[Sankøll Nibøndh] KonknnipØnn : KONKNNIPØNN – KONKNNI LIPI
Adlye khistint ami Konknni bhaxechye vaddavølli khatir, sahityik ani sønvskrutik panvddyar Konknni ttimacho vavr pøllelo. Sahity mhønntanam arvil’lya (modern) kallant pørgøtt ani ddijittøl sahity hyo donuy gøzali aspavtat. Konknni sønvsarant lipiyek lagun kitlixim zhuzam kestanvam pettlyant. Lipivadak lagun Konknni lekhøkant ani sørvsadarønnpønnim Konknni sahityakuch mar bøsla. Konknni manyche bara brestar tera sukrar zalyat. Konknni sønvsarant lipivad ho ek nazuk vixøy. Ho køso suttavo kørcho? Ami ekvøttan Konknni bhaxechi køxi udørgøt kørchi? Konknni khatir khønychi lipi manun ghenvchi? Øslya søbar søvalank zapi sodchyak ho nibønd.
Lipi ani bhaxe modhlo sombondh
bhas poyli tonddi rupar ghollta ani magir tya bhaxik somazak gorz poddlyar to somaz ti bhas boroyta. Bhas borounko to somaz ek lipi ghoddta va her bhaxechi lipi apnnayta. Jye bhaxek aplich ek tharavik lipi asa, ti lipi tye bhaxechi somybik lipi zaunko pauta. Dekik kon’noddo bhaxe khatir tichi somybik kanoddi lipi asa, tomill bhaxek tichich ek tomill lipi asa. Jye bhaxek aplich ek somybik lipi na, tya bhaxik somazacho lok her lipi / lipyo aplye bhaxe khatir apnnaytat. Dekik hindi ani moratthi borounko tamnnim devonagori lipi apnnaylya. Adim tyo bhaso vevegllya lipiamni lok boroytalo. Bharotant jednam chhapnnaull (printing) suru zali (tem-i Konknni vottharant, Gõy) tyech lipiechya adharan tye tye bhaxechim pustokam ujvaddak aylim. Mhonntoch lipi bhaxechem ek nhesonn. Vellakalla pormannem ek lipi tye bhaxecho atmo zaunko pauta.
Konknni bhas ani lipi / lipyo
Gõyant Purtugez dhørm-pørgøttnnaramni aplo Kristanv dhørm pørgøttunk Konknni bhas vapørli. Øxem Konknni bhaxek børpavøll labhli. Tanchye adim Konknnint børpavøll asløli va nam tem sangunk amchye lagim ghøtt purave nant. Purtugezam adim, Gõyant ganvkaramni aplye bøskechi vørdi (report minutes) Konknni mixrit Møratthi bhaxent børøylølyo amkam vachunk melltat. Tim tannim Høllekøn’nødd, Moddi ani Gõy-Kanøddi (Kanøddvi) lipiyamni børøyløli. Sthøllantøra uprant Konknni lokamni apnnachi sønvskrutay ani dayz samballunk Konknni bhaxecho upyog kelo. Tannim thøllavyo lipyo va zanchya xeka khal te asle, tanchi lipi apnnayli.
Sumar øttravya xekddyant “adhunik Konknni” bhaxent pustøkam chhapchi survat (Romi ani Devnagøri lipiyamni) Gõyam bhayr vøsti kørun aslølya Gõykaramni keli. 1889 vørsa Eduardo Bruno Souza-n ‘Udentichem salløk” mhøynallem chhapun adhunik Konknni sahityachem bim omplem. Magir ekunnisavya xekddyant, pøylem Mumbai-int ani magir Møngllur xarant Kanøddi lipiyent Konknni sahity uzvaddak aylem. Sød’dya Konknni sønvsarant chøddant chødd sahity hyech lipiyent asa. Kerøllant Møløyalløm’ lipiyent ani Kørnattøkachya Bhøttkøll vøttharant Nøvayti Musølmanam mødem Farsi-ørbi lipiyent Konknni børønvchi pørømpøra asli. Tyach lipiyamni tannim Konknni sahity røchlem. Øxem 1939 Karwar-ant zal’lye pøylye Økhil Konknni bøske vellar Konknni børpavøll Romi, Devnagøri, Kanøddi, Møløyallom’ ani Farsi-ørbi lipiyamni asløli. Sømest Konknni lokank ekttany haddchya hetun “ek lipi, ek bhas, ek sahity, ek sømaz” hem sutr tannim manddlem.
