एडवीन जे. एफ. डिसौजा हांच्या वेंचीक कथांचें आकलन (- धर्म चोडणकार)
मंगळुरी कथाकार एडवीन जे. एफ. डिसौजा एक श्रेश्ठ कथाकार आनी कादंबरीकार जावन आसा. कन्नड, इंग्लीश आनी कोंकणी साहित्याच्या मळार आपलें म्हत्वाचें योगदान तांणी दिलां. ताच्या कांय वेंचीक कथांचें आकलन केल्या उपरांत कांय विशेश गजाली जाणवल्यो. ताचेंच मुल्यमापन हांगा करपाचो यत्न आसा. ताच्या चार कथांचें आकलन केले उपरांत एक आस्वादक ह्या नात्यान अशें स्पश्ट जाता की ताच्या कथांनी परिपक्वता दिसता. राष्ट्रीय आनी अंतरराष्ट्रीय कथां कडेन ताच्या कथांची सर करूं येता. भारतीय कथा साहित्याचें प्रतिनिधित्व करपी अश्यो ताच्यो ह्यो कथा जावन आसात. ताची नदर मुळावी आनी सर्वसामान्य मनशाचो थाव घेवपी. हाकाच लागून वाचप्याच्या काळजा-मनांत त्यो सहजपणान रिगतात. प्रतिभावंत साहित्यिकाची ही एक विशेशताय जावन आसा.
कथांची शैली आनी लेखन तंत्राक तांणी जितलें म्हत्व दिलां तितलेंच आशयाकूय दिल्लें आसा. कथेचें वातावरण तयार करपाची ताची तांक जबरदस्त आसा. कथेचें वातावरण कथेच्या आशयांत इतलें भरसून गेल्लें आसा की तें आमी वेगळें करूंक शकनात. देखीक, मातयेचें पोन्नें बिराड मोडून काँक्रिटाचें बिराड बांदप ही आयच्या काळांतली सगळ्यांच जाणांची इत्सा ‘एक कॉप हुनोनी कॉफी’ कथेंत सहजपणान आयल्या. हे कथेंत पोरण्या मातयेच्या घरांतल्या आनी नव्या काँक्रिटच्या घरांतल्या घडामोडींचें जबरदस्त वातावरण निर्माण केल्लें आसा. ‘बण्णकड्डी’ कथेंत सुरवातेक जॉनाच्या गरीब घराचें, गांवचे शाळेचें आनी मैदानाचेर पायपां मांडून दवरिल्ल्यान जाल्ले घटनेचें बारीकसणेन चित्रण करपी वातावरण, तशेंच ‘कागदाची स्त्री’ कथेंत सिग्नलाचेर पेपर विकपी भुरग्याचें चित्रण आनी गाडयेंत बशिल्ले बायलेचें जाल्यार ‘मोतीक एक पाटो’ हे कथेंत घरांतलें आनी घरा भायलें वातावरण लेखकान बरे तरेन चित्रायल्लें आसा.
चारूय कथांचो आशय बरे तरेन मांडिल्लो आसा. खंयच्याय कथाकाराचें मोल आंखतात तें तांच्या कथांच्या आशया वेल्यान. संवसाराचो अणभव आनी साहित्याचो सखोल अभ्यास आशिल्लो लेखकूच असले आशय हाताळपाक शकता. ताच्या आशयाक प्रतिभेची नदर आसा. भोंवतणच्या समाजांतल्यान आपणाक जाय तो विशय, पात्रां सोदून काडून तांचीं सुखां-दुखां समजून घेवन, तांचे कडेन एकरूप जावपाची तांक ताच्यांत आसा. समाजांतलीं धोगां-पेंगां पळोवन तो दुखावता, सूख पळोवन सुखी जाता, भौसाच्यो व्यथा, तांचे हावेस, इत्सा मांडपी तांच्या वास्तवीक कथांचे आशय अशे तरेन मुखार आयल्यात. ‘बण्णकड्डी’ हे कथेचो आशय सांकेतीक रुपान मांडिल्लो आसा. क्रेयॉन्सांचो वापर करून एका कुलकार गरीब मनशाचो आपल्या भुरग्याक बरो फुडार दिवपाचो हावेस हांगा दिश्टी पडटा. आपल्या पुताक इंग्लीश मिडयामांत शिकोवन घराब्याचो फुडार पर्जळीत करपाची आवय-बापायची इत्सा आनी तेच इत्से आड वचपी आयचो वयलो समाज आनी तांची मानसीकता हें कथेंत दाखयल्या. ‘मोतीक एक पाटो’ हे कथेचो आशय गांवठी कुत्र्या भोंवतणी गुंथिल्लो आसा. जरीय हो कुत्रो