सांजवेळ चंढीगड पावले आनी सीदा रूमा पावले, चंढीगड पंजाबांत आसल्यारीय केंद्राडळीत प्रदेश तशे मोल उणे, थंय फकत सेंट्रल एक्साज लागू जाता, आतां ते युनियन टेरिटरी जी.एस.टी जावनू बदल जाला, आनी ते एक योजीत नगर (प्लानड सिटी), थंय सक्कड सेकटर, विशाल स्वच्छ रसतो, विंगडन भारी चंद सिटी. हरयेकाक ताजे म्हळेल एक विभाग आसा, सरकारी व्यवस्था सक्कड एक विभागांतू तशे मिलिटरी सेंटर, रिक्षार बयसले सतां तानी निमगूचे सेकटर खंचे म्हण. आमी पाविले खबर अश्विनी कुमार सिंगाक सांगले आनी सांजवेळ जावनू आशिले वापस तांकाय बादा नाका आनी आमकाय परो जावनू आशिले त्या निमीत हेरदिवस म्हळ्यारी १२ तारीकेक मेळच्याक येता म्हण सांगले, त्या दिवस राती तांय रूमांतू आसून थंय चिके भोंवले आनी कोडियाला दाकून निर्धार केलेवरी त्या पंजाबाचे म्हणचे तसले खाण मात्र खावचे म्हण तशे आलू रोटी आनी राझमा खाले, थंय आमका मेळेलो होटेलाचे कामाचो बिहारी, सान प्रायेर गांव सोडून हांगा काम करून आसून आमका वेळ वेळाक सक्कड हाडून दित्तशिलो. आमी थंय भायर शोर्ट प्यांट गालून भोंवता आशिले कोडियालाचे शेको पळोवनू त्या शींय आमका विपरीत म्हण दिसूंक ना साधारण, १२ दाकून १५ डिग्री आशिले, राती शींय चडता वचून रोड सैड सक्कड उजो गालनू शाल पांगरून बशिलो लोक, उदबती जळोन दवरल्यावृई दृश्य आमगेले मडिकेरी चिक्कमगळूराचे धोवावरी, रसतेर वाहन सक्कड ममदगतीर चलचे, थंय थंय डाबा मुखार उजो गालनू शींय तापोवचो लोक, भंगी मारतले तांगेल भंगी दुवारो शींय आनीकय गट्टी जाता गेले, आमी बर्मुडा तसले प्यांट गालनू भोंवतना, आमका सक्कड लोकानी पळोवनू पळोवनू हळू हळू आमकाय शींय लागूक प्रारंभ जाले तात्री ९ वोरार ४ डिग्री, आनी जावचे ना म्हण पळयतना खड खड येवचाक प्रारंभ जाले, पाय रूक बांदचे पुडे रुमा येवनू पडया म्हण, सीदा रिक्षार बयसून रूमाक येवनू पावले, रूमांत हीटर गालनू निदले.
