प्रकाश पाडगांवकार हांचे कवितेंतलो अध्यात्मीक सूर (- अंजू साखरदांडे)
प्रपत्राची मांडावळ
अध्यात्म म्हणल्यार कितें?
कोंकणी कविता
प्रकाश पाडगांवकार हांची वळख
प्रकाश पाडगांवकार हांची अध्यात्मीक नदर
प्रकाश पाडगांवकार हांच्यो कविता
तांची काव्यांतली भास आनी शैली
निश्कर्श
अध्यात्म म्हणल्यार कितें?
• कोंकणींतली अध्यात्मीक कविता ह्या विशयाचेर प्रपत्र मांडटा आसतना अध्यात्म म्हणल्यार कितें तें जाणून घेवप भोव गरजेचें.
• अध्यात्म म्हणजे मनाची शांती, भौतीक जिणे परस आंतरीक मुल्यां, उद्देश्य आनी जाणीव हांचो अणभव. अध्यात्म ही एक भोवआयामी संकल्पना जातूंत जिवनाचो अर्थ, आत्मोन्नती आनी स्वत, सैम , मनीसपण आनी देव हाचे कडेनच्या संबंदाचो सोद. मनशाचो स्वतच्या आत्म्याचो सोद, आत्मो आनी परमात्म्याचें नातें समजून घेवप आनी जिणेचो खरो अर्थ समजून घेवपाचो अंतर्मुख प्रवास.
• आदि शंकराचार्याच्या मता प्रमाण- अध्यात्म म्हणजे आत्मो आनी ब्रह्म हांचो सुमेळ.
• स्वामी विवेकानंद हांच्या मता प्रमाण दरेका मनशा भितर आशिल्ले दैवी शक्तीचो जाल्लो साक्षात्कार.
• श्री अरविंद हांच्या मता प्रमाण- उच्च चेतनेन मन, जीण आनी कूड हांचें पुराय रुपांतरण. (Transformation of human life through the descent of higher consciousness into mind, life and body.)
• आत्म्याचो खरो सबाव वळखप आनी तो ब्रह्मांडा कडेन कसो जोडिल्लो आसा ताचो घेतिल्लो बोध म्हणल्यार अध्यात्म.
• आतां ब्रह्मांड म्हणल्यार कितें तेंय जाणून घेवप गरजेचें.
• ब्रह्मांड म्हणल्यार सुर्य, चंद्र, तारे, गिरे, आकाशगंगा, काळ आनी तातूंत आशिल्ले सगळे पदार्थ आनी उर्जा हांचें एकत्रीत विश्व.
कोंकणी कविता
• एक गजाल जाणवता की कोंकणी साहित्यांत कविता हो साहित्य प्रकार संख्यात्मक तसोच गुणात्मक नदरेन सगल्या मोडीनीं सगल्यांत चड प्रमाणांत प्रतिभावंत कवी कवयित्रीनीं केळयल्लो दिश्टी पडटा. कोंकणी कवितेची सुरवात संत सोयरोबानाथ आंबिये आनी उपरांत कृष्णंभट बांदकार हांचे पसून सुरू जाली अशी रूजवात मेळटा.
• त्या मुळावणाचेर आदारुन अर्विल्ल्या काळांत साबार प्रतिभावंत कवीनीं कवितेचो मळो फुलयलो.
• कोंकणी कवितेंत मुखेल कालखंड :-
• 1910 ते 1959 पयलो कालखंड-गर्भकणी युग
• 1960 ते 1989 दुसरो कालखंड-भांगरायुग
• 1990 तो आतां मेरेनचो तिसरो कालखंड-वज्रलिखणी युग
अशे अभ्यासाचे नदरेन तीन कालखंड घालूं येतात.
• 1960 ते 1989 दुसरो कालखंड-भांगरायुग. ह्या कालखंडांत ‘बामर’ काळ आनी ‘बांगर’ काळ – अशे उद्देशून डॉ. राजय पवार हांणी म्हत्वाचे प्रवाह सांगल्यात.
