[कविता अध्ययन]: बाब अरूण साखरदांडे आनी तांच्यो कविता
समाज, लोक आनी कवी [कवितापाठ: कवी बाब अरूण साखरदांडे, विशलेषण: वल्ली क्वाड्रस]
’Society finds its actual life in literature’ बेलिन्सकिच्या उत्रांनी सुर्वात कर्ची तर ’एका समाजेचें नीज जिवीत आसता त्या समाजेच्या साहित्यांत. हेच चिंत्पाक मुखारून नामणेचो बरयणार सल्मान रशदी अशें सांग्ता; ’साहित्य एक मात्र सुवात जावनासा, कंय आमच्या तकलेंच्या रहस्यांनी आमी सर्व संग्तेंचेर सर्व रितिंनी उलंवचे ताळे आयकुव्येता’. अशें पळेल्यार साहित्य आनी समाज विविंगड करून पळेवंक जायना. एका समाजेचें प्रतिभिंब व पडबिंब जावनासा त्या समाजेचेंतलें सहित्य. एका समाजेक जागृत मत दिंवचेंच साहित्य. आनी एका समाजेक शांततेची नीद दिंवचेंय साहित्य. पूण हांगासर ती नीद आळसायेची न्हय बगर समधानेची, तृप्तेची.
समाज म्हळ्यार भांदपां न्हय, इमारतां न्हय, रावळेरां न्हय, बंगले न्हय, गुडसुलां, जोपडिंय न्हय. समाज म्हळ्यार वेवेगळ्या रितीन चिंतलेल्या लोकांनी जियेंवची सुवात. हांगासर ’वेवेगळो’ म्हळ्ळो सब्ध महत्वाचो, जशें वेवेगळ्या स्वभावाचो, वेवेगळ्या कालेतिचो, वेवेगळ्या जिनोसाचो तशेंच वेवेगळ्या नमून्याचो. हांगासर धर्म, जात, कुळी, कात, पात्येणी सयत वेवेगळे; जशें न्हेसप, खाण आनी पियोणे वेवेगळें. पूण ह्या वेवेगळ्या वर्गाच्या व प्रकाराच्या मनशाचें जेराल जावन रगत तांबडें, श्वास सेंवो नाकांतच, खाण सेंवचें तोंडांतच, पळेंवचें दोळ्यांनिंच आनी आयकुंवचें कानांनिंच. सर्वांक आसचें काळीक एक, मत एक पूण मतिंत चिंत्नां मात अनेक. ह्या अनेक चिंत्नांक लागून वेवेगळे आचार-विचार एका समाजेंत सहज. हाकाच म्हणचें विभिन्नता. आनी ह्या विभिन्नतेंत एकल्याचे विचार दूसऱ्याक आवडतात वा ना तें त्या त्या मनशांचेर होंद्वोन आसता.
हांगासर समाज, लोक आनी साहित्याचो उल्लेक कित्याक म्हळ्यार, एक कवी म्हळ्यार हेच व असल्याच समाजेंतलो मनीस. जशें हेर मनीस आसा तसोच होय वेगळोच. फरक इतलोच; कवी मातशें गुंडायेन पळेवंक सक्ता जें सामान्य मनीस चिंतुंक सकाना. देकून जाणारी सांग्तात ’रवीन देकानासचें कवीन देकलें’. हांगासर रवी म्हळ्यार सूऱ्यो. हेच इराद्यान कवी मात्र दऱ्याच्या गरबांत उडकी मारुंक सक्ता, सूऱ्याच्या किरणांक मुटिंत भांदुंक सक्ता. आनी जेदनां एक कवी आपल्या विशिश्ट नद्रेच्या सक्तेन एका समाजेची सावळी जावंक सक्ता, तेदनां त्या समाजेच्या हऱ्येका बऱ्या-वायटाचो अनभव करुंक सक्ता मात्र न्हय, समाजेंतल्या मनशांच्या एकेका उस्वासाचें स्पंदन करुंक लाग्ताना ताच्या कवितेंत फकत उत्रां न्हय बगर जिवसाण आसता. कवी बाब अरूण साखरदांडे एक असलोच कवी, जो समाजेच्या काळजाच्या एकेका उडियेक पार्किल्लो आनी ताका स्पंदन केल्लो. हें ताचीं एकेक कविता गवाय दितात.