Ek lipi aslyar faydo
Ek lipi aslyar tye bhaxeche nem’ ani vyakørønn xikunk sompem zata. Her boliyanchim utram ani rupam granthik rupar aspanvk zatat. Ekye bhaxechye sømøgr vaddavølli khatir hyo tinuy gøzali mhøtvachyo. Hantum dubavuch nam. Chøndrak marlyar Indrak lagta khøny! Konknni sønvsarantuy øxench ghøddlam. Konknni ulovpyam mødem ani børovpyam mødem ek ghuspavnni nirmann zalya. Ekye vatten Hindi tøsli raxttriy bhas asa (kany møllar ti Bharøtachi raxttr bhas legun), zachi lipi Devnagøri mhønn tannim apnnaylya. Dusrye vatten Inglix tøsli øntørraxttriy bhas asa, zachi lipi Romi. Mhønntøch dexbhør ani sønvsarbhør chøddant chødd lokank Romi ani Devnagøri lipi køllit asa. Konknni hya donuy lipiyamni børøytat. Devnagøri ani Romi lipiyanchi sør Kanøddi lipiyexim kelyar, Kanøddi lipiyent chøddant chødd sahity, pørgøtt tøxench ddijittol sahity asa. Punn ti lipi føkøt Kørnattøka purtich upkarta.
Kany Konknni sømazamni sat’tøtay nastanam Konknni bhurgim Konknni thavn pøys vetat. Dekik, Mønglluri Konknni mullachim bhurgim Mumbai ani khaddi prødexamni (Gulf region) rabito kørtat. Tanchya avøy bapanyk Kanøddi lipi køllit asa. Tich lipi Konknni khatir vaprun tim tanchem børovp ani vachøp kørtat. Punn bhurgyank ti lipi yenaslyan Konknni thavn tim pøys pøys vetat. Punn tyach Kørnattøkant Tømill bhurgyanchem tøxem zaynam. Kørnattøkant ani Bharøta bhayr Xrilønka, Mølexiya ani Inddonexiyant, 700 vørsam vøyr vøsti kørun aschya Tømill lokamni Tømill bhaxe khatir ekuch lipi døvørlya. Tømill sønvsthe (Tømill Naddu bhayr) kriyall rupan tanchya lokank Tømill xikøytat ani karyavølli manddun haddtat. Zat, dhørm ani prantachi gødd tankam lagønam.
Gõyant 1987 vørsachya raj-bhas kaydya pørmannem Devnagøri lipiyent børøyløli Konknni bhas ødhikrut mhønn manli. Punn az meren to kaydo chalik lagunk nam. Gõy sørkaracho chøddant chødd vevhar Møratthi ani Inglix bhaxamni zata. Devnagøri lipiyechem sømørthøn kørpi Sindhudurg, Karwar ani Bellganv vøttharamni Konknni ghøtt kørunk xøkle nant. Devnagøri lipiyek lagun føkøt ekach gøttachya lokank chøddant chødd man, hud’de ani purøskar mell’llyat heny ek koddu søt. Bharøtiy sønvidhanant ani rupyanchya nottacher Konknni khatir Devnagøri lipi ødhikrut.
Konknni vøylyo hyo søgllyo addkølli pøysanvk ekuch upay mhaka dista – ødhikrit mhønn manun ghetløli Devnagøri lipich sømest Konknni lokamni apnnanvchi va apnnanvchye diken (direction) pavlam kaddchim.
Føkøt Devnagørich kityak?