सकाळीची रूमांतू शींय म्हळ्यारी फ्रिडजची म्हणेत, ताका तकीत दाट दाट गोद्दोडी पांगरून निद्दोचाक, रैलारी सम नीद जायनाशी, चंडिगढांतू सकाळी हांतूल सोडचाक मन ना आशिले, जाल्यारी मन नातिले मनांतू सकाळी तोडे वेळू लोळनू विश्वासाका सुरवेक नांवनू तयार जावचाक सांगले आनी त्या वेळेर एक नीद काडया म्हणू, तो तुंव सुरवे वस म्हण माका अंतू इंतू दोगाय उटावनू हुनी काफी पीवनू हांव सुरवेक तयार जालो तशीच विश्वास तयार जालो. त्या दीस आमी सकाणी आकाशवाणीक भेट थंय अश्विनी कुमार सिंग तांका मेळचे सादारण दनपारा म्हणतना जेवण कोरनू पटियालाक वचे थंय आमका डा. दीपक मनमोहन सिंग हानी आमका रिसर्व कोरनू दवरलेले पंजाबी विश्व विद्यालयाचे अतिथी गृहांतू राबचे. अशे आलोचन कोरनू हुनी हुनी काफी पित्तची आलू परोट खावनू लगेज सक्कड बांदून १० गंटेक आकाशवाणी येतांची म्हण सांगिले आनी त्या मसत दूर नाशिले दाकून आमगेले गड बिडीर आनीकय वेळ आशिले तशी वापास हांतलारी पडून गेतले तोडे वेळाक. नंतर सीदा ब्याग बांदून अश्विनी कुमार हांका मेळूंक तानी काम कोरनू आसचे, चंढीगड आकाशवाणी पावले, ते आसचे सेकटर ३२. पंजाबांतू सुरवेक मेळेले हानी, कोडियालाचे आकाशवाणिंतू प्लोरीन हांगेले मित्र जावनू आसून कोडियाला दाकून पंजाबाक सांकोव बांदचाक हानी मसत मदद केले. तानी पंजाबा आनी चंढीगड - केंद्राडळीत प्रदेश आनी सेकटर विभजने विशयांत माहिती दिले. पंजाब म्हण उलयतना देशाचे विभजने विचार प्रमूख जाता. भारत आनी पाकिसतान म्हण वांटो जाताना, भाग जालेल पंजाबाचे लोक. लाहोर केंद्रीत जावनू प्रदेश वांटो जावनू लाहोर पाकिसतानांतू मेळतरी पंजाबाक समर्थ केंद्र जावका पडले आनी त्या वेळार ब्रिटीष आलबर्ट मेयरान पऱ्याय जावनू योजना गालनू निर्माण केलेले चंढीगड. पंजाबाचे लोक हरयेक पंता असले विशयार तार्कीक जावनू जीवन केलेले आसा. हांव चिंतून आशिलो की देशांतू सारस्वत लोकानी निरंतर जावनू प्रयाण करून वेगवेगळे गांवांतू साबार कषट पावला म्हण, काश्मीराचे सरस्वती न्हंयचे तीरा दाकून वलसे वचून पंजाब बिहार राजसतान असले साबार कडेन ठिकाण गालून परत थंय तावनू गोंयाक पावनू समृद्द जावनू, थंय परत पोर्चुगीस आक्रमण जावनू कर्नाटक केरळ पासून विसतार जालेल आमगेले सारस्वत लोक म्हणून पूण पंजाबाक वत्तरी मनन जाले असले आनेक आसा म्हळेर ते पंजाब, हरयेक पंता देशाचेर आक्रमण म्हळ्यार ते प्रारंभ जावचे पंजाबा तांवनू देशाक कोण कोण भायले लोक आयले की तानी सक्कडानी चडावत जावनू येतना आयचे पंजाब आनी पाकिसतानाचे लाहोर केंद्रिकृत जावनू आसून देशा वयर आक्रमण करनूच आयिले, आजिकय देशाचे काश्मीराचे व्यवस्था तशे आसा. सधृड जालेल घर बांदून राबचे तशे ना. केदना कंच वेळार पाकिसतानी सेना तशे भयोत्पादक लोक आक्रमण करता मळेल सांगचाक जायना. आमी पावचे तोडे दीसा पयले पंजाबाचे पठाण कोट वायू सेना घटका वयरी जालेल भयोत्पादकांगेले आक्रमण साक्षी. जनवरी २ तारीकेक जालेल हे आक्रमण साबार विशयार चर्चा जावनू आसतनाची आमी पंजाबाक पाविले.
पंजाबी भासेचे विसतार सांगतची पाकिसतानांतूय पंजाबी उलोवचे लोक आसचे, तशे देश वांटून गेवून विभजन जातना पंजाबी उलोवचे लोक दोन देशांतू वांटून गेलेले तशे जन जीवनाचे नितंतर झज ह्या सक्कड विचारारी उलोवनू ताणे माका तागेल दोन दोसत प्रितम सिंग आनी रीतू साधू हांगेल व्हळक कोरनू दिले, ताजे सांगात ताणे आकाशवाणिंतू प्रसार जावचे काऱ्यक्रमा विशयारी तोडे माहिती दिले.