• बामरांतलो बा म्हणल्यार बाकीबाब बोरकार, म म्हणल्यार मनोहरराय सरदेसाय आनी र म्हणल्यार रमेश वेळूस्कार. बाकीबाबांनीय अध्यात्मीक आशयाच्यो कविता रचल्यात. पाडुंरंग भांगी हांणीय कांय अध्यात्मीक कविता रचल्यात.
• रमेश वेळूस्कार हांचे समकालीन कवीं भितर माधव बोरकार आनी प्रकाश पाडगांवकार हांचो आसपाव जाता.
• अध्यात्मीक कवितेचो प्रवाहूय कोंकणी साहित्यांत दिसून येता.संत साहित्या सावन आधुनीक कविते मेरेन आत्मानुभव, परम सत्तेचो सोद आनी जिणेचो अर्थ सोदपाचें काम कवी कलात्मक जाण बाळगून सर्जनशील रितीन अभिव्यक्त करता. कोंकणी कवितेचे बाबतींत ठळक पणान शंकर रामाणी हांचें नांव म्हालगड्या कवी भितर घेवचेंच पडटलें.तांचे फाटोफाट संख्यात्मक आनी गुणात्मक पांवड्यार विचार करता आसतना प्रकाश दामोदर पाडगांवकार हांचें नांव पयले सुवातेचेर येता. तांची कविता फकत धर्मीक उपदेशांत सिमीत ना तर ती मनीस जिणेंतल्या आंतरीक संघर्शाक हात घालता.
प्रकाश दामोदर पाडगांवकार हांची वळख-
प्रकाश पाडगांवकार हे कोंकणींतले एक नामनेचे कवी. तांचो जल्म 4 डिसेंबर, 1948 ह्या दिसा जालो.72 वर्सांचे पिरायेचेर 29 एप्रिल, 2021 ह्या दिसा कोवीड काळांत ते देवा घरा गेले. पाडगांवकार हांची अध्यात्मीक कविता आत्म्याच्या सोदाक केंद्रीत आसा. ते अध्यात्माक धर्माचे फास्केंत बांदून दवरनात तर ते आत्मानुभव म्हूण मांडटात. तांचे कवितेंत काळखा कडल्यान उजवाडा कडेन वचपाचो हावेस, आशावाद, आत्म साक्षात्कार, मनीसपण, समानताय हांचो आसपाव जाता.
आयजवेर तांचे 9-10 कविताझेले उजवाडाक आयल्यात.सादारण 4 दसकां वयर (45 वर्सां) तांणी कोंकणींत सातत्यान कविता रचल्यात. 1976 ते 2020 हो तांचो रचना काळ. 1. ‘उजवाडाचीं पावलां’ (1976) 2. ‘वास्कोयन’ (1977), 3. ‘हांव मनीस अश्वत्थामो’ (1985), 4. ‘कविता: काळ रेल्वेच्यो, मन हारशांच्यो, पावस पाणयांच्यो’ (1993), 5. ‘सर्ग घडपाक धर्तरेचो’ (1994), 6. ‘व्हांवती न्हंय काळाची’ (2003), 7. ‘ब्रह्मांड-योगी चिंरंतनाचो’ (2008), 8. ‘पुनरार्थोपनिशद’ (2014), 9. ‘दाण्या येदी धर्तरी’ (2020) हे 9 कविताझेले तशेंच 10. ‘सम्राट अशोक “शिल्पी , अखंड भारताचो मुळारंभी संवसारीक श्रीबुद्धधर्म प्रसाराचो” महाकाव्य (2022) हें महाकाव्य उजवाडाक आयलां. तांच्या ‘हांव मनीस अश्वत्थामो’ ह्या कविताझेल्या खातीर तांकां केंद्रीय साहित्य अकादेमीचो पुरस्कार फावो जाला.
