विमर्श्या लेखन - ५
एच्चेमाच्या ’चल्यांक चत्राय’, ’कयद्याच्यो कविता’, ’बामुणांचें चेडूं’ बुकांचेर लेखन.
कवी: एच्चेम.
प्रकाशक: पेर्नाल प्रकाशन, आशावादी प्रकाशन.
श्हरो: मोग, संघरष, विशाल नदर - एच्चेमाचो काव्या संसार हो. ताचे तीनयी कविता संग्रह सूक्षीम रितीं अभ्यास कर्न कवीक समजोंचें प्रेतन हांवें हांगासर केलां. - मेलवीन पिंटो.
एच्चेम
एच्चेमाचो काव्यासंसार
मेलवीन पिंटो, नीरुडे
इंगलीश साहित्यांत रोम्यांटीक प्रकारान थंयच्या काव्या संसारांत नवें ल्हार व्हाळाशें केलें. कन्नशांत नवोदय, त्या उपरांत नव्य प्रकारानयी असलेंच ल्हार हाडलें. सद्द्याक नव्योत्तरराचें अशीर ल्हार सवकास व्हाळोन आसा.
सभार तेंपा उपरांत कोंकणी काव्या संसारांतयी नवें ल्हार व्हाळचें दिसता. पाटल्या सुमार चार-पांच वर्सांनी हांगाच्या काव्या संसारांत प्रभुद्द कवी उंचलें कविता साहित्य रचून आसात. ही गोषटी खंडीत कविता मोगिंक धादोसकायेची. मेलवीन लुद्रीग, एच्चेम, आंड्रू एल. डी’कुन्हा, विल्सन कटील, वल्ली क्वाड्रस, अविना मियार ’नवें ल्हार’ मेळीक मेळचीं कवी-कवयत्री. हांच्या कवितेचेर लागसिल्यान नदर मारल्ल्या म्हाका कोंकणी कविता शेत परिपिकायेक पावलां (’Come of age’) कशें भग्ता.
कवी एच्चेम (पूरतें नांव - हेनरी मेंडोन्सा, पेरनाल) ’नवें ल्हार’ मेळिंत प्रमूक म्हण्येत. एदोळच ताचे तीन कविता संग्रह प्रकट जाल्यात. हे तीनयी संग्रह सूक्षीम रितीं अभ्यास करन कवीक समजोंचें प्रेतन हांवें ह्या लेकनांत केलां.
तीन कविता संग्रह:’चल्यांक
चत्राय’, ’कयद्याच्यो कविता’, ’बामुणांचें चेडूं’ - एच्चेमाचे तीन कविता संग्रह. ताचो पयलो संग्रह ’चल्यांक चत्राय’ पेरनाल प्रकाशनाद्वारीं १९९९ - ंत परगट जालो. पयल्याच संग्रहांत हो कवी खरोच प्रबुद्द आनी परिपिकायेक पावल्लो कसो दिश्टीक पडता. दाकल्याक, ’चल्यांक चत्राय’ कवितेच्यो ह्यो दोन पंग्तीच साक्स:
’फूल उबोन कांटियेर बसलें मुसाक खुंटून चेडवान पांतियेर माळ्ळें.’
विशेस करन जिणियेंत विंचवण करचेविशीं जाणतें चिंतप आटंवची कविता ही.
सहज म्हळ्ळेपरीं आपल्या पयल्या संग्रहांत एच्चेम मोगाविशिंच चडीत उलयता. तशें म्हण ताच्या मोगांत अथवीच दीश्ट आसा:
’हासानाकागो आंबोर पिकें
गालाक बसय फोंडकुलांत लिप्तांगो’ (’उडासांत रावतां’)
’कयद्याच्यो कविता’ संग्रह आशावादी प्रकाशना थावन २००५ - ंत पर्गट जाल्लो ताचो दुस्रो संग्रह. खोलायेन पळेल्यार हो संग्रहयी एके रितीं ’मोगा कवितें’निंच भरल्लो दिसता. मोगच थंयचो प्रमूक विशय. तशें म्हण तो तेल्तो मोग न्हंय; बगार, चडीत जवाभदारियेचो मोग. अनएके रितीं पळेल्यार हो मोग सामाजीक हुसको जावनयी बदल्लो आमी देक्तांव:
’केन्नांयी असो उजो पेटयनाकात
मासां भाजतात, सग्तां पेटतात
बोबेक, श्हेर लुटताना
पिराण-लज सांगाता लुटतात’ (विनती)
नव्य शयली, थंयची सांकेतिकता ह्या संग्रहांत भर्पूर व्हाळ्ळ्या. ह्या संग्रहाद्वारीं एच्चेमान अपूणयी नव्या ल्हाराचो कवी संयबान झुजारी जाल्ल्या खरीत नैज कवी जांवचें कश्टांचें. तांचें झूज एक्सुर्पणा विरोद आस्येत, सामाजीक खर्गां विरोद आस्येत वा अधिकारशाही, पुरोहीतशाही वर्गां विरोद आस्येत. ह्या संग्रहाद्वारीं एच्चेमयी एक लिखणे झुजारी कसो उजळता.