(श्री अश्विनी कुमार सिंग, चंढीगड आकाशवाणी, पंजाब)
पंजाबी संगीत नाटक अकाडेमिचे अदलो सांदो प्रितम सिंग रूपाल, हानी पंजाबी साहित्य तांतूले वेगळे प्रकार निर्माण जालेल वाटेचे विचाराद विसतार जालेल माहिती दिले. आमी सुरवेक साहित्या विचारार उलोवचाक प्रारंभ केले, हुनी एक काफी आयले विश्वासू ह्या सक्कड वेळार मिगेल सांगात बयसून आयकता आशिलो. प्रितम सिंग रूपाल हानी माका सांगिले पंजाबाक साहित्य म्हळ्यार ते धर्म. निजावनूय व्हय आता सादारण जावनू गेतल्यारी आमगेले रामायण महाभारत तसले महाकाव्य धर्माधारीत जावनू आसा, म्हळ्यार धर्माचे मूळ आनी प्राण साहित्य. सिख्ख धर्म चाल्ती येवचे वेळार गुरू नानक देवानी बरयलेले काव्यची, म्हणतना साहित्यची लोकाले जीवाळ जावनू राबता, लोकांक सांगचाक मनन करचाक प्रभाव गालचाक शक्त आसचे उत्रां, केदना त्या उत्रांतू अनुभव आनी ज्ञान मेळतगी ते श्रेषठ जाता. गुरू नानक देवानी लोकाक सधृडता आनी बरे जीवन निर्माण करूंक दिलेल उत्रची साहित्य. साहित्याक मोल येवचे आनी मनाक आवडून जिब्बेर रावचे ताका एक स्वर लय आनी राग आसल्यारी मात्र. आजीकय आमी पळोवेत बरप नातिले लोक आमगेले लोकवेदाचे काण्यो गायन सराग जावनू जिब्बेर होळता ते वाजून उडगास दवरका म्हळेल अवश्यकता आसना, तांतू एक राग आसता. तेंच महाकाव्य जावनू आसचे संसकृत गद्याचे मूल गूण. तसलेच गुणान निर्माण जालेल सिख्ख धर्माचे हरयेक गुरुनी ह्या परंपरा मुखारसून वेले. आजीकय तें राग संयोजनेर वाचन जाता. गुरू नानक देवांगेले उपरांत आयिले गुरू लोकानी तांगेल अनुभव मेळून ताका समर्पण केले ताका ’बानी’ म्हणचे आमी ’वाणी’ म्हळ्यारी उत्रां मेळयिता गेले. अशे साबार गुरुंगेले ’वाणी’ म्हळ्यार उत्रां सांगात गालून ग्रंथ जालेल आनी ताजे उपरांत गुरू परंपरा बदलेक ’ग्रंथ’ - ’गुरुग्रंथ’ जावनू सिख्ख धर्माक बुनयाद जावनू राबले. आशे पळयतना नानक देवानी आत्म स्थैऱ्य भरचे काम आनी लोकाक सधृड जीवन करचाक नवे आलोचन दिलेल आज एक स्वतंत्र धर्म जावनू भारतांतू मात्र न्हय वेगवेगळे देशांतू विसतरीत जाला.
त्या नंता तानी ’वार’ आनी ’किस्सा’ म्हणचे पंजाबी साहित्यांतुले एक प्रकार जावनू आसून ताणे ते वाचन करतना आमगेले कन्नड साहित्याचे त्रिपदी नियमावरी ते आशिले, सुरवे पंक्ती एक पंता आनी दोन्निचे अर्ध वाजून परत वाजूचे नियम, आनी गुरू ग्रंथ साहेबांतू आसचे चडावत गुरुबानी म्हळ्यार गुरुंगेले उत्रां ते ह्याच प्रकार आसा.