दार उगडेंच आसा
कोणें तरी दार वाजयलें
म्हूण हांवें दार उगडलें
पळयल्यार
दारार उभें आसलें सूख
सुखान म्हळें
हांव भितर येंव?
हांवें घरांत भितर नदर मारली
इतलीं वर्सां म्हगेर अशिल्लें दूख
दुकां गळयात भितोडे उभें आसलें
हांवें सुखाक म्हळें
इतलीं वर्सां म्हगेर आशिल्ल्या
दुखाक हांव कसो धांवडांव?
सुखान म्हळें,
पळय विचार कर
हांव परत येन ना येन
तेन्नासावन हांव बावडो
हुंबऱ्यार ओभो आसां
भायर भितर पळयत
[२००२ इस्वेंत बरयिल्ली ही कविता ’कावळ्याचें श्राद्द’ बुकांतली]
भोव थोड्या उत्रांनी एक ल्हान काणी ताणें सांगल्या आनी ही काणी न्हय, समाजेच्या जायत्यांची जिणी न्हय? कितलो लोक अजून सुखाक व्हळकना, फकत अपूण आनी अपलें दूक म्हणून दीस काडून आसा. हांगासर भोव विडंबनात्मक रितीन कवीन स्वता घरा येवन घरा भितर रीग मेळनासताना पाटीं गेल्ल्या सुखाक राकून अपलें आवक खर्चुंचें चित्रण अपुर्भयेन दिलां तें पळेव्येत.
हेच जाम्यांतली अन्येक कविता अशी आसा
माकडाचे दांत
खूब गर्दी जमिल्ली
स्टेजीर चडून एक वाक्य उलवपाची सर्त आसली
हांव स्टेजीर चडलों
हांवें म्हळें, हांव सकाळीं थोंड धुयतां
दुसरो स्टेजीर चडलो
ताणें म्हळें, हांव रातचो तोंड धुयतां
तीसऱ्यार म्हळें, हांव दनपाराचो तोंड धुयतां
चवत्यान म्हळें, हांव सांजेचो तोंड धुयतां
सव्यान म्हळें, हांव तोंड धुवपाक सकाळाचो बाऱ्यात वतां
सातव्यान म्हळें, हांव बारा तारखेक तोंड धुयतलों
आटव्यान म्हळें, तोंड केन्ना धुवपाचें तें
अजून हांवें थरांवंक ना
आनी एकलो स्टेजीर चडलो
ताणें म्हळें, हांव केन्नाच तोंड धुयना
हांवें ताचें तोंड उगडलें आनी दांत पळयले
सामको धवेफुल्ल
हांवें ताका कुशीक व्हेलो आनी विचारलें
तूं तोंड केन्नाच धुयना आनी
दांत कशे धावेफुल्ल?
ताणें विचारलें, माकड केन्ना तोंड धुयता?
हांवें म्हळें, ना
ताणें म्हणलें, माकडाचे दांत कसे धवेफुल्ल?
हांवें म्हळें, बरोच हुशार दिसता मरे
कितें करता?
तो हांसलो आनी ताणें म्हळें, पीएचडी करतां
हांवें म्हळें, विशय कितें?
ताणें म्हळें, माकडाचे दांत
ह्या कवितेंत आसची गुंडाय पळेया, आजकाल पिएचडी एक फ्याशन जालां. विशय कसलोय जांव पूण दोतोर म्हळ्ळो सब्ध नांवाक चिडकल्यार जालें. ही कविता कांय ल्हान काणी सांगाना बगार लिसांव शिकयता न्हय?.
कावळ्याच्ं श्राद्द बुकाक २०१० इस्वेचो साहीत अकाडेमिचो पुरसकार लाभला.