विस्वासू आसलो तरीय local आशिल्ल्यान, ब्रिडीच्या कुत्र्यां मुखार ताचो value शुन्य आसा. पितृसत्ताक समाजाचो दरारो हे कथेंत दिश्टी पडटा. ‘कागदाची स्त्री’ कथेंत एक अनाथ भुरग्याचें चित्रण करताना, आपल्या जिवितांत पुराय समाधन मेळोवपाक आशेल्ल्या भुरग्याचो आशय कथेंत आयला. ताका दिसता काळे कारींत बशिल्ली स्त्री ताच्या जिवितांत बदल हाडपाक शकता. पूण ती स्त्री जणू काय कागदा वयली स्त्री आशिल्ल्याचो आभास लेखक आमकां वाचकांक करून दिता. तशेंच ‘एक कॉप हुनोनी कॉफी’ हे कथेंत मातयेचें बिराड सोडून काँक्रिटाच्या बिराडांत पावतकूच आधुनीक जिणेपद्दतीक लागून जाल्ल्या बदलांचें समाजीक कथानक कथेंत आयलां, जाका लागून पुता-सुनेच्या यांत्रीक धुनियेंत जाण्टे मांयक नात्यांतली हुनसाण, मोग आनी मायपास मेळना. नव्या बिराडांत सगळीं जाणां आसून लेगीत तिका नात्यांतल्या मायेचो धग फावो जायना. काँक्रिटाच्या बिराडांत दर एके वस्तूक आपली सुवात आसून लेगीत हे आवयक आपली सुवात नासता. अशे तरेन हुनोनी कॉफीच्या निमतान तिचें एकटेपण दर्शयलां. आयज आमकां व्हड-व्हड इमारती उबारिल्ल्यो दिश्टी पडटात पूण त्या इमारतींनी आपुलकी ना. त्यो मनशाक लागीं करच्या बदला तांकां त्यो पयस करतात. एकांताक बळी पडिल्ले आवयचो आशय हे कथेंत आयला. ह्या कथांचे आशय इतले समृध्द आसात की आस्वादक ते आडनदर करूंक शकनात.
सुचकताय, प्रतिकां आनी प्रतिमा ह्या कथांनी आयल्यात. ‘बण्णकड्डी’ कथेंत लेखक पायपाच्या माध्यमांतल्यान एक सुंदर रूपक घडयता. हीं पायपां म्हणल्यारूच मनशाच्या जिवितांतली प्रगतीची आनी उदरगतीची शिडी. जॉन हो कुलकाराचो भुरगो ही शिडी चडपाचो यत्न करता पूण संवसारांतले प्रस्थापीत लोकांचे मानसिकते आड हो यत्न ताच्या आंगार येता. हे काणयेंत प्रतिकात्मक्ता दिसता. ह्यो रंगाळ काडयो म्हणल्यारूच त्या भुरग्याच्या जिवितांत आशेचीं रंगाळ चित्रां चित्रावपी माध्यम. पूण समाजीक मत्सराच्या काळखांत ह्यो काडयो पिंटोच्या घरांत रंगाळ चित्रां चित्रावपाक फाटीं पडटात. त्या पायपांक लागिल्लें तांबडे खत सकयल्या वर्गाच्या बलिदानाच्या करूण वास्तवाचें प्रतीक जावन आसा. हे काणयेच्या आदारान कथाकारान वास्तवाचेर बोट दवरून, गरिबांचीं रंगाळ सपनां घेवन मुखार चलतल्या भुरग्यांचेर हो समाज कशे तरेन आपली क्रूरता दाखयता तें स्पश्ट केलां.
तेच तरेन ‘मोतीक एक पाटो’ हे कथेंत पाटो हें मानाचें आनी प्रतिश्ठेचें प्रतीक. ताकाच लागून तो पाटो मेळोवपाचे आशेन मोती आपली जीण वगडायता. Local पेटे हे गरिबीचें प्रतीक जाल्यार भायल्या breed चे पेटे हे मोठेपणाचें प्रतीक जावन कथेंत आयलां. ‘कागदाची स्त्री’ कथेंत कारींतली स्त्री ही गिरेस्तकायेचें प्रतीक जाल्यार पेपर विकपी अनाथ भुरगो हें गरिबीचें प्रतीक जावन आयलां. ही स्त्री उच्च वर्गाच्या पोकळ, कोरड्या आनी जीव नाशिल्ल्या प्रतिश्ठेचें प्रतीक आसा, जिका गरीबांच्या भावनांची कसलीच कदर ना. ‘एक कॉप हुनोनी कॉफी’ हे कथेंत तें कॉप उदारतायेचें आनी आत्मियतायेचें प्रतीक जावन आसा.
