कथामृत २. रोजा
[फ्रेंच मूळ: गाय दे मोपास्सां. कोंकणेक: नंदिनी]
त्या दीस हवो बरो आसल्लो घरचीं जणां सकाळिंचें खाण जेवण वेगिंच तीरसून घर सोडन कामाक गेल्लीं.
रोजा, त्या घरचें कामाचें चेडूं त्या घरचा जयत रांदपा कुडांत एक्सुरें ऊरलें. जयत उदकाचा मोडक्या पंदलो उजो सवकास पालवोन येतालो. तें आयदानां धुवंक लागलें. बशियो, तोपलीं, कोपां धुतां धुतां जनेलांतल्यान रिगोन कुडांतल्या लांब मेजार पडचा सूऱ्याचीं कीरणां तें पळयतालें.
कदेलांचा पंदा शिंपल्लें खाण विंचून खांवचाक तेगी साहसी कोंबियो भितर आयिल्ल्यो. घराक तेंकोन आसचा कुंकडाचा गुडाची आनी ताका तेंकोन आसचा गोट्याची सांगाता मेळोन जाल्ली एक विशिषट घाण रांदचा कुडाचा उग्त्या दारांतल्यान भितर सरताली. पयस हितलांत कोंबो साद घाल्तालो.
ताचें काम संपोन आयलें. आयदानां धुवन जाग्यार दवरलीं. मेज पुसलें रांदणिचा भंवतणिचो जागो नितळ केलो आनी मागीर लांब स्वास घेतलो. कित्याकगी ताचा मतीक आज सवकासाय नासल्ली, बेजार जातालें, कित्याक म्हण तेंच नेणासल्लें. ताणें घरचो वणदी पळयल्यो, धुंवरान त्यो काळ्यो जाल्ल्यो. लोणचाचा बोतलीं मधें, उमकाळायिल्ल्या पियावांचा इड्यांनी घोंटेराची सुतां दिसतालीं. धरणीर शिंपल्ल्या नानांत्या वसतूं वरवीं एका थराची बेळशेल्ली घाण येताली. रांदचा कुडाक तेंकोन आसचा कुडांत धंय, लोणी, चीज करचा खातीर विवीध हंतार आसचें दूध आनी दुधाचा आयदानां थावन येंवचो वास अन्येका थराचो आसल्लो.
कितें तरी बसोन शिंव्यां म्हण भगलें तरी शिंवोंक मन लागलें ना. कुडिंत त्राण नासल्ले बरी भगलें तें दाराक येवन तेंकलें. तोंड वयर करन नितळ सुद्द वारें नाकाचा फुडांनी भितर घेतलें.
शेणाचा राशीर कुंकडां चरतालीं, थोडीं नाक्ष्यांनी उसतितालीं, किडी मुयो सोदतालीं. तांचे मधें कोंबो शेटसो उबो आसल्लो. घडियेक एक पावटी कोंबोये भंवती एक पाकाटो देंववन कोकोकक आवाज करन भंवाडो काडतालो. आनी कोंबी पायांचा आधारार पाकाटे फुलवन बसताली, मागीर उटोन पाकाटे पाफुडन आंगाची धूळ माती काडताली. कोंबो आपूण जीकल्ली गजल व्हडा ताळ्यान साद घालन शेजारचा कोंब्यांक सांग्तालो आनी ते ताका जाप दीवन म्हळ्ळेबरी पाटीं साद घाल्ताले.
रोजा तांकां शून्य द्टीन पळयतालें. उपरांत ताचे दोळे आपलांचा रुका थंय उबारले. रूक आंगभर फुलोन रावल्लो. आंगणा मधल्यान पाडको उडकाणां घालन धांवोन येवन रावलो आनी आपणा सांगाता हेर कोणी आसातगी म्हण पळंवचा जिन्सार हेणे तेणे पळयलागलो.
रोजाक ताचेबरीच उडकाणां घालन धांव्याशें भगलें. ताणें दोळे धांपले आनी तशेंच मुकार गेलें. मागीर खंय वेचें कळानासताना कुंकडांचा गुडा सरशीन गेलें. गुडांत आसल्लीं तांतियां एकटांय करन मेजलीं. ओट्टूक तेरा आसल्लीं. तीं भितर व्हरन दवरलीं. मागीर रांदचा कुडाक प्रत्येक जावन रांदचा कुडाचा धरणीक एक कांटाळ्याची दीषट मारून भायर तणार वचोन बसलें.
रुकांनी आवृत्त जाल्लें घरभाट निद्रेसत जालां तशें दिसतालें. उबारायेक वाडल्ल्या तणाचा मधल्यान कीरलल्ल्या झडांची फुलां हळदुव्या रंगार आसोन बरिंच सोबतालीं. आपलांचा रुकांची सावळी तणार पडल्ली.
रोजा थंयचे उटोन गाडियो दवरचा शेड्डाक गेलें. शेड्डा लागसार वाडल्ल्या झडांचा फुलांचो परमळ स्वाधीक थरान येतालो. थंय थावन पयशिले गादे दोळ्यांक फेसत करताले. गाद्यांत काम करचे कामागार बावल्यांबरी दिसताले. ताणें भातेणाची एक पेंडी वोडन सुटयली आनी धरणीर पातळायली. उपरांत ताचेर उदारेंच निदलें. दोनी हात तकले पंदा उशाबरी दवरन आंग लांबायेक वोळायलें.
