवी अनी साहिती उदय भेंबरेन वल्ली क्वाड्रसाच्या "सुक्ती-भर्ती" कविता विशलेषणांच्या पुसतकांंत "कवितेच्या अंतरमनाचो सोद" नांवान बरयिल्ल्या प्रसतावनांत उल्लेख केल्लीं उत्रां गर्जेचीं आसात "कवीन/कवयत्रीन वापारल्यांत त्या उतरांचो, प्रतिकांचो व प्रतिमांचो योग्य अर्थ समजून घेतलो ना जाल्यार वा वेगळोच अर्थ लायलो जाल्यार कविचेर/कवयत्रिचेर अन्याय तर जातलोच; पूण साहित्य - रसिकांची दिशा मूल जावपाचीय भिरांत उपरासता"
चा. फ्रा.च्यो कविता एका अर्थान थांबानांत; त्यो निरंतर जीवन दर्शनाक उग्त्यो आसात, गंभीर आसात आनी पवित्र आसात. त्यो कवितेंतलें सत अपणावन, जिविताचो मोग करुंक आपवणे दितात. ह्याच खातीर कवी मेलवीन रोड्रिगस चा.फ्रा.च्या “खंय पुरला कवीक?” कवितेक बरयिल्ल्या (कविता.कोम) संपादकीयांत सांग्ता
"चा.फ्रा. देकोसताची कविता कोंकणिचें खजान. आमकां कविंक दिस्पडते हुमेदिचें वोकत. आमच्या हऱ्येका वावरांत ताचो अत्मो मिसळला"
पाटल्या चार दशकां थावन हांव चा. फ्रा हांच्या कवितेंच्या उज्वाडांत जियेलां. तांचो काव्यजोश अनी तांच्या कवितेंत हांवे अनभोग केल्लें व्हर्तें जीवन दर्शन म्हज्या "काव्य दर्शन" अंकणाक प्रेरण जावनासा.
काव्य दर्शन - एक आपवणे
कविता वाच्ची न्हय, ती भोगची. कविता अतुरायेन वाचून काडुंक अम्सोर कर्चो न्हय. कविता भोगुंक कविते सांगाता सवकास, लयबद्ध आनी निरंतर सळावळ गर्ज आसा. ह्या सळावळिंत कविता आपल्या जिवंत काळजाचीं गुपीत सतां उग्तीं करुंक लाग्ताना, ती हळू हळू प्रगट जाता.
कवितेच्या सांगाता वसती करून, वाचपी आनी सब्दां मधली शिमा सवकास विरोन वेता. तेदना दर्शनाची घडी उदेता. उतर आनी मौन, विचार आनी भोगणां, वाचपी आनी कविता एक जाताना काव्य दर्शन घडता.
तवळ उर्ता एक सुखाळ अनभोग, विस्रोंक जायनातल्ली एक वळक. एका काळार ’कविता’ जावन आसल्ली, आतां वाचप्याच्या भितर एक जीवंत अनभोग जावन उर्ता- कविता सदांच ’तुजी’ जाता.
कोंकणेंतल्या वेवेगळ्या कवितें थावन असलो अनभोग आनी दर्शन हांवे जोडलां, तें हांव ह्या अंकणांत वांटतां.
अमर कवी चा. फ्रा.च्या उंचल्या कवितेंचें दर्शन घेवन हें अंकण मुखार्सून वेतेलें. जिविताचो मोग करुंक प्रेरण दींवच्या कवितेंचें दर्शन हांगा मेळतलें. तुमकांय ’तुजी’ जाल्ल्या कविते संगीं जाल्ल्या दर्शनाचो अनभोग वांटुंक आवकास आसा. . कविते मुखांत्र जिविताक आनी जिविता मुखांत्र कवितेक अमी भेट्यां.
- आंडऱ्यू एल डिकुन्हा