’बामुणांचें चेडूं’ २००६ -ंत आशावादी प्रकाशनाद्वारीं पर्गट जाल्लो एच्चेमाचो तिस्रो कविता संग्रह. सामान्य वाचप्याकयी पावाजे म्हळ्ळ्या इराद्यान ताणे शयली जाता तितली सादी करची, उत्रां-वोळ सलीस करचें प्रेतन केल्लें दिसोन येता. तरिपूण कवनांची जडाय कांय उणी जावंक ना.
’मोग’ म्हळ्ळ्या चाल्त्या विश्या थावन मात्सो मेकळो जावन ह्या संग्रहांत एच्चेम चडीत आटव कर्चें, गुंडायेक देंवचें प्रेतन कर्ता. संग्रहांत ’कवी’ एक प्रमूक विशय. कवी जाल्ल्याची गत कसली म्हळ्ळें गुंडायेंत तो तर्क कर्ता. हर्शेंचेबरी ताचो सामाजीक हुसको परत जाहीर जाला. आपल्या भंवतीं घडचे मार-फार, दोंबी, अन्न्याय, अत्त्याचार इत्यादिंक पळेवन कवी कितलो क्रोदयी वेक्त करता, पूण व्यंग्य रितीं;
’चार मार्गार उग्तो जागो आसा
कोण पूत ना हांगा
आमकां विचार्ता
ताचेर आमचो तंबू माऱ्यां
येया आमी फेसत करुंयां’ (येया फेसत करयां’)
’बामुणांचें चेडूं’ ह्या संग्रहांतली प्रमूक आनी परिणामकारी प्रतिमा.
कवी एक पात्र:
एका कवीन दोन रितिंनी एके स्थितेक स्पंदन करयेत. पयल्यान पयसा-पयस रावोन वसतुनिश्ट (Objective) जाव्येत वा ते स्थिते भितर रिगोन वेक्तिनिश्ट (Subjective) चित्रण दिव्येत. दोनयी रितिंक ताचें ताचें मोल आसा. पूण एच्चेमाच्या चडताव कवनांनी तो स्थिते भितर वचोन अपुण्ंच एक पात्र जांवचें आमी पळयतांव.
चल्यांक चत्राय संग्रहांतल्या ’कलवंतांचें कीरतन’ कवनांत तो कलवंताचे स्थिते भितर प्रवेश करता:
’खाणा दिल्यांय पोटाक भूक दी..
गजडी दिल्याय दोळ्यांक नीद दी..’
एका कलवंताक सर्व आसोनयी शून्य भगाप उदेलां तें कवीन ते स्थिते भितर रावोन पळेलां. तशें म्हण सरव कलवंतांची मनोस्थिती अशीचगी जावंकयी पुरो. हांगा कविची दीश्ट subjective म्हळ्ळें आमी समजोंक जाय.
तसलेच शयलेचें एक कवन आमकां कयद्याच्यो कविआ संग्रहांतयी मेळता:
’कांकणां जब्बोर वा हात निबोर
कातिंक चीरन तुटताना फुटतात
दुखां दोळ्यां खांचिंनी’ (’कांकणां गल्लेंत’)
कवी हांगाच्या कांकणां गल्लेंत प्रवेश घेता. थंयचे उमाळे, कळवळे भोवच वेयक्तीक रितीन, एक पात्र कसो जावन पळेता. हांगा कातिंक चीरन तुटचीं कांकणां फुटचे सवें स्वपणांयी तुटतात, फुडाराच्यो कांय थोड्यो आशायी तीरकूट करतात. कवी subjective देकून ताचे कळवळे सबावीक.
’बामुणांचें चेडूं’ संग्रहांतल्या ’सयरे’ कवनांतयी एक वेवसता आसा; चेडवाक काजार कर्न दीवंक आसच्या कुटमाची वेवसता! थंयचे अकलास, कळवळे, गळचे दुखां पावळे, अधुरिंच उर्चीं स्वपणां सर्व कवी एक पात्र कसो जावन देक्ता. येनातल्ल्या सयऱ्यां खातीर कसली सर्व तयाराय चल्ता ताचें चित्रण दिता. पूण अकेरीक ’बाय मात्र अजून रडता चिंतून येनातल्ल्या सयऱ्यांक, भितरल्या कुडांत’, हांगाचो व्हड विपरयास वा ’ऐरनी!’