इल्ल्या वेळार ताचे दोळे धांपून आयले आनी निदेन ताका वेंगलें. हरध्यार एकाच्छाणे जडाय पडल्लेबरी जावन ताका जाग जाली. तें उटोन बसलें. ताचे मुकार जाक, तांचा कामागारां पयकी एकलो बसोन आसल्लो. आज काल तांचो मोग चल्तालो. बोक्रे चरवन आसचो तो गरजेन शेड्डालागीं आयिल्लो. थंय भातेणार निदोन आसचा रोजाक पळवन ताका तडवाना जालें. तो बोकऱ्यांक सोडन रोजा सरशीन आयलो. ताचे दोळे परजळताले. तो रोजाक वेंगोंक आयलो. रोजान ताका पयस लोटलें आनी बळान थापडायलें. काम करचो ताचो जीव जाका तितलोच घट आसल्लो. जाक आपली चूक वळकोन मरयादीन बसोन उलवंक लागलो. हव्या विशांत, धनिया विशांत, सांगोड्यां विशांत, शेजारयां विशांत दाधोशी उलयलीं.
रोजाक ताचा घरचांचो, सयऱ्या धयऱ्यांचो उडास जावन मतीक बेजार जाल्लें. ताचे बावल्लें तोंड जाकाक अती सुंदर दिसलें. तो परत उबेवन ताचेलागीं सरलो आनी ताका घषटोन बसलो. “मांयक पळेनासताना सुमार तेंप जालो’’ तें म्हणालें “इतलो तेंप एकामेका थावन वेगळें रावोंक कांय बरें जायनां तें आपूण सांडून आयिल्या गांवा कुशीन तोंड करन बसलें आनी पयसायेंत दीषट खंचयलागलें. जाकाचे तकलेंत रोजाचें रुपणें खंचल्लें, ताची खंत बेजाराय न्हंय. ताणें ताका झोंपय मारन वेंगलें आनी ताचा गळ्यार उमो दांबलो. रोजान हाताचीं बोटां मूट करन नाकार बसलू. जाकाचा नाकांतल्यान बरीक रगत पाजारलें. तो पयस सरोन बसलो. रगत पळयतच रोजाक ताची बीरमत दिसली. ताचे सरशीन वचोन, “दुकलेंगी?’म्हणालें.
तो हासलो, “कांय ना, सोड’म्हणालो तरी नाकाचा मदगात बसल्ली मूट अनिकी दुक्ताली. “तूं सयतान तो म्हणालो मेचवणेन. रोजाचे घटाये आनी धयरा थंय ताका भगल्ली मेचवण विशेष मोगान बदल्ली.
नाकांतून पाजारचे रगत रावतच तो उटलो. रोजाक आपडचें धयर ताचेलागीं नासल्लें. पूण रोजा ताचे बराबर उटोन ताचा हातांत हात घालून चलालागलें. “तुंवे म्हजेकडे आं तसो तिरसकार दाकंवचो बरो न्हंय जाक,’तें म्हणालें. हें जाकाक बरें लागलें ना कित्याक म्हळ्यार ताका रोजा थंय कसलोच तिरसकार नासल्लो. तो ताचा मोगार आसल्लो तितलेंच.
“तर कितें तूं म्हजेलागीं काजार जातायगी? तें विचारिलागलें. आतां तो कावजेलो. तें ताकाच पळयतालें. जाकान ताका पळयलें. तें सुंदर आसल्लें, भरल्ली कूड, तांबडे वोंट, गुलोबी रंग ताची आशा परत जागी जाली. बागोन ताचा कानांत पुस्पुसलो, “व्हय, खंडीत जावन’तें आयकोन रोजान आपले हात ताचा गळ्या भंवती रेवडायले आनी उस्वास बंध जाता तितले लांबायेचो चुंबन दिलो. ताचे उपरांत सुरू जाली काणी जाकाचा आनी रोजाचा मोगाची. केदाळा केदाळा वेळ मेळता तेदाळा, खंय खंय जागो मेळता थंय तांचो मोग चल्तालो. जाक इतलो दाधोशी जालो की, ताका रोजा पुरोशें भगलें. ताणें ताका मेळचें उणें केलें, मेळोंक साध्य आसल्ले आवकास चुकयले. रोजाक तो आतां उलंवकी मेळानासल्लो. रोजाक खंत जावंक लागली. आपूण गरबेसत म्हण कळताना ताचा खंती सांगाता भ्येंयी मेळ्ळें.
रोजाचा मतिंत घुस्पागोंदोळ उबजालो; मागीर ताका कावजेणी भगली. उपरांत मीत मीरवल्लो राग. दीस वेतां वेतां राग भरोन आयलो. कितलें प्रयत्न केल्यारी जाक ताका मेळांच नासल्लो. आकेरीक एका रातीं घरचीं निदोन आसताना तें न्हेसल्ले मुसतायकेरच जाक निदोन आसचा शेड्डाकुशीन गेलें. तें आयिल्लें ताका कळ्ळें तरी तो बोरी नीद पडल्लेबरी घोरेवंक लागलो. रोजा ताचे बगलेन दिंबियेर बसलें आनी तो उटता वरेग ताका धोंकूळलागलें. आकेरीक जाग जाल्लेबरी करन तो विचारिलागलो,“तुका कितें जाय?’’