प्रकाश पाडगांवकार हांच्यो कविता-
‘उजवाडाचीं पावलां’ (1976) हो तांचो पयलो वयलो कविता झेलो. उजवाडाचो ध्यास आशिल्लो हो कवी. ह्या झेल्यांत वट्ट 50 कवितांचो आसपाव जाता. ह्या झेल्याचे प्रस्तावनेंत पद्मश्री बाकीबाब बोरकार म्हणटात की प्रकाश बाब हे एक प्रतिभावंत कवी. “तांकां दिसता तो उजवाड हो उजवाड आनी काळोख, जीवन आनी मरण, प्रेम आनी व्यथा, सुख आनी दूख्,ज्ञान आनी अज्ञान, सैम आनी ताचें ऋतूचक्र, वस्तूंचे आकार प्रकार आनी तांचे स्पंद आनी विकार ह्या सगल्यांची उत्पत्ती, स्थिती आनी लय जाका लागून घडटा तो सनातन उजवाड. तो उजवाड म्हणल्यारच सत् चित् आनंद.” ध्यासा वांगडाच काव्य -व्यक्तित्वाचें अध्यात्मीकरण करपाचें श्रेय तांकां लाबलां. तांचें नांव प्रकाश. उजवाड हो ‘तमसो मा ज्योतिर्मगय’ हें तत्व व्यक्त करता. ह्या झेल्यांतले ‘उजवाडाचें पावल’ हे तांचे पयले वयले कवितेंत ते म्हणटात-
“उजवाडाचें पावल म्हजें काळखा सोपण चडटलें
येवं तुफान जावं मोड सहजतायेन परतितलें”
प्रकाश पाडगांवकार हे श्री अरविंदाचे तत्वप्रणालीचे एक उपासक. ‘म्हा-योगी अरविंदाक’ ह्या नांवान रचिल्ले कवितेंत ते म्हणटात-
“उजवाडाचो दूत तूं अमरूताची न्हंय
भाग्या ल्हार फुटलें, तुजीं पावलां थारलीं थंय…….
म्हूर्त तुजी दोळ्यांत सांठयत नमन तुका करतां
अरविंदा तूं सर्ग, तुज्या उजवाडांत न्हातां”
‘वास्कोयन’ (1977) ह्या दुसऱ्या झेल्यांत दीर्घ कविता आसपावतात. तांच्या कवितांनी काळखा कडल्यान उजवाडा कडेन वचपाचो प्रवास चालूच उरता.तशेंच तमस हाचे संबंदान कविच्या मनांत आशिल्लो राग सुचयता. वास्को शारांत एका काळार चलतल्या काळ्या-वायट घडणूकांचो तांणी थाव घेतला. उद्देगीकरण, प्रदूशण आनी बायणाच्या शिंदळकी वेवसायाक लागून वास्को शाराची जाल्ली अवतिकाय मांडल्या.
1. “वास्को म्हळ्यार एक रसायन
खतखतत रावपाचें
रसायन तें हेंच काय कितें
विश्वाच्या “उद्दाराचें”?”
30. हो वाठार फॅशनेबल बायलेवरी
दिसा-उजवाडा गिरेस्तकाय मिरयता
आनी काळोख पडूंक लागतकच
रंगपंचम मनयता.
‘हांव मनीस अश्वत्थामो’ (1985) ह्या झेल्यांत 55 कविता आसपावतात. ह्या झेल्यांत तांचो सोद अश्वत्थाम्याच्या संकेतांनी व्यक्त जाल्लो दिसता. हो नकार दर्शवपी सोद कवीक मानवना.
ते अवस्थेंतल्यान भायर सरून ‘असतो मा सदगमया’ कडेन वचपाचो ध्यास ते घेतात. हांव मनीस अश्वत्थामो हे कवितेंत
हांव मनीस
हांव अश्वत्थामो....
अशें म्हणत
हांव आधुनीक मनीस
हांव अश्वत्थामो” अशें म्हणटात.
‘म्हजी जीण’ हे कवितेंत ते म्हणटात-
“ब्रह्मांडाच्या विपुलकायेंत
म्हजी जीण इल्लीशी
जाल्यारय तिचो व्हड इतिहास
पाळां मुळां विश्व निर्मणेच्या खिणापसून
आनी ताजो तिगाव विश्वलयेमेरेन”
‘काळोख गुपाट’ हे कवितेंत ते म्हणटात
“निरर्थतायेचो
काळोख गुपाट
उक्तायतलो वाट
उजवाडाची”
‘सर्ग घडपाक धर्तरेचो’(1993) ह्या कविता झेल्यांत कवीक आपणाक पावपाची सुवात आनी वचपा फाटलो उद्देश्य उफाळून आयिल्लो दिसता. ह्या झेल्यांतल्यो कविता डिसेंबर 1988 ते जानेवारी 1990 ह्या काळांत बरयिल्ल्यो. ह्या झेल्यांत 3 आशयांच्यो कविता गुंथल्यात. देखीक- मोग अजरंवरी, कृतार्थ सुगुर्वो आनी भविष्य दिश्टावो.
