[कविता अध्ययन]: बाब माधव बोरकार आनी तांच्यो कविता
दिसान दीस संकीर्ण जायत वेच्या संवसाराच्या खंयच्याय प्रांतांत, शारांत वा गांवांत, देशांत वा विदेशांत जियेतल्या हरेका मनशान फूड करचो व्हडलो समस्सो म्हळ्यार वेळाचो. आयच्यान कांय पंचवीस तीस वर्सां आदीं एकामेका कागदां बरोवंची रिवाज, वा ट्रंक कॉल, एस.टी.डी. हे सगळे आयच्या दिसांनी यादी जाल्यात. ब्लॅक एंड वायट टि. वी. समोर वरांचीं वरां बसचे दीस सयत आज यादी जावन गेल्यात. आयचो काळ मोबायलांचो, तेंय मोबायलांनी कांय वरांचीं वरां बसची संवय जावन, सोसणिकाय सयत ना. हरेक खिणान जावंक जाय म्हळ्ळो दरवड (घाई) पळयतना कांय जायते पावटीं अशें भोगिल्लें आसा. मनशाची जिणीच कांय फाशट ट्रॅक जाता गाय? आसूं. ह्या दरवडांत सयत साहित्य बाळवता (तिगून उरता) म्हळ्ळी धादोसकाय आसा.
दोन संगतेक (गजालींक) म्हाका बाब माधव बोरकार आवडटा. पयली संगत, तो एक बरो वाचपी. इतलेंच न्हय, ताका खंयचेंय बरप आवडलें तर तो तें बरोवप बरयिल्ल्याक फोन करून उलयतनाच ताचें व्हड मनाची वळख मेळटा. दुसरी संगत, ताच्यो कविता. हेच विशयाचेर केल्लें आयचें ’कवितापाठ’ अध्यायन आतां तुमचे मुखार दवरूंक आशेतां.
बाब माधव बोरकाराचो कविता जमो ’मळबाचें जनेल’ गेल्ल्या वर्सा पर्गट जाल्लो. तातूंतल्यो थोड्यो कविता घेतां.
सावळी
कसो करूं वेगळो
म्हाका म्हज्यांतल्यान?
धरलां हांवें
हात घट्ट
म्हजेच सावळेचो
हे कवितेचेर केल्लें विश्लेशण हें. नाद सोब आनी उजवाड.
'To light a candle is to cast a shadow' अमेरिकेची नामनेची काणयेकार उर्सुला के. ले. गुयनाच्या उतरांनी सुरवात करतां.
ह्या संवसारांत सर्व ’बरेंपण’ आसा तें म्हजे थावन, ’बरो’ हांव आनी बाकीचें सर्व वायट - हें कांय जागतीक मनशाचें सैमीक चिंतप. देखुनूच समाज समाजा सवें, देस देसा सवें झुजता आनी एकामेका मारता हेच कारणाक लागून.
रचिल्ल्या देवान ह्या संवसारांत ’बरें’ आनी ’वायट’ म्हूण कितेंच रचूंक ना. तें मनशान आपले समजणेंत, आपल्या सुवार्थाक लागून ’बरें’ ’वायट’ म्हळ्ळो प्रकार केला. दीस बरो, रात वायट, उजवाड बरो, काळोख वायट, धवो बरो, काळो वायट. अशें आपलो सुवार्थ रंगाक, चिंतपाक तशेंच तत्वांक सयत चिडकायला.
पूण असल्या सैमीक मनशा मदें ’कवी’ कोण? कविची मुळावी जबाबदारी कसली? वांकड्या समाजाच्या चिंतपाक निटायेर हाडचे दिशेन एका कविचो वांटो वा जबाबदारी कसली? हें चिंताप हांगा भोव गरजेचें.
'How can I be substantial if I do not cast a shadow? I must have a dark side also if I am to be whole' म्हळ्यार सावळी सहज रितीन एका वेक्तित्वाक वा व्यक्तीक परिपूर्ण करूंक शकता.
जागतीक मनशाचे मनोगते थावन समाज आनी समाजा थावन कवीक पावल्यात तर, कवी भितरूय वेचें बरें. कवीचें चिंतप, कवीचें जिवीत, कवीची फाटभूंय, कवीचें काळीज, कवीचें मन, कवीची दिश्ट. हाच्यान एक पांवल लागीं आयल्यार, काळजांतलें अंतस्करण, मनांत नैतिकता, दिश्टींत विस्ताराय पळोवंची, पारखूंची तशेंच तजवीज करची वा मापची गरज आसता.