दांत अरनून रागान कांपचा ताळ्यान तें म्हणालें, “तुंवे उतर दिल्ले परमाणें म्हजेलागीं काजार जायजे.’जाक हासलो, “चल, दादलो आपूण नीदल्ल्या सरव बायलां सांगाता काजार जायत तर, ताची गत जायत!’रोजान ताचा सुकूर नळियेक धरलें आनी ताचा तोंडार बोबाटलें, “हांव गरबेसत जाल्यां, कळ्ळेंवे तुका? हांव गरबेसत जाल्यां !’’
जाकाक उस्वास रावतासो भगलें. शेड्डांत कसलोय आवाज नासल्लो. रोजाचा बळामुकार आपूण सलवातां म्हण कळताना तो कषटांनी म्हणालो, “जायत, जायत, तशें तर हांव काजार जातां".’रोजा पातियेल्लेबरी दिसोंक ना, “आतांच वेगिंच जायजे, इगरजेंत चिटी वाचयजे. तें म्हणालें.
“खंडीत"’तो म्हणालो.
“भास दी"
“सरगिंचा नांवान भास दितां".’’
रोजान गळो सोडलो आनी दुस्रें उतर उलयनासताना तें थंय थावन चल्लें. उपरांतले थोडे दीस तो परतून ताका उलवंक मेळ्ळो ना. रातीं शेड्डाक गेलें, पूण ताचा शेड्डाचा बागलार थालें मारल्लें. एका दिसा ताणें जेवणा वेळार एका कामागाराकडे विचारलें.
“तो ना, काम सोडन गेला, ताचे काम हांव करतां’म्हणालो तो कामागार.
रोजा थंडगार जालें. थोडो वेळ ताका हात पाय हालवंक जावंक नांत. काम जातच आपल्या कुडाक वचोन कोणी आयकातेलीं नांत तें खात्री करन गळगळ्यां रडलें.
रोजान जाकाची खबर काडचें प्रयत्न केलें. पूण जणां ताचे तमाशे करतात शें ताका भगलें. सक्कड आपणाकच पळेतात हासतात म्हण तें चिंतिलागलें. जाकान काम मात्र न्हंय, गांवयी सोडला म्हण मागीर ताका कळोन आयलें.
***
रोजाचेर खंतिचें काळें मोड देंवलें. तें यांत्रीक रितीन काम करिलागलें. आनी निरंतर म्हणचा रितीर कामाक रेवडोन रावलें. आपणें करचा कामार ताचें भान नासल्लें. ताचा मतिंत एकच एक चिंतप थीर खंचोन रावल्लें. “लोकाक कळात तर?’’ह्या एका चिंत्पान ताचें राजांव खावन घाल्लें. दीस पाशार जाल्लें बरी आपणाची परिस्थिती मरयाद वेची जाता म्हण कळल्ले तितलें खंडीत जावन त्या परिस्थिंतलें कशें भायर येंवचें तें ताचे तकलेक झळकालें ना.
सदां सकाळीं वेगीं उटोन केस उगयताना तोंड पळंवचा आरश्यांत आपली कूड कशी दिसता म्हण पळयतालें. दिसा मधें काम करताना घाडिये घडिये आपूण कशीं दिसतां म्हळ्ळें चिंतप तकलेंत घुंवतालें. पेंकटाक आड बांदल्ल्या मेळपावसत्रांत पोट कितलें लिपात म्हण अंदाज घाल्तालें.
महिने उबोन गेले. ताणें आतां उलंवचें उणें केलें. कोण सवालां विचारतीर तर ताका तीं सवालां अरत जायनासल्लीं. ताचा दोळ्यांनी भिरांत आनी हातांनी कांप आसल्ली. ताका पळवन ताचो धनी म्हणताले, “बीरमत चेडूं! कितलें बेप्पू जालां ह्या दिसांनी!"
इगरजेक गेल्यार कुंद्या पाटल्यान रावतालें. कुम्साराक वेचें धयरच नासल्लें. ताका पाद्री म्हळ्यार भ्यें दिसतालें. मनशाक मिकवाल्लें दैवीक बळ ताचे थंय आसा म्हण ताची पातियेणी जावनासल्ली.
घरांत जेवणा वेळार आपणाचेर सांगोड्यांची दीषट पडताना तें भियेतालें. इल्लो चड वेळ पळेतीत तर ताची मत कावजेताली.
एका सकाळीं तपाल पेद्यान ताका कागात हाडन दिलें. ताका कोणी कागात बरयनासल्लीं. ताचे जिणियेंत ताका हें पयले पावटी येंवचें कागात. कागात घेवन तें बसलें, हात कांप्तालो, ताका वाचुंक कळानासल्लें. थोडो वेळ हातांत कागात धरतच ताणें तें आंगल्याचा बोल्सांत चेपलें. हो घूट कोणालागीं सांगचो? कामाचा वेळार कागत काडन बरयिल्ल्यो वोळी पळयल्यो. कांय कळ्ळें ना. चिंतून चिंतून तकली पिसांतूर जावन येताना ताचें सयराण चुकलें. तें हळ्ळेचा इसकोल मेस्रिगेर गेलें आनी कागत वाचून सांगचाक ताका दिलें. मेसत्रीन वाचलें;
मोगाळ धुवे, हांव कांय बरी ना, आमचा सेजारया करना हें कागत बरवंक लायलां, तुंवे दयाकरन आयल्यार बरें आसल्लें, तुजा मोगाची आवय.