“ल्हारार ल्हारां फुटची, तशो
जिवाक वेणोर वेणो
ब्रह्मांड वंशा जीव भोंवता-
पोटांत, जो कल्पां जिणो”
भविष्य दिश्टावो हे कवितेंत
ब्रह्मांड योगी चिरंतनाचो
मारतां तासां काळार
नदर आरपार भेदीत भोंवता
आसनस्थ सूर्यरथार
....
प्राणा प्राणांत विचार सात्वीक
मनीसजीण धादोसतली
सर्ग घडपाक धर्तरेचो
कल्प नवो आरंभला.”
‘कविता: काळ रेल्वेच्यो, मन हारशांच्यो, पावस पाणयांच्यो’ (1994) ह्या झेल्यांतल्यो कविता सांकेतीक प्रतिकांनी भरिल्ल्यो दिसतात.
“रेल्वे रूळा शेजराक कोणाचो
जल्म, मर्ण घर-संवसार
रेल्वेय कोणाकोणांक जाता
पिळग्यां पिळग्यांचो आदार”
‘मन हारशांच्यो’-
“पृथ्वीर हांव उबो रावून
मळबा खोल हारशांत पळयता
मळबाक आसून असिम खोलाय
बिंब म्हजें हांव नियाळटां”
‘व्हांवती न्हंय काळाची’ (2003) ह्या कविता झेल्यांतल्यो कविता नांवां प्रमाण तांचो सोद व्हांवते न्हंये वरी दिसता. ह्या झेल्यांत 69 कविता आसपावतात. ‘नवलायेचें घर’ हे कवितेंत ते म्हणटात-
“नवलायेचें घर म्हगेलें
नवलायेचें घर
रातचें ताच्या पाख्याचेर नखेत्रांचें झुंबर”
‘सैम-सृजन’ हे कवितेंत ते म्हणटात-
“सैम सृजनांचें भांडार
ऋतूऋतूंतल्यान रुपकाराक येवन
इंद्रधणूच्या रंगांनी
हे वसुंधरेक प्रसयत रावता”
‘ब्रह्मांड- योगी चिरंतनाचो’(2003) ह्या झेल्यांत 71 कविता आसपावतात.ह्यो कविता तांणी 1998-2007 ह्या काळांत रचिल्ल्यो.कवी आपले मनांतले उत्फर्के परगटायना स्पश्ट करतात की “ह्यो कविता म्हज्या चैत्य मनाचो हुंकार. मनान निवांत, शान्त आसतना हो म्हज्या आत्म्यालागीं जाल्लो संवाद. ह्यो कविता आकाराक येतना, म्हज्या दोळ्यां सामकार जें कितें साकारून मनार पडबिंबतालें, तांणीच उतरांचें रूप घेतलां. पुराय झेल्यांत म्हान तत्वगिन्यानी श्री ओरोबिंदो हांची तत्वप्रणाली मांडिल्ली दिश्टी पडटा. ह्या झेल्यांतली पयली कविता म्हणल्यार विश्व ब्रह्मांड रचणाऱ्याची केल्ली प्रार्थना.