तशेची ग्रीक साहित्याचे ’ब्यालड’ आनी ताचे प्रभावारी पंजाबांत शृंगार काव्याचे सृषठी जाता. ’हीर- रांजा’ तसले काव्य सृषठीक कारण पंजाबी साहित्याचे पडलेले प्रभाव. सिख्ख धर्माक बुनयाद जावनू आसचे सत्य म्हळ्यार देवू आनी देवू म्हळ्यारी सत्य केंद्रीत साहित्य कालांतरांत कशे वेगळे रूपांतर जाले. धांचे आनी आखेरीच गुरू गोबिंद सिंग हांगेल साहित्य संपादना काऱ्य आनी गुरू ग्रंथ निर्माणा विचारार मसत माहिती दिले. गुरू नानक देव हांगेल उपरांत आयिले गुरू लोकानी तांगेल उत्रां आनी नानक देव हांगेल वाणी प्रचार केले, अशे साबार गुरू लोक आयले जाल्यारी धांचे गुरू गोबिंद सिंग हानी वेदव्यासाक केलेल वरी समग्र गुरू वाणी सांगात संपादन मात्रन्हंय वेगवेगेळे पंत धर्म आनी त्या कालीन संत साहेब सूफी लोकांगेले उत्रां सांगात गालून उत्कृषट जालेल ग्रंथ निर्माण केले. आनी त्या ग्रंथची सिख्ख लोकांक गुरू जावनू - गुरू ग्रंथ साहेब जावनू आजून पंजाबी लोकान त्या ग्रंथाक गुरू स्थान दीवनू मान्य केला.
( श्री प्रितम सिंग रूपाल, पंजाबी संगीत नाटक अकाडेमिचे अदलो सांदो)
सिख्ख धर्माक मूलशे आसचे श्री गुरू ग्रंथ साहेब, छंदोबद्द जावनू तशें राग संयोजन आसून साबार गुरुले वाणी सांगात गालनू हाजे निर्माण जाला. तसले ग्रंथाक पयले पावटी भाषय बरयलेले श्री ग्यानी बिशन सिंग हानी. माका भेट करूंक साध्य जालेल ग्यानी बिशन सिंग हांगेल नाती श्री रीतू साधू साहित्यांतू स्नातकोत्तर पदवी आसचे हानी माका पंजाबाचे विचारारी माहिती दिले. कशे तीन वांटो आसा ते कशे ज्ञाना तशे सांसकृतीक जावनू विंगडन केला म्हण सांगले. पंजाब म्हणचे एक विसतार प्रदेश ताजे व्याप्ती आनी वाडून आयिले निजावनूय एक क्रमबद्द जावनू आसा. अविभजीत भारत देश आमी गेतल्यारी तीन वांटो जावनू ते विभाग करतांची,
पंजाब क्षेत्र
माझवा - अमृतसर आनी लाहोर (अविभजीत भारताचे वांटो)
मालवा - पटियाला - मध्य पंजाब (सटलेज न्हंयचे प्रदेश)
द्वाआबा - चंढीगड प्रांत्य
हांतू अमृतसर आनी लाहोर प्रमूख जावनू अभिवृद्दी जालेल प्रदेश जावनू आसून ज्ञान विकास भरपूर जालेल आमी पळोवेत, ते मात्रन्हंय साहित्य सृषठीय ह्या प्रदेशांतू केंद्रिकृत जावनू आशिले त्या दाकून पंजाबाचे मूळ जवो सत्व आसचे ह्या भागांतू, भारताचे उत्तुंग शिखर प्रदेश आनी भारताचे महाद्वार म्हळ्यारी ह्या प्रदेश, ते एक ज्ञान पीठ, साभार ज्ञानी लोक आनी भायले लोकाले प्रभाव आनी आक्रमण ह्या प्रदेशार निरंतर आसून लोकाले बरपांतूय हाजे प्रभाव पळोवचाक मेळता. हाका माझवा म्हण आपयतांची सिख्ख धर्माक बुनयाद आसचे ह्याच मातिंत सिख्ख धर्माचे प्रमूख स्थान गोलडन टेंपल आसचे अमृतसर आनी आज पाकिसतानांतू मेळून गेतिले लाहोर हाजे प्रमूख वांटो, पूण देश विभजने वेळार ह्या दोन शक्ती केंद्र बटवडे जावून अमृतसर भारताक मेळे आनी लाहोर पाकिसतानांतू गेले.