कविता म्हळ्यार उतरांची सजोवणी म्हूण पात्येनाशिल्ल्यांतलो हांव एकलो. देखून म्हाका ज्यो कविता थोड्याच उतरांनी, पूण वयर उतरायिल्ल्यांतल्यो दिसतीत तर, त्यो म्हाका फकत कविता न्हय बगर जिविताचेर उजवाड फांकोवंच्यो म्हूण भोगता.
हे कवितेंत प्रास ना, अलंकार नां, उतरांची रास ना, भाशेचो अलंकार ना. पूण खोलायेन कांय सांगुनूच वेच्यो जायत्यो काणयोच आसात. परत एक पावटीं हे ’सावळी' कवितेचेर नदर घालुंया.
सावळी
‘कसो करूं वेगळो
म्हाका म्हज्यांतल्यान?
धरलां हांवें
हात घट्ट
म्हजेच सावळेचो’
वयल्यान वाचली तर कवी कांय जापो दिता. तो आपले सावळे विशीं उबगला म्हूण दिसत. पूण हे कवितेंत तशें सोदल्यारूय दिसतात दोन चित्रां – पयली ’हांव’ आनी दुसरी ’सावळी’. कवितेच्यो पयल्यो दोन वळी घेतल्यार दिसता, म्हाका म्हज्यांतल्यान वेगळो करचें चिंतप कवीक कशें आनी कित्याक येता? हें मूळ सवाल. आनी हाची जबाब दिता मुखल्यो तीन वळी. ’धरलां हांवें हात घट्ट म्हजेच सावळेचो’.
हांगा कवीची प्रामाणिकता वा अंतस्करणाचो उलो पळेया. ती सावळी म्हजीच आनी उजवाडा मुखार म्हजे फाटल्यान उदेल्ली, म्हजे थावन उदेल्ली, म्हजे थावन मेकळी जायना तसली, म्हज्याच हातांनी ती धरिल्ली सावळी म्हूण सांगची प्रामाणिकता.
सांकेतीक रितीन सावळी म्हळ्यार काळोख, अज्ञान, उणेपण, अशीरपण, खोटेपण वा पाटलाव करून आयिल्लीं वा आमी परत परत आदारचीं खोटीं कामां. उजवाड म्हळ्यार गिन्यान, सत, बरें, नीत, सत अनी उपकारी मन. पूण सावळी म्हळ्यार मनशाचो काळ (म्हळ्यार सोंपून गेल्ले दीस) म्हुणूय समजूं येता. जशी एक सांगणी आसा - 'That's not my shadow. It's my darkness'.
आतां ह्या सांकेतीक चित्रांक कवितेच्या वळींचेर धरून पळयलें तर ही कविता कांय आत्म विमर्सो करता काय म्हूण दिसता. आपाणान सावळे शिवाय (खोटेपण/अज्ञान सांडून) जियेवंक जाय तर आपणान आपणा थंय आसच्या सावळेक वेगळें करूंक जाय. पूण आपणाचो हातूच ते सावळेक घट धरून आसतना ती सावळी आपणाक सोडून कशी वतली म्हळ्ळें चिंताप उबें करतना परत कवितेच्यो पयल्यो दोन वळी वाचतना कवितेचो आपरोस (essence) समजता. ’म्हाका आनी म्हजेंतल्यान’. तात्वीक नियाळांत ती सावळी म्हजे थावन उदेवंची, म्हजे थंय वसती करता. ह्याच चिंतपाचो नाद आयकूंक मेळटा आनी कवितेच्या चिंतपाक सोबयता.
आतां आनी एक मोटवी कविता घेतां.
बिंब
पुनवेचें बिंब
हालता तळ्यांत
याद तुजी एक
फुलता कळ्यांत
ह्या कवितेचेर केल्लें विश्लेशण: रूप रुपणें आनी सोबाय
बुद्धाच्या उतरांनी सांगचें तर' What you think, you become. What you feel, you attract. What you imagine, you create.' हें मनशाच्या भितरलें रुपणें वा चिंताप तर, 'I am a reflection of my own soul ' (हांव म्हज्याच आत्म्याचें पडबिंब)
बिंब वा सावळी उपजोवंक थंय मूळ वस्तूची गरज आसा. आनी ही मूळ वस्त वा अस्तित्व कितलें नितळ वा धवें आसल्यारूय, ताची सावळी मात सदांच काळी आसता. पूण बिंब तशें न्हय, बिंब मूळ वस्तूची आसून त्याच रंग रुपाची जावन आसता.