ह्यो सगळ्यो कथा गांव आनी शारी जीण चित्रावपी. ‘बण्णकड्डी’ पुरायपणेन ग्रामीण जिणेचें चित्रण करपी तर ‘कागदाची स्त्री’ आनी ‘मोतीक’ एक पाटो’ ह्यो पुराय शारी जिणेचेर आदारीत कथा आसात. ‘एक कॉप हुनोनी कॉफी’ ही गांव आनी गांवांत जावपी आधुनिकीकरण दाखोवपी कथा. एक बरो कथा लेखक म्हणून ताची जाणीव आधुनीक आसा. तेच तरेन गांवच्या देशी संस्कारांतल्यान ताची जाणीव घडत गेल्ली आशिल्ल्यान, शारी जिणेचें दर्शन घडयताना, गांवगिऱ्या वातावरणांत घडपी ग्रामीण संस्कृतायेचें चित्रण ताच्या कथांनी दिसता. लेखकाची दृश्टी फक्त व्यक्ती- केंद्रीत ना तर व्यक्तीच्या जिणेंतल्यो घडणुको समाजीक पर्यावरणांतूच घडत आसतात, हें भान लेखकाक आसा. ताका लागून ताच्यो कथा व्यक्तीचे भावनात्मक प्रस्न मांडटा आसताना त्या प्रस्ना फाटल्यान प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणान समाजीक कारणांच आशिल्लीं दिसतात. तातूंत समाजाच्यो रुढी, निती, कल्पना, श्रध्दा, समज, परंपरा ह्यो व्यक्ती जिणेंतल्या भावनांच्या संघर्शांतल्यानूच निर्माण जातात हें ह्या कथांनी दिश्टी पडटा. ताची कथा समाजीक पर्यावरणांतूय घडत गेल्ली आसा. देखीक, तो प्रस्न मागीर जॉनाच्या स्वाभिमानाचो आसूं, अनाथ भुरग्याचे भावनेचो आसूं वा ते जाण्टे मायचो आसूं वा पेट्याचो आसूं.
ताच्यो कथा वास्तवीक आसात. सर्जनशील साहित्यकार हेर बरोवप्यां परस वेगळो आसता. दुसऱ्यांचें दूख पळोवन तो कळवळटा, जें वायट आसा तें पळोवन ताका तिडक येता, जें श्रेश्ठ आसा, पुज्य आसा ताच्या मुखार तो बागवता. हें सगळें आपल्या लेखनांतल्यान तो अशे तरेन मांडटा की वाचपी अंतर्मूख जावन वाचतात, ताका त्यो आपल्यो कश्यो दिसतात. आशया कडेन, पात्रां कडेन तो एकरूप जाता आनी हाचें मुखेल कारण म्हणल्यार कथांनी आयिल्लीं वास्तवीकता. बाब एडवीन डिसौजाच्यो सगळ्यो कथा वास्तवीक जिणेचेर आदारिल्ल्यो आसात. मनशाची शोकांतिका, मनोवृत्ती, वागणूक आपल्या कथांनी चित्रावपपाचो यत्न तांणी केला.
ह्या कथांनी भूंय आनी भाशेक कथाकारान म्हत्व दिल्लें आसा. ‘बण्णकड्डी’ कथेंत आपली भूंय आनी भाशे विशीं आशिल्लें मोठेपण लेखकान दाखयलां. आपूण व्हड जावच्या हावेसान आपली मांयभास सोडून परकी इंग्लीश भास आपणायल्ल्यान लेखकाक वायट दिसता. इतलेंच न्हय तर आपलो गांव, गांवचें सैम, न्हंय, तळी आनी बांयो उदकाची पायपलायण आयिल्ल्यान कशे तरेन नश्ट जावंक पावल्यात हाचेंय दूख लेखकाक जाता. आपली मूळ संस्कृताय आनी घर-दार मोडून उथळ पुरोगामी विचारांचो राक्षस आमच्या घरांनी पाविल्ल्याचें दूख तो मांडटा.