ह्या व्याप्ती दाकून भायर आसचे मालवा प्रदेश, मध्य पंजाब प्रमूख जावनू पटियाला शहर थंय सटलेज न्हंयचे आधारार हाजे वर्गीकरण जाला. हांगा कालांतरांतू माझवाचे प्रभाव जावनू थंय जालेल आनी जाता आसचे साहित्य काऱ्य आनी लोकान केलेल काम मुखेल ह्या प्रदेश स्वातंत्राचे उपरांत प्रभावान वयर आयी. मालवांतू प्रमूख जावनू आसचे पटियाला प्रदेश हांगा मिश्रीत अभिवृद्दी जाला. हांगा सटलेज न्हय आसचे दाकून कृषी केंद्रीत आसल्यारीय उपरांत ज्ञान केंद्री वाडावळी जावनू आज थंय पंजाबी विश्वविद्यालय तसले केंद्र आसून प्रभावी प्रदेश जावनू मुखार येता आसा.
तशे माकशी वरलेले द्वाआबा प्रदेश ह्या सक्कड कृषी केंद्रीत जावनू आसून स्वातंत्राचे उपरांत बदलाव आयला आनी अभिवृद्दिंतू वांटो गेतला. हांगा प्रमूख जावनू आसचे चंढीगड ह्या पुडे सांगले वरी आज ह्या प्रदेश वयरी येवचाक कारण ब्रिटीष लोकानी निर्माण केलेले योजनेच नगर प्रदेश नातलारी हांगा फकत कृषी केंद्रीत जालेल लोक आसून लोकवेद हांगा चाल्तिंतू आशिले त्यानंता आमगेले भासा भास मुखार सारस्वत लोकांगेले मूळ तशे, कोंकणी भास, सरस्वती न्हंय आनी पोर्चुगीस मतांतर कानून अशे सक्कट माहिती तानी गेतले एक उत्तर भारत मूळावेचे समृद्द जनांग गांव सोडून निरंतर पलायन केलेल सक्कड तांका आश्वऱ्य जाले. आमगेले खाण जेवणांतू दालाक आसचे प्रामुख्यता आमगेले संबंधा विचारार महत्वपूर्ण जावनू राबता. आमका दाळितोय प्रमूख जालेल म्हण आमचिगेले लोकान सांगचे आसा. दाल आनी तोय (संसकृतांतू तोय - उदाक) दाळिचे उदाक जेवणाक अगत्य जावका आसचे आनी हरयेक काऱ्यक्रमांत सारू आनी दाळितोय आमका गतकालाचे इतिहासाचे कोंडी जावनू राबता. पूण पंजाबी लोक कसले कंचय आक्रमण जाल्यारीय धृड जावनू राबिले तांगेल स्थैऱ्याक आनी धैऱ्याक मान भागोवकाची. सारस्वतलोक निरंतर जावनू स्थानपल्लट गेता आयलींची कारण वेगवेगळे आसूंक पूरो पूण पंजाबी लोकान फकत स्वातंत्रपूर्व मात्रन्हंय स्वातंतऱ्याचे उपरांतय देशांतू इंदिरागांधी आळवकेचे वेळेंत समेत सगळे समुदायाचे वयरी जालेल घटना आजीकय जीवंत आसा.
(रीतू साधू, श्री ग्यानी बिशन सिंगाले नाती (१८७५-१९६६))