रोजान जाप काडली ना. ताणें तें कागत पाटीं काणघेले. वाटेर कुडिंतले बळ गेल्लेबरी जावन थपकाल मारन बसलें. बसल्ले थंय रात पडता वरेग बसोन ऊरलें. उपरांत कषटांनी घरा येवन धनियाक खबर दिली. धनियान ताका वचोंक परवणगी दिली, आनी पाटीं आयल्यार काम दितां म्हण भरवासो दिलो.
रोजा घरा पावल्ल्या थोड्याच दिसांनी ताची आवय सरली. आनी आवय सरल्ल्या दूसऱ्या दिसा तें बाळंद जालें. सात्व्या महिन्यार जल्माल्लें बाळशें हाडां आनी कात मात्र आसल्लें. आवयचें दूक ताचाय कुडी मनांत देंवोन जीरल्ले बरी दिसतालें. तरी त्या असकत कुडिंत जीव आसल्लो. रोजान आपल्या मांय गांवांत आपूण काजारी म्हण सांगल्लें. थोडो तेंप जातच भूरग्याक सेजारनिचा ताबेंत दीवन तें कामाक पाटीं गेलें.
आतां ताचा काळजाची जडाय आनी दूक जात्ती उणीं जाल्ली. त्या असकत बाळाक पळवन ताचे थंय मोवाळ भोगणां जागीं जाल्लीं. ताका पाटीं वचोन बाळश्या सांगाता राव्यां म्हळ्ळीं चिंत्नां आयलीं. त्या धाकटुल्या जिवाक तें वेंगेंत घेवंक आशेतालें. ताका रातिची नीद येना जाली. काम सागसाना जालें. पयस खंय तरी शून्य दीषट खंचवन रावतालें.
ताचा सांगोड्यांनी तें मोगार पडलां म्हण चिंतलें आनी ताका ताचा प्रेमिचें नांव कितें? तो कसो दिसता? काजार केदाळा? इत्यादी सवालां घालन तमाशे करुंक सुरू केले. रोजा त्या वेळीं तांचे थावन पयस वचोन एक्सुरें दुकां गळयतालें. तांचा सवालांनी ताका दुक्तालें, विस्रोंक प्रेतन करचो संग्तीं तांचा सवालांनी जीव जाताल्यो.
रोजा आतां भूरग्या खातीर, भूरग्याचा फुडारा खातीर काम करिजे म्हणचा निर्धाराक आयिल्लें चड काम केल्यार धनी मेचवोन आपणाची मजुरी चडयतोलो म्हळ्ळें ताचें चिंतप जावनासल्लें.
काम करतां करतां, कामा थंय ताचे माहेत चडली. चड काम उण्या वेळार करची हुशाराय आयली. परिणाम जावन धनियान एका चाकरल्याक कामांतलें काडलें, कित्याक रोजा दोगां आळांचे काम करतालें. उण्या खरचार घर चलंवची सामरथी ताचे थंय वाडली. इतलेंच न्हंय कृषेचें उत्पन्न खंयचा वेळार खंय विक्रापाक घाल्यार चड नफो जाता हेंयी ताका समजाल्लें. कामागारांची आळसाय, चोरपणां इत्यादी ताचा दोळ्यांक पडतालीं आनी तें ताचा विरोध क्रम हातीं घेतालें. रोजाचा बदलाल्ल्या व्यक्तित्वा वरवीं धनियाचो लाभ चडलो, ताची प्रगती जाली, भंवतणीं हळ्ळ्यांनी ताची कीर्त वाडली. “चेडवाचें मोल ताचे तितल्याजडायेचा भांगाराचाकी चड.’’ म्हण लोक उलयतालो. तरी रोजान आशेल्ले बरी ताची मजुरी मात्र चडली ना, ही एक बेजाराय रोजाचा मतिंत ऊरली.
दीस धांवले. ताची मजुरी तितलीच ऊरली. ताणें काम करचेंच तें ताचे करतव्य म्हणचेबरी धनी चिंतालो. हें रोजाक बोव कोडू लागलें. धनियान मजुरी चडयिल्ली तर, इल्ले इल्ले पयशे बेंकांत जमुल्ले तर, ताची कोडसाण चडली. आनी हांवे वोगो रावल्यार जायना, मजुरी चड कर म्हण धनिया लागीं विचारतां ताणें चिंतलें तरी ताका जीब सुटानासल्ली. आकेरीक एक दीस सकाळीं धनी जेवणाचा मेजार आसताना ताणें ताचेलागीं उलंवचें धयर केलें. ताचो धनी, “केदाळाय उलयनासल्लें आज कितें हाबा उलयलें?’अशें चिंतून ताकाच पळवंक पडलो. ताचा त्या शीदा द्टीक दीषट मेळवंक जायनासताना तें भियेलें आनी चड मजुरी मागचा बदलाक “आपणाची भलायकी बरी ना. आपणाक हप्त्याची रजा जाय म्हणालें.
ताचा धनियान ताका कूडले रजा दिली आनी उपरांत इल्लें नारगोन म्हणालो,
“तूं पाटीं आयल्या उपरांत म्हाकाय तुजेकडे इल्लें उलवंक आसा."’’