हांवें हांगा प्रातिनिदीक कवनां मात्र घेतल्यांत. पूण खंडीत ह्या विशया लग्ती कवनां सबार आसात. एच्चेम संयबान सूक्ष्म जाल्ल्यान वेवसते भितर तिळून स्पंदन करचें ताका अनिवारय जालां.
संघरष: संघरष अपरूप कविता रचनेक कारण जाता तें खंडीत. अनएके रितीं पळेंवचें तर संघरष कवी, वाचप्याक चडीत चिंत्पाक लायता. ध्यानाक इडें कर्न दिता. एच्चेमाच्या कवनांनी संघरष:एक प्रमूक विशय. तेल्त्या मोगाविशीं सुरू कर्न, जाणत्या मोगाविशीं नियाळून, उपरांत अपली दीश्ट चडीत विशाल कर्न संसारांत चल्च्या विवीद घडावळिंक स्पंदन कर्चे वाटेर हांगाच्या कविथंय घडोन आयला तो संघरष:देक्येत. देकुन्ंच पयल्या कविता संग्रहांत हो संघरष तितलो दिश्टीक पडाना. दूसऱ्या आनी तीसऱ्या संग्रहांत कवी संघरष वापार्न उत्रांचे घेटे करता.
आयच्या काळार प्रायेसतांनी सोसचे कळवळे, एक्सूरपण कवी थंय एके रितिचो संघरष उभजयता. प्रायेसतांक आसऱ्याविणें हेर चडीत आपल्यापणाची भद्राती कित्याक मेळोंक नजो? संसारांत आज प्रायेसतांचे आस्रे चडोन्ंच आसात शिवाय उणें जायनांत. हाचो अरत कितें? प्रायेसत समाजीक एक ’वोजें’ शिवाय आदार न्हंय? होच कवी थंय ’मायामोगाच्या’ आसऱ्याक कवीन ’पिंज्रो’ (बामुणांचें चेडूं) म्हळ्ळें नांव दिलां तें ताचे थंय घडच्या संघरषाचो परिणामच सय.
’बामुणांचें चेडूं’ कवनांत वेगळेच रितिचो संघरष दिसोन येता: ’सेजार ना, बजार ना, घर, इसकोल, तूळशे काटें. गांवार सगळो अज्याप हें घडलें तरयी कशें?’
पुरोहीतशाही चेडवाक पुरूश प्रदान वेवसतेन घर, इसकोल आनी तूळशे काट्या मदेंच फिछार केलां. उस्वास बांदून मोरोंक तेंकल्ल्या चेडवान अत्वीच वाट धरल्या. सेजार, बजार नासतांच ताचो गरब भरला. ’कोण हडब्याचें काम हें?’ म्हळ्ळ्या क्रोदान गांव सगळो (पुरूश प्रदान गांव!) पेटला. वेवसतेचो संघरष.
हांगा कविथंय घडला तो संघरष - पुरुशा तितलेंच स्वातंत्र स्त्रीयेक मेळाना कित्याक? चलियेन ’आड वाट’ धर्च्याक पुरोहीतशाही पुरूश प्रदान समाजच्काराण तें ओपून घेवंक कित्याक ती समाज तयार ना? शीत वचोन पेज जाल्ल्या मागीर चडपडचें कसल्या फायद्याचें? अजूनयी स्त्रीयेक आपल्या बराबर पळेवंक इनकार कर्चे पुरूश प्रदान समाजी वयर केल्लो विमर्सो ही कविता, ’बामुणांचें चेडूं’. देकुन्ंच जावंक पुरो ’कयद्याच्यो कविता’ संग्रहांत ’स्त्रीपणा’चो संबरम दिसता.
सूक्ष्म नदर: कवीक सूक्ष्म नदर चडीत गर्जेची. कवी काळजांत उमाळे उटोन आयिल्लेबरीच दोळ्यांनी सोदनां करुंक आसात. आपल्या भोंवतीं घडच्या घडितां, मनश्यां सवें स्पंदन जायजे तर ताची दीश्ट खरीच सूक्ष्म जायजे. तसले सूक्ष्म दिश्टिचो एक कवी एच्चेम.