ह्या कथांनी बायलांच्यो समस्या मांडपाचो यत्न लेगीत जाल्लो आसा. पुरुशात्मक समाजवेवस्थे मुखार हतबल जाल्ल्या बायलांचें प्रतिनिधित्व करपी स्त्री आमकां ‘मोतीक एक पाटो’ कथेंत दिश्टी पडटा, जाल्यार आपल्याच घरांत एकलेपणान जगपी एके आवयचें वास्तव ‘एक कॉप हुनोनी कॉफी’ कथेंत प्रभावीपणान मांडलां. आयच्या समाजाच्यो समस्या, बायलांचेर जावपी अन्याय, अत्याचार ह्या कथांनी दिसून येता.
आत्मनिवेदी, तृतीय पुरुशी निवेदन आनी संवाद वापरून आपली कथा शैली प्रभावी करपाचो यत्न कथाकारान केल्लो आसा.
सगळ्या कथांचो अंत दुखान जालो तरीय तांचो शेवट लेखक वाचकांचेर सोडटा. ‘बण्णकड्डी’ कथेंत पायपांक लागिल्लें खत वा ‘एक कॉप हुनोनी कॉफी’ कथेंत पेटयल्ली काडी वा मोतीच्या गळ्यांत घातिल्लो पाटो वा कारींत बशिल्ले बायलेच्या मनांतले भाव हे वाचकांक कथेचो शेवट थारावपाक मेकळीक दितात. बरी कथा ही सगळेंच सांगचे परस सुचकतायेन वाचकांक निर्णय घेवपाक प्रवृत्त करता आनी अप्रत्यक्षांत तांकांय कथे भितर आसपावन घेता. ‘कागदाची स्त्री’ ही कथा abstract कथेचो प्रकार आशिल्ल्या कारणान वाचकाक केंद्र स्थानार दवरून ती बरयल्ली आसा.
सगळ्या कथांनी जबरदस्त संघर्श पळोवपाक मेळटा. हो संघर्श गरीब-गिरिस्तां मदलो जावं, सकयलो वर्ग आनी वयल्या वर्गां मदलो जावं, आपले प्रतिश्ठेचो वा स्वाभिमानाचो जावं, जनावरांचो जावं, मनशाच्या भावनां मदलो जावं, नात्यांतलो जावं, खोटे प्रतिश्ठेचो जावं, पिळग्यां मदलो जावं, विचारसरणे मदलो जावं, संस्कारां मदलो जावं वा सैमाचो जावं, अशे तरेचो प्रबळ संघर्श सगळ्या कथांनी आयिल्लो दिश्टी पडटा.
शेवटाक एक गजाल वायट दिसता, आदल्या काळा वयल्या अन्याय सहन करपी बायलांचें चित्रण कथांनी आयलां पूण आयची आधुनीक बायल मनीस हें मुकाट्यांनी सहन करपी आसा काय ना?, हातूंत दुबाव दिसता. तेच तरेन ‘कागदाची स्त्री’ ही कथा तशेंच कथेंतल्यो भावना समजुपाक कळाव लागता. ह्यो सगळ्यो कथा वाचकांचेर निश्चितूच परिणाम करतात. तेच तरेन वाचकां मदीं तिव्र संवेदना जागृत करतात. जिणेच्या ज्या घटितां विशीं लेखकाक सांगपाचें आसा तें त्या घटितां कडेन प्रामिणीक रावन, कल्पना आनी अतिशयोक्तीचो वापर न करता, तांणी सांगलां, जाका लागून वाचकांची जाणीव अदीक समृद्ध जाल्या. ह्या कथांतल्यान लेखकाक जें सांगूंक जाय ताचो जिवंत प्रत्यय वाचकांक येता.
संदर्भ:
1. डिसौजा, एडवीन जे. एफ. बण्णकड्डी, मोतीक एक पाटो, कागदाची स्त्री, एक कॉप हुनोनी कॉफी.
2. सरदेसाय, प्रा. लक्ष्मणराव. कथाशिल्प. जाग प्रकाशन, 1977.
3. क्वाद्रूश, वल्ली. चल दोन चंद्रांक
4. बुडकुले, किरण. अक्षर सरिता. बिंब प्रकाशन, 2009.
5. नागवेंकार, हरिशचंद्र. आस्वादन. कालिका प्रिंटर्स, 1987.
6. संपादन- गोवा कोंकणी अकादमी, साहित्यशिल्प. 1959.