***
रोजाचा चेरक्याक आट महिने जाल्ले. तो आतां फुडपुडीत जाल्लो, गुळ्याबरी दिसतालो. रोजान ताका आरावन वेंग मारली आनी वयर वयर उमे दिले. चेरको हें आक्रमण सोसुंक तांकानासताना मूरयो दी लागलो. रोजान ताका सोडिजे पडलें. दुस्रे दिसा ताचा आनी चेरक्या मधें इल्ली इश्टागत जाली आनी मागीर वाडली. तें चेरक्याक उसक्यार घेवन ताचे कषट दूक सांगालागलें. ताचे जिणियेंत हें पयिल्ले पावटी ताणें आपणा विशांत पेल्या कडेन सांगचें. चेरक्याक कितलें समजालें कोण जाणां? पूण रोजाची जडाय उणी जाली. हप्तोभर भूरग्याक न्हाणयलें, न्हेसयलें, खेळयलें. “म्हजें बाळ, म्हजें बाळ’म्हण नाचलें.
एका हप्त्यान दुकां गळोवन कामाक गेलें. पावल्ल्या तक्षण धनियान ताका आपयलें. तें कावजेणेन्ंच भितर गेलें.
“ये बस",’तो म्हणालो.
तें बसलें. दोगां मधें थोडो वेळ उलवणें नासताना पाशार जालो. मधें मधें एकामेकाक पळयतालीं.
रोजाचा धनियाक ४५ वरसां प्राय जाल्ली, ताचें दोन पावटी काजार जाल्लें आनी दोगी बायलो भूरगीं जायनासताना मरण पावल्लीं. इल्ल्या वेळान तोच उलयलो,
“मागीर रोजा, फुडारा विशांत कांय चिंतलांयगी?"
रोजा फांट्रेलें. ताची जाप नासल्ली पळवन तोच मुकारून उलयलो, “तूं बरया कामाचें चेडूं, बुद्वंतकायेन काम करुंक जाणांय. तुजेलागीं काजार जाल्लो अदृश्टवंत’रोजा हाल्लें ना. तें भियेल्लें. आपूण कसल्यागी अनाहुताक सांपडतां तशें ताका भगलें. ताचा जापीक इल्लो वेळ राकोन तो म्हणालो. “पळे रोजा, तुजे इतलें चतूर कामाचें मनीस आसोनी म्हजें घरभाट धनीन नासताना जयतेवंत जांवचेबरी दिसाना.’मुकार कितें म्हणचें म्हण कळानासताना तो रावलो. रोजाक खुनिगाराचा हातांत थावन पोळन धांवचेबरी धांव्या म्हण भगलें. तें उलयलें ना. तो म्हणालो, “कितें जायत म्हणतायगी?’
“कितें जायत बाबा?" ताणें विचारलें.
ताणें आम्सोरान जाप दिली, “म्हजेलागीं काजार जावंक जायत म्हणतायगी?’’
रोजा इतल्या जोरान उटलें की तितल्याच जोरान पाटीं कदेलार कोसाळ्ळें. चड आघात जाल्ल्या मनशाबरी तें दिसतालें. आतां ताचो धनी उबगोणेन म्हणालो, “हाचाकी वरतें तुका कितें जाय?’
तें भिरांत भरल्ल्या दोळ्यांनी ताका पळयलागलें. ताचा दोळ्यांनी दुकां भरोन आं, गदगद्या ताळ्यान तें म्हणालें “ना, ना, ’
“कित्याक ना?" ताणें विचारलें, “मूर्खाबरी करनाका, हांव तुका फाल्यां सकाळीं परयांत वेळ दितां. चिंतून पळे.’’
सबार तेंप थावन करिजाय म्हण चिंतल्लें काम करन जालें म्हणचाबरी तो तूरतान कुडा भायर गेलो. तें वोप्तेलें म्हणचांत ताका दुबाव नासल्लो. रोजाचें हें भाग आनी � रोजा तसलें बायल जावन मेळचें नशीबच. दूसऱ्या चेडवांनी हाडन दिंवची दोत रोजाचा कामा मुकार आनी त्या कामा थावन ताका जांवचा लाभा मुकार कायिंच न्हंय.
धनी चाकरनिकडे काजार जालो म्हण कांय उलवणें जांवचेबरी ना. कित्याक हळ्ळ्यांनी धनियान कामाचा चेडचालागीं काजार जांवची रिवाज आसल्ली. ह्या काजारा वरवीं कांय बदलावण घडानासल्ली. तो धनी जावन ऊरतालो आनी तें ताचें सदांचे काम्ंच करतालें.
रोजाक त्या रातीं नीद पडलिना. खटल्यार लोळ्ळें, हात पाय मारले तरी नीद आयलिना. रडचें त्राण ताचे थंय नासल्लें. तें घामेलें. भिरांत चडोन्ंच वेताली. ताची परिस्थिती भिगडोन्ंच गेली. एक थर मतिभृषट तें जालें. खंय तरी धांव्यां अशें ताका भगलें. तें उटोन घरांतलें भायर गेलें. निदेंत चल्चेबरी तें दिसतालें. निटायेक चलोन वेतालें. पेटे भोंक्ताले. रात सुकणीं ताचा मात्या वयल्यान उबोन गेलीं आनी तें चल्तालें.