मनीस एकामेकाचें बिंब आपल्या दोळ्यांनी कशें कल्पीत करूंक शकता? 'The beauty you see in me, is a reflection of you.' 'The more reflective you are, the more effective you are.'. हीं उतरां आध्यात्मीक स्थराचीं देखून समाजीक स्थरांत हीं अर्थाविणें आसचीं म्हूण दिसत.
चार वळींची ही ल्हान कविता अशी आसा.
बिंब
पुनवेचें बिंब
हालता तळ्यांत
याद तुजी एक
फुलता कळ्यांत
हांगा वापरिल्लीं चित्रां/ रुपकां पळोवंया. पुनव, बिंब, तळें आनी कळो.
पुनव म्हळ्यार अमाशेचो उरफाटो शब्द वा स्थिती. अमाशेंत चंद्र दिसना तर पुनवेंत चंद्र प्रकाशभरीत आसता. आनी असल्या पुनवेच्या चंद्राचें रुपणें वा बिंब तळ्यांत हालता. ही वळ वेगवेगळे रितीन समजून घेवं येता. चडीत जाणवाय (पुनवेचो चंद्र) तळ्यांत आपलें बिंब हालयता. तळें म्हळ्यार उदक रावून आसची सुवात. ती एक व्हाळची न्हंये परीं न्हय. देखून असल्या राविल्ल्या उदकांत जेन्ना प्रकाश (जाणवाय) आपलें बिंब देखतना हालता. हो तळ्याचो देखावोच (show) आसत.
हांगा सकारात्मक वा नकारात्मक रितीन पयल्या दोन वळींक घेवंक जाता. पूण अखेरेच्यो दोन वळी कांय मोगाच्यो (रॉमेंटीक) सुराच्यो कश्यो दिसतात. याद तुजी एक फुलता कळ्यांत. कवी हांगा बिंब (रुपणें) वा सोबाय (पुनवेचो चंद्र) वा समजणी/जाणवाय (प्रकाश) फांकोवन याद करता आनी फुलच्या कळ्याचें कल्पन करता अशें भोगता.
कळो हांगा मुखलो काळ. म्हणजे नवें फालें. सकारात्मक रितीन घेतलें तर तो कळो फुलता शिवाय धोलता म्हूण कवी म्हणना. फुलचो कळो नक्की आपलो सुवास वा परमळ हेरांक दिता आनी नवो भरवंसो उपजयता.
आतां आन्येक कविता घेतां.
कोणें तरी
दऱ्याची खर काडूंक
मोतीं जावंक जाय
घेवंक वान्याक वेंगेंत
झाड जावंक जाय
म्हजे म्हाकाच वळखूंक
तुजे दोळे जावंक जाय
कोणें तरी कोणाक
जीव लावंक जाय
हे कवितेचेर केल्लें विश्लेशण: सुरवात, जिवीत आनी सोंपणी
‘सर्गाक वचूंक सर्वांक जाय,
पूण मरूंक कोणाकूच नाका’
आयच्यान तेरा वर्सां आदीं ’कथपुतली’ कविता जम्यांत हांवें बरयिल्ली ही ल्हान कविता.
मनशाक संवसारांत सर्व सवलती, उपलब्धी जाय. त्यो सवलती सालिसायेन (सोंपेपणीं) लाभूंक जाय. संघर्श करूंक नाका. पूण सर्वांक बरेंच जाय. जल्म आनी मरण, पूण हांचे मदें लिपता जिवीत. कोणाक लांब आनी कोणाक मोटवें.
"Still Life with Woodpecker" पुस्तकाचो बरयणार टॉम रॉबिन्स म्हणटा. Birth and death were easy. It was life that was hard" जल्म सुरवात, मरण अंत, तर जिवीत?
जिविताचो मिस्तेर (घूट), जिविताचो अर्थ जाणाकार्यांनी जायते रितीन, जायते विधानांनी सांगला आनी आमी तो वाचल/आयकला. तरी आजून जिवीत एक घूट. जिविताचो आठव (आठवण) हांगा कित्याक गरजेचो म्हळ्यार, जिविताचें मुळूच ’जीव’. ह्या थोड्याच वळींच्या कवितेंत तरी असलोच आठव मातसो खोलायेन आसचो झळकता.