ही कविता सार रूपान सगल्या झेल्याचो केल्लो गुपितार्थ. हे कवितेंत मनन करपी मनीस फकत कवी न्हय तर पुराय मनीसकुळाचो प्रतिनिधी. ‘प्रार्थना’ हे कवितेंत ते म्हणटात-
“विश्व- ब्रह्मांड रचणाऱ्या
ज्योत तुजीच म्हजे भितर
ज्योत ज्योतीक भेटट्टकच
आमचें मदलें सरता अंतर”
हो “विश्व ब्रह्मांड रचणारो तोच ब्रह्मांड योगी चिंरंतनाचो आसा, तो कवी भितर आसा, तसो सगळ्यां भितर आसा. ‘मन ब्रह्मांड’ हे कवितेंत ते म्हणटात-
“मन ब्रह्मांड उंचाय, मन ब्रह्मांड खोलाय
मन अनंत अमाप, मन चैतन्य निळाय”
हे तरेन तो योगी आमच्या सगळ्यां भितर आशिल्लो मनीस “विश्व ब्रह्मांड रचणारो आसा देखून कवी ‘ब्रह्मांड- योगी चिरंतनाचो’ हे कवितेंत म्हणटा-
“हांव ब्रह्म-बीज रूजतां
काळाक भितर उबयतां
सृजन अभिप्से प्रक्रियेक
रसगंधायता ll”
श्री ओरोबिंदोचे त्तवप्रणालीची आनीक एक देख
“हांव प्रयोगी परार्धाचो
ब्रह्मांड-योगी चिरंतनाचो
नम निर्मणे उत्क्रान्त पर्वां
साक्षात्कारायतां ll
म्हजो किर्णोत्सवी वसो
पडबिंबता प्राणा हारसो
अद्श्ट हांव, अजरंवराची
ऋचा जियेतां ll”
हे कवितेंत कवीक अशें म्हणपाचें आसा की दर एका मनशा भितर ब्रह्मांड भरिल्लें रूप वसता. तोच ईश वा ईश्वर आसा. ईश्वरोपनिशदांत ताचें वर्णन अशें आसा-
“ईशावास्यां इदं सर्वम्
यत् किंच जगत्यां जगत्”
होच संदेश तांचे ‘ईश्वरसूक्त’ हे कवितेंत पळोवंक मेळटा.
“ईश्वरा, तुवें तुजे इत्सेन घडयलो महास्फोट
आनी निर्मिलें विश्व-ब्रह्मांड
ह्या स्फोटा वरवीं ईश्वरा
तुजेच जीवसाणेचें अस्तित्व शिंपडून
तुवें प्रसयलें चैतन्य
व्यापीत अंतराळ अनंततत्व सगळे वाटेन
सादयत ॐकार ध्वनी ॐ...ॐ...ॐ..
बीग बॅंग सिद्धांताचोय अर्थ कवी स्पश्ट करता. (अणू परस ल्हान आशिल्ल्या कणा पसून आनी पुराय सृश्ट निर्माण जावन तिचो वायु रूपान आरंभ जालो. ह्या वायू पसून उजवाड निर्मून ताचे वरवीं उदक प्रसवलें. उदकाच्या प्रक्रियेन धर्तरेची निर्मणी जाली.ह्या जड रूपा पासून चराचर प्राणी तशेंच चिंतन करपी मनशाची निर्मणी जाली.
‘हांव मनीस सनातन’ हे कवितेंत कलात्मक रितीन मांडटा.
“सांसणा खातीर निर्मणेचो क्रम चलपी
हांव मनीस
खणटा जीव जिवावळ संस्कृती उत्थानाची बुनयाद……”
‘हांव कोण हाचो सोद वेद, उपनिशद, ब्रह्मसूत्र, श्रीभगवद्गितेंत आसा. कवी पाडगांवकार हेय हाका आडवाद नात.
‘हांव कोण’ हे कवितेंत ते म्हणटात-
“हांव जेन्ना जालों
एकरूप ह्या हारशांतल्या मनशा भितर
तेन्ना लागलों विरगळपाक चराचरांत
अणूरेणूचे सुक्ष्मतायेन
सगळें म्हजे भितर आसपावन घेत
आनी हे अवस्थेंत
जेन्ना हांवें पळयलो म्हाका
म्हज्या अस्तित्वरूपी काळजाच्या
हारशांत
“देवा म्हज्या”
तेन्नाच म्हाका जाली म्हजी खरी वळख
आनी कळ्ळें “हांव कोण?” तें”
श्री ओरोबिंदोची तत्वप्रणाली- उत्कांन्ती आनी सैमाचें रहस्य कवी पाडगांवकार हांणी साद्या सोप्या उतरांनी आमचे रोसाळ कोंकणी भाशेंत मांडपाचो यत्न केला.