पूण आमच्या कवितापाठाक आमी घेतल्लो बूक जावनासा ’मोग किनारी’.
मोग किनारी
दऱ्यावेळेरी
काळजा देगेरी
ऊड गो बळारी
मोग किनारी
तना तनेरी
दोळ्या दोळेरी
नदर पेल्यारी
मोग किनारी
पावसा झडेरी
उतरां मोनेरी
थेंब्या थेंब्यारी
मोग किनारी
सपणा कडेरी
दुखां सुखेरी
जिणें वाठारी
मोग किनारी
उदका केणोरी
चान्नें कणेरी
मळबा देंठारी
मोग किनारी
फाल्यां पारारी
कोंब्या सादारी
ओंठ ओंथारी
मोग किनारी
ह्या कवितेच्या एकेका कडव्यांक घेतलें तर, उत्रांक सोधीत संगीताचे एकेक सूर पाटलाव कर्तात अशें भगता. उत्रां उत्रांनी प्रासांच्या सजवणेंत संगीताचे एकेक सूर न्हासचें पळेव्येता. पूण कवितेच्या नद्रेन पळेताना एकेक कडवेंनी एकेक काणी लिपून आसची आमी पळेव्येत. कविता म्हळ्यार काणी सांगची कला न्हय, कविता म्हळ्यार खबर दिंवची न्हय, कविता हुमीण न्हय, गाद न्हय, फोकणां न्हय. कविता कविताच जावनासाजय. कोणाक मिसतेरापरीं दिसूं आनी कोणाक लिसांवापरीं भगूं.
बाब अरूण साखरदांडे निवृत प्रिन्सिपाल. तो वृत्तेन शिक्षक जावनासलो देकून ताच्या कवितेंनी नयतीक चिंत्पाक चडीत गुमान दिल्लें दिसून येता. ही ताच्या कवितेचें खाशेलेंपण सयत आसुव्येता. पूण सर्व कविता तश्यो नांत. ही कविता घेव्यां;
पोले गोरे गोरे
पोले गोरे गोरे
आनी दोळे काळे काळे
मोगरेचे कळे कशे
रातीं फुलिले
कमर मोडी मोडी
आनी पदर वाऱ्यार सोडी
कुडींतुले प्राणू सयबा
मळबा हुबिले
ओंटू दोडी दोडी
आनी मोसंबीच्यो फोडी
अमुरपिको आंबे सायबा
कोणी खायिले
नदर वोली वोली
आनी काळीज सोली सोली
मरणां सात भोगून
पुनर्जल्म येतिले
फागुराच्यो राती
आनी जोगुलांच्यो वाती
आसुरेचें रूप देखून
देवू भुलिले
आयलेवार पयणारी.कोमचेर पर्गट जाल्ली ’हो चंद्र तुजो’ कविता घेव्यां
हो चंद्र तुजो
तो सूऱ्यो म्हजो
तें मळब तुजें
तो दऱ्यो म्हजो
तीं नेखेत्रां तुजीं
ही धर्तरी म्हजी
हीं सगळीं फुलां तुजीं
हीं सगळीं झडां म्हजीं
ह्या तळ्यांतलीं सगळीं साळकां तुजीं
ह्या तळ्यांतलें सगळें उदक म्हजें
म्हज्या काळजांतलीं कवनां तुजीं
तुज्या दोळ्यांतलीं सपणां म्हजीं
अयेच्च्या! आनी जांव कोणाचो?
तूं तरी कोणाचें गो?
ही कविता सोंपी दिसत पूण समाजेचें विडंबन ह्या कवितेंत ना? देकून सांगलें हो कवी समाजेच्या नाडी नाडिंक पार्किल्लो कवी. हिपोक्रेतपण, मुखोटेंपण, दोडेंपण हरेक रितिचो डोंग आनी अविचार समजल्लो कवी देकून ताचीं एकेक कविता ह्या समाजेची सावळी कशीं दिसतात.
वाटे वयलीं झडां
तूं हे वाटे वयल्यान गेलां
हें म्हाका कशें कळटा सांगू?