दीस उज्वाडोन येतालो . ताचे पाय घायेवन सूजल्ले. चलोंक तांकानासताना पडलें. थंय थावन ताका उदकाचो फोंडकूलसो दिसलो. तें उटोन पाय त्या उदकांत बुडंवचा खातीर गेलें. तें एक कद्वळ उदकाचें तळें. ताचा देगेर बसलें आनी शून्य दीषट उदकाक खंचयली. त्या उदकांत बुडोन मोरची आशा ताका �. त्या घडिये ताका ताचा भूरग्याचो उडास आयलो ना. ताका समाधान जाय आसल्लें, ताका विशेव जाय आसल्लो, ताका सासणाक निदोंक जाय आसल्लें. तें उदकांत देंवलें. धोंपारभर उदकांत पावतच एकच पावटी मुकार उडतां म्हणताना पायांनी चरोन आयिल्ल्या दुकी वरवीं तें पाटीं उडलें. दोनी पांयांचेर काळें लांब जळवे चाबोन ताचें रगत चिंवताले. जशें रगत तांचा आंगांत वेतालें तशें ते फुगोन येताले. तें पळवन तें वयर वयर किंक्राट्यो मारिलागलें. त्यो बोबो आयकोन एक रयत थंय सर आयलो. रोजाचा पायांक चाबोन धरल्ल्या जळव्यांक ताणें एकेकच वोडन काडलें उपरांत कसल्यागी पाल्यांचो रोस लावन, आपल्या गाडियेर ताका बसोवन ताचा धनियाचा घरा ताका पायलें.
पंद्रा दीस ताका मांद्रेवयलें उटोंक जालें ना. पंद्राव्या दिसा लोव उटोन बागला भायर येवन बसलें. तें भायर येतच ताचो धनी ताचे मुकार प्रत्यक्ष जालो.
“हांवे सांगल्लो विशय इत्यर्थ जालो म्हण चिंतां’तो म्हणालो.
रोजान जाप दिलिना. पूण तो थंयसर ताका पळवन्ंच उबो आसल्लो. रोजान कषटांनी म्हळें, “ना धनिया, म्हजान जायनां’इतलें आयकोन तो रागान सणसणलो. “जायना जायना !? कित्याक खातीर जायना? म्हाका कारण कळाजे.’’
तें रडालागलें आनी परतून म्हणालें, “जायनां धनियां.’’
तो ताकाच पळवन रागान म्हणालो, “तुका कोण प्रेमी आसा इसता?’’
“आसात तर तें म्हणालें लजेन कांपात्त. तो बिंडाबरी तांबडो जालो आनी रागान म्हणालो, “आं तशें सांग लज्मांड्या, कोण तो? कोण आसतोलो देडकी नासल्लो भिकारी! रावोंक आस्रो नासल्लो उंडाडी! कोण तो? सांग!. .. .. .’’
ताणें जाप काडिनासल्ली पळवन तो म्हणालो, “तर तूं सांगानांय. हांवच सांग्तां, तो जुवांव आसतलो.’’
“ना ना, ना तो न्हंय."’तें म्हणालें
“आनी कोण मोडतीन?’’
ताचो धनी आसल्ल्या सक्कड तरनाट्यांची नांवां सांगालागलो आनी तें रडत्त दुकां पुसित्त, “ ना, ना म्हणत रावलें. पूण ताचा धनियाक तो कोण म्हण कळोंक जायच आसल्लें. बिळाचे बागील भोकोरन बिळांत लीपल्ल्या मनजातीक भायर काडचा पेट्याबरी तो रोजाचें काळजादार भोकोरन सत भायर काडुंक तयार जाल्लो.
अशें एकेक नांव सांग्तां सांग्तां सत उगडापें जाल्लेबरी तो बोबाटलो. “ये देवा, जाक ! हांगासर कामाक आसल्लो मनीस! तुमीं बारी उलयताल्यात, ताचेलागीं काजार जाताय इसता!’रोजाचे उस्वास बांदलो, ताचो रंग बदल्लो. एकाच्छाणें ताचा गालां वयलीं दुकां सुकलीं, तापल्ल्या लोंकडार उदका थेंबे सूकल्लेबरी, तें बोबाटलें, “न्हंय, तो खंडीत न्हंय, तो खंडीत न्हंय!’’
हें सत म्हण धनियाक भगलें, तरी शिंत्राळ्या ताळ्यान तो म्हणालो, “हें सत म्हण पातियेव्येतगी?’’
“हांव फरमाण करतां, हांव फरमाण करतां.’तें म्हणालें. पूण कशें फरमाण करचें तें कळानासल्लेबरी वोगें रावलें. ताचो धनी म्हणालो, “कितेंय म्हण, तो मात्र तुजा पाटल्यान्ंच आसतालो. जेवणाचा वेळार तुका गिळचेबरी दोळे काडन पळयतालो. ताका कांय तुंवे काजाराचें उतर दिलांय?’’
आतां रोजान धनियाचा दोळ्यांक शीदा पळयलें. “ना, केदिंच ना. हांव फरमाणाखाल सांग्तां, तो येवन मागात तरी हांव ताचेलागीं काजार जांवचीं ना. म्हाका ताचेलागीं कसलोय संबंध ना. ताणें इतल्या धयरान आनी खंडितायेन म्हळें की धनी एक पावटी कालुबुलो जालो आनी ताचे इतल्याक म्हळलेबरी म्हणालो,“ मागीर कितें ग्राच्चार आयल्यात ह्या चेडवाक! कितें कषट अन्वार आयल्यात? धनियाकडे कोण चेडूं काजार जायनां म्हणात? कितेंय जांव, कितें पुणी कारण आसाजेच!’’
रोजा थंड उबे रावल्लें. उलंवचें बळ नासल्लेबरी. ताचा धनियान परत विचारलें,
“तर तूं काजार जायनांय?’