’वोंटांक लायिल्लो उजो पालवोन
थकल्ले गाडिये सांक्यार खर्शेताना
सांज तेंक्ता श्हेरांत’ (श्हेरांतली सांज’ - चल्यांक चत्राय)
गुर्वार गाडियो कित्याक खर्शेतात? सवाल घाल्यार जाप झळकता. सर्व पुरासणेन थकल्ल्या जीविंक गरबांत भर्न गाडी चमकता. त्या उट्टारे लोकाचो भव्य रूपक जाता ’गुर्वार गाडी’. मुंबयचे लोकल गाडियेर सांजेचें पयण केल्ल्यांक गुर्वार गाडियो खरशेंवचें खरेंच दिश्टीक सांपडाशें करचें कवन. कविची सूक्ष्म नदर नक्की!
अतृप्त स्त्रीयेचे आटेविटे एकटांय केल्ली कविता ’येरे बोना’ (बामुणांचें चेडूं). घोव, भुर्गीं असोनयी बोनाचेर ती भुल्ल्या. ’खबरे भायर सुरातांत चामडीं सोडुयां’ म्हण बोनाचेर भूल घालुंक प्रेतन करचे स्त्रीयेचे ’अत्रेग’ कविचे सूक्ष्म नद्रेक सांपडल्यात.
’शिताच्या हर घासांतगो
स्वाद तुज्या हाताचो
आमोरेच्या घांटिंतगो नाग
तुज्या पाचव्या कांकणांचो
मेजा कोनशार तुटोन पडल्लो
बाज्वे बुतांव तुजो
साक्षेक ऊरल्या आळणी पेजे नीस मोडके थळांत’ (’तुजेवीण’ - कयद्याच्यो कविता)
आपलो काळजा गोंडो पयस आसताना कवीन भोगचे आटेविटे सूक्ष्म रितीं उजार कर्चें कवन हें. पाचवीं कांकणां, बाज्वे बुतांव, आळणी पेजे नीस सक्कड कविचे सूक्ष्म नद्रेक झळकल्यात. ताच्याकयी चड करन एक वेक्ती जर खरोच अपले सांगातिणेचो काळजांत थावन मोग करता तर ती वेक्ती जरूर हे सर्व तळमळे, वळवळे जरूर भोग्ता म्हळ्ळी सूक्ष्म नदर कविची.
शयली, भास:
नीज कवी जल्मा थावनच कवी. कोणायकी धाडावन पिकवन कवी करचें कश्ट. पूण दुरंत म्हळ्यार सबारांक अपूण जल्मा थावन कवी म्हळ्ळें कळानासतां वच्येत; आनी अशें अपरूप तालेंत नश्ट जाव्येत.
एच्चेम खंडीत जावन जल्माथावन कवी आनी समरत कवी. देकूनच भास ताची प्रमूक आसत. जोक्ते कवितेक जोक्तीं उत्रां तो वापार्ता. एके कवितेची कालेत जर जिवीं जिवीं उत्रां आंवडेत तर तो मुलाज नासतां तीं वापर्च्यांत घळाय कर्ना.
’मात्कुट्या रांडांच्या चिर्मुटलेल्या स्थनांचेर
तुजी कविता वाचून हांवगा पिसों बोदिलेर’ (’बोदिलेर’ - बामुणांचें चेडूं)
चिर्मुटलेलीं स्थनां म्हळ्ळ्या उत्रांनिंच त्या वेश्यांची परिगत एके घड्ये दोळ्यां हुज्रीं पाशार जाता.
हेर भासांच्या, विशेस कर्न इंगलीश, कन्नड कविंचो पुश्कळ प्रभाव एच्चेमाचे शयलेंत भर्पूर आसा. ताची शयलेंत भर्पूर आसा. ताची शयली नवोदय आनी नव्या मदली. नव्य कवीं प्रकार कवितेंक काळीज आसोंक नजो. तकली मात्र आसोंक जाय. तशें म्हळ्यार भोगणां नाकात, राजांव पुरो. तसलें काव्य, गणीत सुत्रां जांवचो अपाय आसा. (नव्य साहित्यांत थोड्या मट्टाक हें अनाहूत घडलां!) पुन्याक एच्चेमाच्या काव्याक काळीजयी आसा, तकलियी आसा. ताचें काव्य भोवशा कोंकणेच्या ’नवें ल्हार’ प्रकारांत घाल्यार ताका चडीत मान दिल्लेबरी जाता म्हळ्ळी अभिपराय म्हजी.ताच्यो गुंडायेच्यो जडायेच्यो कविता अस्वादन करचे सहृदयी चड जाल्ल्या तितलें कोंकणी कविता शेताक फायद्याचें.
[हें विमर्श्या लेखन ’राकणो’ हाफ्त्याळ्याचेर पर्गटलां]