खऱ्या अर्थान ते एक साधक. तत्वगिन्यान तांणी घोटून पियेलें, मनन, चिंतन तांच्या शिरंतरांनी भरलें आनी सृजन विश्व घडयलें.
‘मागणें ब्रह्मांडरायालागीं’ हे कवितेंत ते म्हणटात
“खिणान खीण ब्रह्मांड-राया राज्य तुजेंच चलचें
राष्टांच्यो सरादी मोडून मुक्त विचार व्हांवचे.....
मनीसजातीक येवन ओतो नातीं नवीं जुळचीं
संवसाराची मनीसजात एकाच धाग्यान गुंथची” वसुधैव कुटुंबकमची संकल्पना ते हांगां मांडटना दिसतात.
‘पुनरार्थोपनिशद’ (2014) ह्या झेल्यांत 9 कविता आसपावतात. भगवान श्रीकृष्ण, सत्यकाम जाबाला, तपस्वी शंबूक, तत्वबोधी गौतम बुद्ध, आदर्श पूत श्रवण कुमार, करूणेचो महासागर जेजू क्रिस्त, नररत्न नचिकेत हांचे परंपरेन लोकां सामकार उब्या केल्ल्या कांय मिथकां आनी घडणुकांचो चिकित्सक बुद्धीन नियाळ करून कवी तांचेर चालंत काळाच्या संदर्भांतल्यान आपणालें भाश्य करता.
‘संभवामि युगे युगे’ हे कवितेंत कवी म्हणटात
मनीस:
श्रीकृष्णा तूं आसा
कणाकणांत भरिल्लो
तूं सर्वज्ञ सर्वव्यापी
सगल्याक आसून दिसनाशिल्लो
तुवें घेवन आसपावन
तुजे भितर हें ब्रह्मांड
तूंच जावन रावला
पुरायेन ब्रह्मांड
श्रीकृष्ण:
देखून हांव
थंयच आसता
घेवन म्हजें सुदर्शन चक्र
फुडाराच्या दिश्टाव्यान
काळरूपी विश्वरूप दर्शनाचो
घडोवन प्रत्यय
करूंक उजू विचारांच्या
धर्म तत्वांची सुसज्ज प्रतिस्थापणूक
हाडूंक पृथ्वीचेर
दिव्यतायेची चिरस्थायी
सर्गरूपी शांतीकाय
उबारूंक काळाचो थर वयर.”
‘व्हडवीक सत्यकाम जाबालाची’ ही कविता छान्दोग्य उपनिषदांतले सत्यकाम जाबाल हे आवय पुताची काणी.
“सत्यकाम लखलखतो
ब्रह्म-गिन्यानान परिपुर्ण
भरिल्लो ज्योतींचो पुंजो”
‘ब्रह्मर्षी सत्यकामाचें शुभवर्तमान’ ही कविता 8 आनी 9 जानेवारी 2011 ह्या दिसा बेंगळूराक श्रीअरविंद आश्रमांत तांणी रचली. हे कवितेंतल्या आशयाचो मूळ सत्यकाम जाबाल ह्या उपनिषदांतल्या कथानका कडेन कसलोच संबंद ना. ही कविता तांचे प्रत्भेच्या दिश्टाव्यान शक्तीभारान बरोवन जाली अशें ते नमूद करतात.
तत्वबोधी तपस्वी शंबूक ही कविता तांचेर उजवाड घालता.
“तपस्वी शंबूका
तुजे भितर
उजवाडाच्या भारान
ब्रह्मांडून आयिल्ली
तपस्येच्या जाणविकायेचीं ल्हारां
पावंड्या पावंड्यान
विस्तारत वचून
हातासूंक सोदतालीं
गुपितां अदृश्याचीं”
‘तत्वबोधी गौतम बुद्ध’ हे कवितेंत बुद्धाची शिकवण ते सांगतात.