कोणें तरी
‘दर्याची खर काडूंक
मोतीं जावंक जाय
घेवंक वार्याक वेंगेंत
झाड जावंक जाय
म्हजे म्हकाच वळखूंक
तुजे दोळे जावंक जाय
कोणें तरी कोणाक
जीव लावंक जाय’
दर्या/ दर्यो इतलो गिरेस्त जावनूय मनशाक कितें फायदो? ताचें उदक ना म्हूण दर्या पियेता ना म्हूण मनीस. जे मेरेन तातूंत खर (खारसाण) आसा ताची. आतां जिविताक दर्या म्हूण घेतलें तर, जिविताचे वायट/खोटेपण जिविताची खर. आनी मोतीं मात त्या दऱ्याची खर काडूंक शकता. हांगा जिवीत म्हळ्यार दर्याक मोतीं जाता बरे इश्ट, बरे मनीस, बरे विचार, बरें वाचप, बरें उतर, बरें काम, आदी.
जल्माक उरफाटें मरण, वा मरणाक उरफाटो जल्म. पूण जिविताक उरफाटें कितेंच ना. Life has no opposite. The opposite of death is birth. Life is eternal.
फुडल्यो वळी पळोवंया
घेवंक वार्याक वेंगेंत
झाड जावंक जाय
ही वळ भोव अर्थाभरीत वळ म्हाका दिसता. वार्याचे वेगवेगळे अर्थ करूं येतात. जशें आमचो समाज वा आमचो संवसार. ह्या समाजांत हांव कोण आनी खंय आसां? जे म्हणसर हांव ह्या वनांतलें झाड वा रूख जायना ते म्हणसर हांव ह्या/असल्या समाजाचो वांटो जावन उरना, बगर भायलो जातां. कवी सयत जेन्ना आपूण समाजाचो एक वांटो म्हूण लेखून कविता बरयता तेन्ना ताच्यो कविता जीव घेवन येतात. ना तर फकत जीव सोडिल्ले शब्द जावन उरतात.
मुखल्यो वळी अश्यो आसात.
’म्हजें म्हकाच वळखूंक
तुजे दोळे जावंक जाय’
जाणारी अशें सांगतात; 'The question shouldn't be "is there life after death" but "is there life before death". जिवीत म्हळ्यार जल्म आनी मरणा मदली स्थिती मात न्हय, बगर त्या दोनां मदें आसचो जीव आनी आत्मो एक सांगाता. म्हजें म्हाकाच वळखूंक म्हळ्यार म्हजें बरें/वायट समजूंक तुजे दोळे, तूं विमर्शक, तूं हारसो, तूं निश्पक्ष (unbiased). देखून तुज्या दोळ्यांनी म्हजी गत समजूंक गरज आसा म्हणटा.
अखेरिच्यो वळी ह्यो -
‘कोणें तरी कोणाक
जीव लावंक जाय’
ह्या वळींनी हे कवितेचो आपरोस (essence) आसा. वयल्या वळींनी मोतीं, झाड आनी दोळे जें काम करतात. आनी तांणी करच्या कामाचो खरो मतलब ’जीव लावचो/जीव दिवचे विशीं सांगलां’. बदलून वेच्या समाजीक चिंतपांत आयज आमचे मुखार एकामेकाचे जीव काडचे चड दिसतात - नांवाचो जीव, मानाचो जीव, मर्यादेचो जीव, आत्म-सम्मानाचे जीव. पूण एक काळजाचो कवी मात ’जीव काडटले आनी जीव लायतले’ हांचे मदे तफावत पळोवंक शकता म्हणच्याक ही कविता गवाय दीत.
ताच्यो थोड्यो कविता अश्यो आसात -
म्हजे कवितेची वळ
म्हजे कवितेची वळ
बळारींची माळ कशी
सांजेच्या मळबांत उडटा
म्हजे कवितेची वळ
कंवळ्या तणा पात्या परीं
फांतोडेच्या दंवांत भिजता
म्हजे कवितेची वळ
पयल्या पावसाची दडक
पानापानांत वाजता
म्हजे कवितेची वळ
भरते भारावेलो दर्या
तनमनांत गाजता..
हे कवितेचो सार कसलो म्हूण विचारचे आदीं ’कविता’ म्हळ्यार कितें म्हळ्ळें पयलें समजूंची गरज आसा. कविते विशीं समजूंक आयच्यान कांय चवदा वर्सां आदीं बरयिल्ल्या म्हज्या ’कविता म्हळ्यार’ कवितेचो उगडास येता.