“ना, धनिया’तें हुसकारलें आनी थंय थावन गेलें.
इतल्यार धनी आपले वाटे वयलो निवारलो म्हण ताणें लेकलें आनी वरत्या समाधानान तो दीस पाशार जालो. रातीं आड पडल्ल्या तक्षण निद्रावश जालें. मध्याने रातीं आंगार हात चरल्लेबरी जावन ताका जाग जाली. तें भियान उटोन बसताना, उलवंक लागल्लो तो मनीस धनी म्हण तें वळकालें. “भियेनाका रोजा, तुजेकडेन उलवंक आयलां.’’
तो मरयादीन उलंवचें आयकोन ताका अजाप जालें आनी तक्षण तो कित्याक आयला � कळोन तें कांपालागलें. रातिचा काळोकांत दोन विरोध संयबाची मनशां लागीं सरताना कितें जाव्येत? रोजाची कूड कामाचे पुरासणेन थकल्ली. धनियाकडे उड्डोन तें सलवालें.
थोड्या दिसांनी धनी म्हणालो, “इगरजेंत चिटी वाचुंक सांगलां, येंवचा महिन्यांत आमीं काजार जातांव’’
ताणें जाप काडुंक ना. कशें जाप दितेलें? आनी कित्याक?
***
रोजाचें काजार जालें. वयर येवंक जायना तसल्या गुंडायेचा फोंडांत पडल्लेबरी ताका भगलें. वयर थावन तकलेर आत्तां पडचे तसले फातर आसात आनी ते केदाळा तकलेर पडतीत म्हण सांगोंक साध्य नासल्लें. ताका केदाळाय ताचा चेरक्याचो उडास येतालो. वरसाक दोन पावटी ताका पळवंक गांवाक वेतालें आनी खंत बेजाराय काणघेवन पाटीं येतालें.
दीस गेल्लेबरी ताका नव्या जिणियेची सवय जाली. तें ताचा नव्या जिणियेक वरगालें. समाधानेन वरसां पाशार जालीं. पूण ताचा घोवाचो स्वभाव बदलोन येतालो. पयलेंचा दोन तीन वरसांनी आपूण कितें तरी आशेतां म्हणचेबरी तो दिसतालो. कसलिगी खंत ताका धोसताली - ताचा मतीक समाधान ना तशें तो दिसतालो. आतां ही बेजाराय चडल्ली. तकलेक हात दीवन जेवणाचा मेजार बसतालो, उलवण्यांत समाधान नासल्लें, ताका घडियेन राग येतालो, बायलेचेर जळतालो, तिचेर कसलोगी राग म्हणचेबरी चल्तालो.
एक दीस सेजारचो भूरगो तांतियां व्हरुंक आयिल्लो. कामार आसल्लें रोजा त्या चेरक्याकडे तिके रागान उलयलें. ताचा घोवाक हें सोसाना जालें, “एका वेळा तुजो भूरगो जाल्लो तर तूं राग करतेंयगी?’म्हण तो विरारायेन विचारिलागलो.
रोजाक ह्या उलवण्यान दुकलें तरी ताणें जाप दिली ना. तें घराचा पाटल्या कुशीक गेलें. ताचें दूक परत उसकाल्लें. जेवणाचा वेळार ताचो घोव उलयलो ना, ताचे कुशीन ताणें पळयलेयी ना. ताका ताचेर राग, कांटाळो आसल्लेबरी दिसतालो.रोजाक हें सोसुंक जालें ना, ताचा सांगाता रावोंकयी जालें ना देकून जेवण जाल्लेंच तें इगरजेक भायर सरन गेलें.
सांज जावन येताली. रोजा इगरजेंत सुमार वेळ दिंबियेर सर्पडोन ऊरलें. आमोरी जाली. तें पादऱ्याबाक मेळोंक गेलें. पादऱ्याब ताका बसुत्त म्हणालो, “ये, ये हांव सरव जाणां, तुजा घोवान म्हाका सांगलां. रोजाक मत चूकल्लेबरी जालें. पादऱ्याब मुकारून म्हणालो, “ कितें जाय पुता, तुका?’रोजाक कितें म्हणचें म्हण कळोंक ना. तें उटोन वेतां म्हणताना पादऱ्याब म्हणालो “धयर घे !’’
तें घरा पाटीं आयलें. आपूण खंय वेतां कितें करतां तें ताका कळीत आसल्लेबरी दिसानासल्लें. ताचो घोव ताका राक्तालो, कामागार काम जावन गेल्ले, तें ताचा पायांथळां पडोन विचारिलागलें, “तूं म्हाका कित्याक विरोध जालाय?’’
तो बोबाटून म्हणालो, “तुका कित्याक विरोध जालां? कित्याक म्हळ्यार तुका भूरगीं नांत म्हण ! एक दादलो कित्याक काजार जाता? आकेर परयांत बायले सांगाता एक्सुरो उरोंकगी? गोड्डू गायक कशें मोल ना तशें भूरग्यांक जल्म दिनासल्ले बायलेकी मोल ना.’’
तें रडालागलें, “पूण तांतूं म्हजी चूक ना, म्हजी चूक ना.
तें आयकोन तो तिके मोवाळोन म्हणालो,“ हांवे तशें म्हणोंक ना . पूण भूरगीं नासताना जियेवंक बरें लागाना..’’