“गौतम बुद्ध शुद्ध जियेलो
जनलोकांत तसोच वावुरलो
दवरून उक्तें काळीज सदां
भितरलेंच दाखयत भायर.....
सांगलें गौतम बुद्धान जागाक
जो शरण वचून घेता जाणून सतां
तोच खरो प्रज्ञावान
तोच जोडटा चिरंतन सुखां.....”
‘दाण्या येदी धर्तरी’ (2020) ह्या झेल्यांत 64 कविता आसपावतात. ह्याय झेल्यांत विश्व-ब्रह्मांड मनीस हे कवितेंत ते म्हणटात,
हें म्हजें
अलौकीक विचार-यान
रावतलें करीत प्रवास
आपले ध्यान-शक्तीन सांठोवन घेत
ब्रह्मांडाचे उर्जेक
प्रक्षेपण करून
फुलोंवक धर्तरेच्या कणांकणांत
नव-चैतन्याची फांतोड.”
‘म्हजें अस्तित्व’ हे 20 नोव्हेंबर 2009 ह्या दिसा रचिल्ले कवितेंत ते बरयतात-
“फाल्यां हांव
आसलों कितें नासलों कितें
कोणाक कसलोच फरक पडूं
वा ना पडूं
अशें हांव म्हणचो ना
हें विश्व-ब्रह्मांड
म्हज्यांत भरलां
हांगच्या कणांकणांतल्यान
म्हजें अस्तित्व पर्जळलां
हांव तातूंत भरसलां
हांव जियेतलों जावन
सैमाची सृजन प्रक्रिया
हांव अजरंवरत मुरतलों
जावन तत्व ब्रह्मांडाचें
ब्रह्मांडाच्या मातृ-शक्तीचें”
‘काळखा कुसव्यांत उजवाड’ हे कवितेंत कवी म्हणटात-
आतां मनां-अंतराळाक
ओड व्हांवत्या ताऱ्या-पुंज्यांची
आनी लक्तुबाय नित्यनेमान
काळखा-कुसव्यांत
उजवाड पिकयतल्या सुर्याची”
‘म्हजे पुनर्जल्म’ हे फेब्रुवारी 2019 ह्या दिसा रचिल्ले कवितेंत कवी म्हणटात
“हांव नुस्तें जातलों
झाड जातलों, झाडावेलें फळ जातलों
माडावेलो नाल्ल जातलों
वचत थंय पावत थंय
रूजत फळत रावतलों...
.....
हांव मनीस मरतलो
सारें जावन कण कण म्हजो
हजार वर्सां
नवे नवे पुनर्जल्म
घेत रावतलों.”
‘सम्राट अशोक “शिल्पी , अखंड भारताचो मुळारंभी संवसारीक श्रीबुद्धधर्म प्रसाराचो” महाकाव्य (2022) नांवाचें महाकाव्य तांणी खरें म्हणल्यार 2014 ते 2020 ह्या काळांत रचिल्लें. पूण कोवीड काळांत ते अनंतांत विलीन जाले. हें महाकाव्य 14 काव्यानी तांणी मांडलां. मरणा उपरांत तांच्या घरच्यांनी हें महाकाव्य उजवाडाक हाडलें. ह्या महाकाव्यांत तांणी सम्राट अशोकाचे जिणेचे आनी श्रीबुद्धाच्या शिकवणेचे इतिहासीक प्रसंग घेतल्यात.
‘सम्राट अशोकाचें श्रीबुद्धाठांय आत्मसमर्पण’ हातूंत ते म्हणटात
हे करूणेच्या म्हासागरा
मनीस जिणेच्या उद्धारा
भगवान श्रीबुद्धा
हांव अखंड भारताचो
म्हापराक्रमी चक्रवर्ती
सम्राट अशोक
नतमस्तक तुज्या पांयार.....”
प्रकाश पाडगांवकार हांचे कवितेंतली भास आनी शैली-
तशें पळोवंक गेल्यार प्रकाश पाडगांवकार हांची भास सादी सोपी, प्रवाही आसा. तेच बरोबर मिथकां, प्रतिकां, प्रतिमा हांचो व्हडा प्रमाणांत वापर केल्लो दिसता.