अगो
तूं वता तशीं तुजे वाटे वयलीं झडां
फुलता वतात
आनी त्या फुलांचो गंध घेतां
हांव पावलां मारीत आसतां
तुजे फाटल्यान
पूण आज इतल्या वर्सांनी
म्हाका दुबाव येंवक लागला
तूं खंय तरी नाच्च जालां
आनी
हांव पिसो कसो भेंवतां म्हूण
म्हाका हांसत
म्हजीं कांकणां करीत
एकामेकांक खुणायत
हांव हे वाटेन येतां म्हूण
फुलता मुगो तीं
वाटे वयलीं झडां?
ही कविता एक रम्य कविता पूण ह्या रम्यतेच्या सावळेची वयचारिकता पळेया. बाब अरूण साखरदांडेच्या कवितेंनी म्हाका पार्कुंक मेळची पयली विशय ताची वयचारीन नदर. कसल्याय प्रकाराच्या कवितेंनी सयत तो अपली वयचारीक चिंत्पाक भर्शिता आनी वाचुंक सोंपी लागत पूण वाचून जातच परत परत मतिंत उदेवन येंवचीं तीं सुंदर रुपणीं खरिंच कवितेच्या गुंडायेक गवय दितात अशें भग्ता.
भेट
हांवें कांय थरावंक नासलें
तरी हांव हांगा पावलों
तुवें कितें थरायिल्लें
हांव नकळों
तरी तूंय बी हांगाच पावलें
पांच वोळिंची ही कविता एका अर्थान भोव सादी दिसत. पूण परत ह्या कवितेच्या गुंडायेक पळेल्यार कवितेंत हांव आनी तूं दोन इमाजी आसात तरयी कवितेंत सावळिरुपान उभी आसा व्हड इमाज, जी उत्रांनी खंयचरयी नातली जावनासा ’विधी’ वा ’निर्मोणे’ न्हय?
जिवीत
हांव हांसलों
हांव हांसतां तें पळेवन
तूंय बी हासलें
हांव फसलों
आनी तूंय भी फसलें
ही गजाल हांवें
आमच्या बायक सांगली
तेन्ना तेंय भी हासलें
अगो, हेंय बी फसतलें दिसता
आनी आपल्या वांगडा
अनीक एकट्या बावड्याक
फसयतलेंशें दिसता
ह्या कवितेन वाचप्याक चिंतुंक कर्चेंच अखेरिच्या दोन वळिंनी.
ह्या जम्यांत जायत्यो कविता रम्य चिंत्पाच्यो, पूण रोम्यांटिसिसम वर्गाच्यो म्हणुंक जायनांत. हांतूं वयचारीक लेक, नयतीक सार, लिसांवाचो मेल सर्व आसा. देकून ह्यो कविता वाचुंक सलीस आनी आटोव कर्चो तर जाय तितलें चिंतप ह्या कवितेंनी आमी पार्कुव्येत.
मळब
कमरे मेरेन पाविल्ल्या
तुज्या दाट केसांतल्यान
अळंग हात भोंवडायताना
हांवें तुका म्हणिल्लें
तूं केन्नाच केंस कापूं नाका.
तेन्ना तुवें म्हळें
’दार दिसा न्हाताकच
तूं म्हजे केंस बळयतलो तर?’
हांवें म्हळें
’तांतून कितें?
म्हाका काळ्या कुंपारात्सून
काणी फिरोवन पावस झडोवचो अशें दिसता
आनी आमशे रातीं
काळ्या मळबांतलीं नेखेत्रां वेंचून
तुज्या केसांत माळचीं
अशें दिसता.
पयर कितल्या वर्सांनी
तुजे कापिल्ले केंस पळेवन
म्हजे सगळें मळबूच
रितें जाल्ले वरी दिसलें
ना कुपां
ना नेखेत्रां
आनी पावस?
प्रितुमेच्या मोळबाक, सूऱ्याक, चंद्राक अपल्या घरांत हाडची, तेंय एकाच वेळार घरांत हाडून बसंवची श्याथी एका कवीक नासताना आनी कोणाक आसुंक साध्य?