दनपारां भरार
दुकळ पडिल्ल्या गांवांत
भुकेच्या दावेंत भुरगो एकलो
कुपां थावन पडिल्ले कवितेक विंचून
चिंतूंक लागलो
जर कविता उंडो जाल्लो तर?
आमोरेच्या वेळार
गोरवांक गोठ्याक हाडीत
ताळणें दिवची गत नासतां (नासतना)
कुपां थावन गळिल्ले कवितेक विंचून
चिंतूंक लागलो
जर कविता कुंडो जाल्लो तर??
फांत्यापारार पोक्री (मस्ते) थोडे
गुड्यार हागूंक गेल्ले
एकामेका फातर मारून खेळतना
कुपांतल्यान कविता गळटां गळटां
चिंतूंक लागले
जर कविता लेंडो जाल्लो तर???
कविता कोणाक उंडो
तर कोणाक कुंडो
आनी कोणाक सोबीत गोंडो
पूण कवितेची मूर नासतां (नासतना)
फकत किडे उसतुंच्यांक
कविता खरोच लेंडो
घडये बाब माधव बोरकार हेच तेरेचे वा असलेच चिंतपान भरून घडिल्ले कवी.
तांच्या ’मळबाचें जनेल’ कविता जम्याची ही कविता घेतली तर;
जनेल
झाडाच्या गच्च पानांनी
धांपलां
म्हजें मळबाचें जनेल
पळयतां हांव
तातूंतल्यान
म्हजे म्हाकाच
दोळे किलकिले करून..
ही कविता कांय सोंप्या उतरांनी चित्रां सुटोवन दिल्ली कविता न्हय. बाब माधव तशें करूंक वचना. कविता म्हळ्यार बात्मी न्हय, कविता म्हळ्यार हुमाणें न्हय, कविता म्हळ्यार काणी न्हय, कविता म्हळ्यार फोकांडां न्हय. कवितेच्या साबार प्रकारांनी एक प्रकार म्हणूं येता – अमूर्त कविता. इंग्लिशेंत सांगचें तर Abstract Poetry. आनी हे कवितेंची सोबाय ही. ती वेगवेगळ्या वाचप्यांक वेगवेगळी खोलाय सोदून दिता. कवितेची सोबाय पुरती चाकोवंक मजत करता. आन्येक कविता घेवंया-
कितें तरी
कितें तरी
तुटिल्ले वरीं दिसता भितर
मनांत
रूखा वेलें पिकून पान
झडटना..
कितें तरी
फुलिल्ले वरीं दिसता भितर
मनांत
बियेंतलो रूख रसरसून
वाडटना..
ही कविता कांय आयच्या समाजाच्या लोकांच्या चिंतपाचेर हारसो धरिना? कवितापाठाच्या सुरवातेक हांवें सांगिल्लें कशें आमी ह्या दिसान दीस बदलून वेच्या काळार आमच्यो रिती रिवाजी बदलून आयल्यात. म्हाका बदलावणेचो राग नां. पूण हे बदलावणेंत बदलच्या मनशा मोलांचेर शीण आसा. मोंती फेस्ताच्या संदर्भार गांवा थावन पोश्टार येवचीं भातां एक. पूण हे फाटल्यान कुटुंबाचे उमाळे आनी मयपासी यादी आसताल्यो ताचेर म्हजें गमन. तेंपा आदीं येवच्या कागदांक दीस आनी हफ्तेभर रावच्या फाटल्यान आसले उमाळे आनी अत्रेग/ अथ्रेक आयच्या तूर्त वाट्साप वा फेस्बुकांनी येवच्या मेसेजिंनी आसात गाय?
देखून खरेंच भोगता कितें तरी तुटिल्ले परीं, दिसता भितरले भितर मनांत. तशेंच कितें तरी फुल्ले परीं दिसता मनांत. कित्याक म्हळ्यार मनशाक फाल्यांचें बरें चिंतून आशावादी जावंची चडीत गरज आसा आनी ते दिशेन बाब माधव बोरकाराच्यो एकेक कविता कांय एक ना एके रितीन मजत करतात म्हूण एक कविता रसीक वा कविता अभ्यसक वा विद्यार्थी जावन म्हाका गमले. उरिल्लें सगळें तांचेर आनी तांच्या चिंतपाचेर आसा.
[हें अध्ययन लेखन २४ तारिकेर मुंबंयच्या कांदिवलिंत चलल्ल्या कवितापाठाचेर बाय लिनेट दी’सोजान वाचलां]