***
त्या दीस थावन आपणाक अन्येक भूरगें जायजे म्हळलें चिंतप रोजाचा तकलेंत रिगलें. तें ताची आशा सगळ्यालागीं सांगालागलें. ताचे सेजारनीन खंडीत फळाधीक जांवचे एक वकत सांगलें. तें कितेंगी म्हळ्यार सदां सांजेर एक ग्लास उदकांत एक चिमटी गोबोर खिरवन घोवान पियेंवचें. रोजाचो घोव ओपलो. पूण कांय जालें ना. आनी कांय वक्तां केलीं. एका गोवळ्यान ताका एक वक्ताचो उंडो आनी थोडो आलोपालो दिलो, जाल्यारी उपकारलें ना.
उपरांत गांवचा मेसत्रीन कोणाक कळीत नासल्ल्यो तसल्यो मोग करचो रिती शिकयल्यो. अशें केल्यार खंडीत भूरगीं जातात म्हण ताणें भरवासो दिलो. कांय जालें ना. पादऱ्याबान पून शेताक पयण करिजे म्हळें, ऊहूं, कांय जालें ना. आपणें चूक आधारल्ल्यान देवान म्हाका शिक्षा दिली म्हण चिंतलें रोजान. घोवा बायलेची खंत दीस वेतां वेतां चडोन गेली.
सरव प्रेतनां जाल्या उपरांत घोवा बायलां मधें सदां नीत लडाय जावंक सुरू जाली. तो तिका सोवतलो आनी मारतालो. दिसाची लडाय करन रातिचें तो तिका हिणसितालो. एका रातीं घोवान रोजाक घरा भायर पावसाक उबें रावोंक फरमायलें. तें आयकालें ना. ताणें ताचा कान्सुलाक मारलें, तरी तें आयकालें ना. तो रागान ताका आड घालन मारुंक लागलो. इतलें रोजान सोसलें, ताची सोसणिकाय मुगदाली, ताणें आपणाक मारन आसचा दादल्याक काडन उडयलें. तो वणदीक आपटोन पडलो! तें नागिणिबरी पुस्पुसलें, “म्हाका भूरगें आसा! म्हाका जाका थावन चेरको जल्माला ! ताणें म्हाका काजाराचें उतर दीवन घात केल्लो.’’
रोजाचा घोवाक घडगडो मारल्लेबरी जालें. तो गागेलो, “की. . . कितें? . . .कितें म्हणांय?. . .’’
आतां रोजा रडोन रडोन म्हणालें, “ व्हय, देकुन्ंच म्हाका तुजेकडेन काजार जावंक नाका आसल्लें. तुका सांगल्यार म्हाका कामांतलें काडशी आनी हांव आनी म्हजो भूरगो उपाशीं पडान म्हण हांवे सांगलें ना. भूरगीं तुका जावंक नांत. देकून तुका कांय समजाना.. . . .. . ‘’
तो अजापोन म्हणालो, “तुका भूरगो आसा? . .. .. . तुका भूरगो आसा?. . ’’
“तूं म्हजेकडेन बलात्कारान काजार जालोय; तूं जाणांय, म्हाका तुजेकडेन काजार जावंक मन नासल्लें म्हण. . . तें अनिकी रडतालें.
तो उटलो, दिवो पेटवन हात पाटीं बांदून पासायो मारिलागलो. तें खटल्याचा देगेन बसोन रडतालें. तो ताचे मुकार वचोन रावलो आनी म्हणालो, “तर म्हजे थंय ऊण आसा देकून आतां तुका भूरगीं जावंक नांत?’’
ताणें जाप काडली ना तो परतून पासायो मारिलागलो. परतून ताचे मुकार रावोन विचारिलागलो,“तुजा भूरग्याक प्राय कितली?’’
“ स वरसां जालीं.’’
“तुंवे म्हाका कित्याक सांगोंक नांय?’’ तो विचारिलागलो.
“कशें सांगों? हुसकारन जाप दिली रोजान.
तो थंड उबो रावलो. “ऊट, हांगा ये’ताणें म्हळें.
तें कषटांनी उटोन उबें रावताना, तो एकाच्छाणें हासोंकलागलो, नितळ संतोसाचो हासो. रोजा अजापलेलें पळवन म्हणालो,“बरें तर, आमी वचोन भूरग्याक आपवन हाड्यां, आमकां कांय भूरगीं जांवचेबरी नांत’रोजाक कावजेणी भगली. ताचे थंय बळ नासल्लेबरी जाल्लें, ना तर तें एदोळ थंयचें धांवतें आसल्लें. ताचो घोव हाताचे तळवे घ्टत्त उलयलो,“ म्हाका पोसको काणघेवंक जाय आसल्लो. पादऱ्याबाक हांवे ह्या विशांत सांगल्लें, आतां मेळ्ळो न्हंय !’’
तो परतून संतोसान हासत्त बायलेक वेंगोन उमे दिलागलो आनी आराबायो दीवन म्हळ्ळेबरी उलयलागलो,"ये गे मांय, ये, कांय खावंक जेवंक आसल्यार दी म्हाका.
तीं जेवणा कुडाक गेलीं. रोजान जेवण हून करचाक तोपलें रांदणीर चडयलें. तो आनिकी पासायो मारतालो आनी म्हणतालो,
“म्हाका वरतो संतोस जाता, हांव बेषट्यो फटी मारिना, म्हाका निजाकी वरतो संतोस जाता, म्हाका निजाकी वरतो संतोस जाता. . . . .’’