’सुक्ती भर्ती’ कविता विशलेशणांच्या बुकांत केल्लें विशलेषण ह्ये परीं आसा;
काळ आज आनी फालें (कविताविश्लॆषण, कवि: बाब अरुण साखर्दांडे)
मनीस संघ जीवि जावनासा देकुन तो एकलोच जियंवक सकाना. आनी जेदनां ताका हेरांचि गरज दिसता. अपलिं पेलिं ताका गरजेचिं म्हण दिसता. ऎक सांगणि आसा; 'Through others we become ourselves.' जेदना मनीस हेरांक अपणापरिं लेकता तेदना तो मनीस सादो मनीस न्हय म्हा-मनिस जाता; 'When we seek to discover the best in others, we somehow bring out the best in ourselves.' म्हळ्ळेले एका सांगणेपरिं.
मदर तेरेजाच्या उतरांनि सांगचें तर; 'Some people come in your life as blessings. Some come in your life as lessons'. म्हज्या भुरग्यापणार आयकाल्लि ऎक काणि अशि आसा; एका घरांत एक बापुय, ताच्या कामाच्यांक आपवन म्हणतालो कंय; ’अळे, म्हजो बापुय मातारो जाला देकुन ताका तुमि मातियेच्या मालतेंत जेवण दिंवचें, आनी ताणें जेवण जेवतच ती मालति भायर उडवंचि’. हें आयकुन कामाच्यांनि सदांय त्या जाणत्याक मालतेंत जेवण दींवक तशेंच तो तें जेवल्ल्या उपरांत मालति भायर दवरचि सवय सुरु केलि. थोडे दिसा उपरांत कामाच्यांनि पारकिलें, त्या जाणत्याचो नातु त्यो मालत्यो जमयित्त आसल्लो देकुन कामाच्यानी वचुन धनियालागिं ही गजल कळयिलि. तेदनां धनियान अपल्या पुताक आपवन ह्यॆ विशयांत सवाल करताना तो म्हणालो; ’पप्पा, आज तुवें तुज्या पप्पाक जेवण दिल्लेपरिं फाल्यां म्हाकाय तुका जेवण दींवक पडता देकुन ह्यो मालत्यो जमवन दवरतां’
मदर तेरेजाचें अनयॆक सांगप आसा; 'The most terrible poverty is loneliness. and the feeling of being unloved'; म्हणजे, एक्सुरपण आनी कोणाय थावन मॊग मेळाना म्हळ्ळें चिंतप चड भिरांकुळ दुबळिकाय मनशापणाचि. ही वयलि एक नयतिक काणि, पुण अमच्या जिणयेंत सयत लागु जांवचेतसलि. मनीस स्वारथी चिंतपाचो देकुन केदनांय ’अपुण, अपणाचें, अपणाखातिर, अपलेंच’ म्हणुन धांवणि मारता. पुण ताच्या जिणयेचो शेवट कसलो म्हळ्ळें विधिन एदोळच्च निरणय केल्लो आसता. पुण कळताना वॆळ उतरता. आनी हें चिंतप ह्यॆ वोल्तेर कवितेंत अपुरभायेन दिसता;
’म्हज्या घरांत ऎक पोर्णें वोल्तेर आसा
पय्लिं म्हजो पण्जो त्या वोल्तेरार बस्तालो
ऎक दीस तो त्या वोल्तेरार बशिल्ले कदेन मेलो
मागीर म्हजो आजो वोल्तेरार बस्तालो
तॊय बि ऎक दीस तसोच मेलो
मागीर त्या रिकाम्या वोल्तेरार
म्हजो बापुय बसुंक लाग्लो
तॊय बि अव्चित मेलो
वोल्तेराचेरूच
ह्या वोल्तेराचो म्हाका आतां भंय दिस्ता
हांव त्या वोल्तेरार केन्नांच बसना
पुण कांय दिसां पय्लिं पळेत जाल्यार
म्हजो पूत त्या वोल्तेरार बस्ला
हांवें ताच्या कान्सुलार ऎक दिलें
आनी वोल्तेर दोडुन दवर्लें
पुण हांव ना-सो पळेव्न
तो ल्हवूच वोल्तेरार बस्ता
आतां ह्या वोल्तेराचें हांव कितें करुं?