Zøri chøddant chødd Konknni lok apli bhas børønvchye khatir Romi ani Kanøddi lipiyancho vapør kørta, kany møllar Devnagøri hich Konknnichi ødhikrut lipi. Pøylye Konknni bøske vellar Konknni khatir Devnagøri lipicho tharav ho somest Konknni lokancho ekmukhi tharav. Hye vixim gel’lya øyxim vørsamni khønysøruy virodh zanvk nam. Kanøddi lipiye pørim Devnagøri lipi ek Bharøtiy lipi. Adhunik kallant, Romi pørim Devnagøri (Kanøddi lipi legun) vegim ttayp marunk zata. Konknnichyo bhøynn bhaso, Møratthi ani Hindi bhaxamni legun tich lipi apnnaylya. Tøxench Konknni mhalgøddyamni zøxem, Tomas Estvão, Angelo Maffei, Mons. Rudolf Dalgado ani Xennøy Gõybaban legun tich lipi apnnanvk suchøyløli. Ti Hindi bhaxechiy lipi zal’lyan, Hindi bhaxe sangata devnagøri lipi chøddant chødd lokank køllit asa. Ek lipi aslyar Konknni sahityachiy khøri parkønni (discernment) zatøli.
Ek lipi apnnanvchye diken
Sød’dya Konknnichyo tin mukhel lipyo Romi, Devnagøri ani Kanøddi. Ek lipi thapunk ghelyar børem zanvchya bødlak vaytt zanvk søkta. Ek lipi apnnanvchi, hi ek prøkriya mhønn ami lekunya. Amchya sømazachya ekvøtta khatir to amcho mokh mhønn chintun tin panvddyar vavr kørunk zata.
Pøylo panvddo – Konknni khatir Devnagøri lipiyeche nem’ sompe kørche ani tacho prøsar kørcho. Kamasalam (workshops) ghøddovn, øntør-zallar prøsarun, tinuy lipiyanchya nemallyamni te nem’ Konknni lokam meren pavonvchem. Gõyant kany møllar hem zalam. Tench atam Sindhudurgant, Karvarant ani Bellgamv vøttharant, thøny aslølya Konknni sønvsthyam vørvim kørunk zata.
Dusro panvddo – Romi ani Kanøddi vapørtølyamni aplye lipiye sangatach Devnagøri lipiyent Konknni børonvchi tørbeti (training) zoddchi. Bhurgyank ani tørnattyank, xallamni ani kolejimni Konknni bhas Romi/ Kanøddi sangatach Devnagørintuy xikonvchi.
Tisro panvddo – Sumar panch sø vørsam uprant zør Devnagøri bhayr her lipyo vapørtølya lokank Devnagøri sønvøyechi zalyar ødhikrut ritin tya sømazan Konknni khatir Devnagøri apnnanvchi. Ek Konknni disallem, satallem, pøndrallem, mhøynallem ani her nemallim røchun Konknni lokam mødem ekvøtt ghøddonvcho.
Hem kam’ titlem sompem nhøy, khørem. Punn Konknnichye vaddavølli khatir ani amchya ekvøtta khatir amkam øxench kitem tøri kørchem pøddtølem. Konknni khatir tin lipi suchøytølyamni, Konknnichya granthik rupar ekvøtt røchchem vixim, kholayen niyall kørcho pøddtølo.
Sømest Konknni lokamni aplye bhaxe khatir ek lipi apnnaylyar køslch ønyay va ønit zanvchi nam. Ekach prømanna (standard) khal sørvanchi molavnni zatøli. Konn khøro konn khotto tem rokddench bhayr pøddtølem. Ek lipi manun ghetlyar Konknnint ekruppønn haddchyak bunyad ghal’lye pørim. Tøri kany barik gøzali amkam pøllonvchyo pøddtølyo. Tacher niyall kørun ‘prømannikørønn’ ani ‘ekruppønn’ hanchye mødlo førøk kitem tem pøylem sømzunk zay. Hyo gøzali fuddlya nibøndant hanv hatalltølom.
- Fr.Jason Pinto Udyavar (Jul 2020)