निश्कर्श-
• प्रकाश पाडगांवकार हे कोंकणी कविता मळा वयले अध्यात्मीक बसका आशिल्ले एक साधक.
• आपल्या कवितांनी तांणी मिथकांचो, सैमांतल्या प्रतिकांचो, प्रतिमांचो समर्पक वापर केल्लो दिसता.
• आशावाद, आदर्शवाद,अस्तित्व वाद, मनीसपण, एकचार-भावपण, समता, लागणूक, सदाचार, राष्ट्रीय अस्मिताय तांचे कवितेंत पडबिंबीत जाल्लो दिश्टी पडटा.
• तांणी श्री अरविंद, भगवतगीता, उपनिशदां, बुद्धीसमाचो खोलायेन अभ्यास केला. ताचेर मनन, चिंतन करून, साधना करून तें तांच्या अंतरंगांत आपणायलां आनी साद्या सोप्या उतरांनी अध्यात्मीक सूर तांणी कोंकणी साहित्यांत आळयल्यात.
• जेन्ना जेन्ना कोंकणी साहित्यांत पडबिंबीत जाल्ल्या अध्यात्मीक कवितांचो विचार जातलो, तेन्ना तेन्ना प्रकाश पाडगांवकार नांवाचो उजवाड परजळटलो.
आदारावळ-
• पाडगांवकार, प्रकाश.उजवाडाचां पावलां. अपुरबाय प्रकाशन,1976
• पाडगांवकार, प्रकाश.वास्कोयन. जाग प्रकाशन,1977
• पाडगांवकार, प्रकाश.हांव मनीस अश्वत्थामो. इश्टागत प्रकाशन,1985
• पाडगांवकार, प्रकाश.कविता: काळ रेल्वेच्यो, मन हारशांच्यो, पावस पाणयांच्यो. राजहंस वितरण,1993
• पाडगांवकार, प्रकाश.सर्ग घडपाक धर्तरेचो.राजहंस वितरण,1994
• पाडगांवकार, प्रकाश.व्हांवती न्हंय काळाची.प्रकाशन,2003
• पाडगांवकार, प्रकाश.ब्रह्मांड-योगी चिंरंतनाचो. सृजन-विश्व प्रकाशन,2008
• पाडगांवकार, प्रकाश.पुनरार्थोपनिशद. सृजन-विश्व प्रकाशन,2014
• पाडगांवकार, प्रकाश.दाण्या येदी धर्तरी. सृजन-विश्व प्रकाशन,2020
संदर्भावळ-
• डिसौझा, चंद्रलेखा.कोंकणी काव्याची पृष्ठभूमि. चिंतन प्रकाशन,1994
• मावजो, दामोदर. फिनिक्साचें उत्थान आनी सर्जकाचे उत्फर्के. अंडर द पिपल ट्री,2019
• वेरेंकार, श्याम, माधवी सरदेसाय,कमलाकर म्हाळशी.कोंकणी भास, साहित्य आनी संस्कृताय. कोंकणी भाशा मंडळ,2003.
• सरदेसाय, मनोहरराय. अ हिस्टरी ऑफ कोंकणी लिटरेचर.कोंकणी साहित्याचो इतिहास).साहित्य अकादेमी,2000.
संकेतथळां-
• https://en.wikipedia.org/wiki/Spirituality
• https://auroville.org/page/sri-aurobindos-teaching-and-spiritual-method
• https://vivekavani.com/teacher-spirituality-swami-vivekananda
• https://vajiramandravi.com
• https://en.wikipedia.org/wiki/Buddhism
अंजू साखरदांडे
सहयोगी प्राध्यापक,कोंकणी,
भारतीय भाशा विभाग
धेंपे कला आनी विज्ञान महाविद्यालय,
पणजी-गोंय.
कार्मेल कला, विज्ञानआनी वाणिज्य महाविद्यालय, नुवें-गोंय
दाल्गाद कोंकणी अकादेमी
आशावादी प्रकाशन, मुंबय
जोड पालवान आयोजीत राष्ट्रीय परिसंवाद
कोंकणींतली अध्यात्मीक कविता (22 जानेवारी, 2026)