तुम्कां बि जाय वोल्तेर?
तुम्गेर बि आसा कोण जाण्टो मनीस
नाका आशिल्लो?’
तीन पंगतेचि ही कविता ऎक काणि सांगता, पुण जिणि आटापचि काणि, कांय असल्यो काणयो अमच्या समाजेंत आमि जायत्यो पळेतांव आनी पळेवन आसांव. मनीस अपलि धाखवपाचि जिणि ऎक आनी जियेंवचि जिणि अनयॆक करुन जियेता. चिंतुंक कोणाकच्च वॆळ ना. वॆळ आसल्यारी सयरण ना.
ह्या कवितेंत सयत पयल्या पंगतेर काणि सुरुवात जाता, एका वोलतेराक सांकॆतिक जावन घेतलां, आनी त्या वोलतेराचेर बसता पोणजो, आनी थोडेच्च दिसांनि तो अंतरलो. उपरांत त्या वोलतेराचेर बसलो आजो आनी तोयी थोडेच्च दिसांनि अंतरलो. पयलें मतिंत उदेल्लें चिंताप उपरांत नख्खें जाताना मतींत भिरांत उभजालि. कांय अपुण या अपणाचो पूत त्या वोलतेराचेर बसलो तर तोवी मोरतलो म्हळ्ळि भिरांत.
दुसया पंगतेंत ही भिरांत चड आनी चड धोसता देकुन तो अपल्या पुताच्या कानसुलार ऎक दिता आनी वोलतेर दोडुन दवरता. पुण अखॆरिचि पंगत घेवयां;
ही भिरांत बापुय कविक धोसता पुण पूत समजुंक सकाना, तो तेच्च वोलतेराचेर बसुंक आयतो जाता. बापुय नाशिल्लेवेळार चोरियेंत वचुन बसोंक वेताना बापुय कविच्या मतिंच विकाळ चिंतप येता. आपल्या वोलतेराक विकुंक वा कोणायकय दींवक आयतो जाता पुण ताचो शेवोट वेगळोच आसता. कॊणायच्या घरांत कोणाकयी नाका आशिल्लो जाणटो मनीस तो सोधुन आसा आनी अपलिं सोधनां चालु दवरता.
ह्या कवितेक काणिये भायर पळेल्यार समाजिक स्थराचें चिंताप हांतुं दिसता. पूत म्हणजे अपणाचो फालें, आनी अपणाचो भरवसो. अजो व पोणजो म्हळ्यार संपोन गेल्लो काळ वा आज चलानातल्लें नाणें देकुन ताका मॊल ना. आनी आज आमच्या समाजेंत मेटां मेटांनि जाणट्यांचिं आश्रमां चडल्यांत तर हेच्च चिंतपाक लागुन म्हळ्ळें चिंताप ह्या कवितेंत आटापुन आसचें अपुर्भायेन कविन उतरायला.
कवि बाब अरुण साखर्दांडे कवितेंत जित्लो सोंपोगि तित्लोच वेक्तित्वांत सय्त सादो आनि मोवाळ. मन्शामॊग आनि एकामेका गव्रव दिंव्चो. पुण चिंत्पान तित्लोच गुंडायेचो आनि दूद नद्रेचो वेक्ति. ताच्या कवितेंक परत परत वाचुंक तशेंच ताचेर अभ्यास करुंक आसक्त येता. एका बर्या कविचिं मूळ लक्षणां हिंच जाव्नासात.
दॆव बरें करुं.
[हें अध्ययन लेखन २०१९ इस्वेच्या दसेंबर १ तारिकेर मुंबंयच्या कांदिवलिंत चलल्ल्या कवितापाठाचेर बाय लिनेट दी’सोजान वाचलां]
